Taklif: meva va sabzavot yetishtiradigan tumanlar g‘alla ekishdan ozod qilinishi zarur

Ma'lumki, iqtisodiy o‘sishga erishish uchun mamlakatga xorijiy investitsiyalarni imkon qadar ko‘proq jalb etish lozim. Boz ustiga, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining ta'sirida O‘zbekistonga asosiy kapitalga kiritilgan xorijiy investitsiyalar hajmi kamayib ularning ulushi 2010 yildagi 28,3 foizdan 21,3 foizgacha pasaygan.

Ichki manbalar hisobiga O‘zbekiston iqtisodiyotida vujudga kelgan nomutanosibliklarni bartaraf etish va uni raqobatbardoshligini ta'minlab bo‘lmasligini tushunish qiyin emas. Shundan kelib chiqib, hukumatimiz tomonidan mamlakatimizning investitsion jozibadorligini kuchaytirishga qaratilgan qo‘shimcha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Bu boradagi eng muhim qadam — 2017 yilning sentabridan boshlangan valyuta bozorini liberallashtirish va erkin konvertatsiyani joriy etish bo‘ldi. Endilikda zamonaviy asbob-uskunalar, texnika va jihozlar, sifatli xom-ashyo nafaqat markazdan belgilangan sanoqli korxonalarga, balki real sektorning barcha sohalariga bozor tamoyillari asosida erkinlik bilan kirib kelmoqda va ushbu jarayon iqtisodiy munosabatlar takomillashib borishi bilan jiddiy ijobiy natijalar berishi mumkin.

Investitsiyalar oqimini kengaytirish yo‘li bilan mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish turli xil murakkab va bir-biri bilan chambarchas bog‘langan omillar bilan bog‘liq va shulardan biri soliq tizimidir. Ushbu tizim qanchalik takomillashgan bo‘lsa, shunga bog‘liq holda ishlab chiqarish samaradorligi oshadi va aholining turmush darajasi yaxshilanib boraveradi.

Bir tomondan, soliqlar davlat o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy funksiyalarini to‘laqonli bajarishi uchun moliyaviy manba bo‘lib xizmat qiladi.

Boshqa tomondan, ular yordamida tadbirkorlik faoliyati tartibga solinadi, iqtisodiy resurslar samarali ishlayotgan tadbirkorlar qo‘liga o‘tadi, sifatli va yangi-yangi ehtiyojlarni qondiradigan mahsulotlar ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yiladi va ularning hajmi o‘sib boradi.

Albatta, buning uchun nafaqat soliq tizimi, balki moliya, bank, savdo va boshqa sohalar ham takomillashgan bo‘lishi shart va ushbu jarayonlar mamlakatimizda muayyan ketma-ketlikda amalga oshirilmoqda. Umuman olganda, mustaqillik yillarida mamlakatimizda soliq tizimini isloh qilishga berilgan e'tibor boshqa sohalarga nisbatan kam bo‘lmagan. Yalpi ichki mahsulotga nisbatan soliq yukining 20-21 foizdan oshmasligi, foyda solig‘i stavkasining yuridik shaxslar uchun 7 foiz darajasida belgilanishi MDH doirasida uchramaydigan holat bo‘lib kelgan. Shu bilan birga davlat byudjyeti daromadlarining asosiy qismi bilvosita, jumladan aholi uchun zarur bo‘lgan tovarlar narxini oshirishga olib keladigan qo‘shilgan qiymat solig‘i hisobiga shakllanishi demografik sharoiti og‘ir bo‘lgan O‘zbekiston uchun mantiqqa zid amaliyot ekanligini tan olish lozim.

Shu bilan birga, mehnatga layoqatli aholini tashkiliy sektor doirasi bilan qamrab olishga, xufyona iqtisodiyotni qisqartirishga yetarli e'tibor berilmaganligi va jismoniy shaxslar daromadiga soliqni atigi 6–7 million kishi to‘lashi tizimda jiddiy nuqsonlar borligidan dalolat beradi. Ish haqining muayyan qismi soliqqa tortilmasligi maqsadida noqonuniy yo‘l bilan to‘lanishi, millionlab kishilarning ishlab turib mehnat daftarchasiga ega emasligining asosiy sababi ham shunda.

Shu kunlarda xorijiy ekspertlar yordamida amalga oshirilishi boshlangan soliq tizimining islohoti asosan ushbu soliqlarni isloh qilishga qaratilgan. Hozirgi paytda QQS stavkasi 20 foizga teng, endilikda uni 12 foizgacha pasaytirish ko‘zda tutilmoqda, hozir ish haqi hisobidan byudjyetga jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan to‘lanadigan soliq va majburiy to‘lovlarning jami 35-50 foizni tashkil etmoqda, yangi takliflarga ko‘ra ularni birlashtirish va yagona stavkani 25 foiz darajasida belgilash ko‘zda tutilgan.

Xorijiy va mahalliy ekspertlar, davlat xodimlari ushbu takliflarning ijobiy tomonini yetarli darajada yoritib bermoqdalar va ularning fikrlari ko‘p tomonlama asoslangan. Faqat medalning ikkinchi tomoni ham bor. QQS davlat byudjyeti daromadlarining 30 foizini tashkil etadi. Agar ikki soliq stavkalari bir vaqtda barcha xo‘jalik yurituvchi sub'yektlarga nisbatan pasaytirilsa, byudjyetning yillik daromadi taxminan 1 milliard dollarga kamayadi va bunday holat qanday salbiy oqibatlarga olib kelishi to‘liq inobatga olinganmi yoki yo‘qmi degan savol tug‘iladi.

O‘zi shundoq ham fermerlardan paxta xom-ashyosi yangi xarid narxlarida sotib olinishi bilan byudjyet bir yilda taxminan 300 million dollarni yo‘qotadi.

Mening fikrimcha, QQS stavkasini pasaytirish bosqichma-bosqich, birinchi navbatda aholi uchun haqiqiy yengillik beradigan tovarlardan boshlanishi kerak. Boshqa tomondan, xorijiy investorlar qaysi sohaga qiziqish bildirib sarmoya kiritmoqchi bo‘lsa, o‘sha sohani maqsadli tarzda o‘rganib chiqish maqsadga muvofiq bo‘lsa kerak. QQS stavkasi pasaygani bilan iste'mol tovarlarining narxlari arzonlashadi, degan xayolga borish ham to‘g‘ri bo‘lmasa kerak.

Rasmiy statistik ma'lumotlarga ko‘ra 2016 yilda ishlab chiqaradigan sanoat korxonalarining qo‘lga kiritgan foydasi 150 million dollarga ham yetmagan, rentabellik darajasi past bo‘lganligi sababli yengil, mebel, poyafzal sanoati korxonalari mavjud ulgurji narxlarni pasaytirishdan manfaatdor emas.

Boshqa tomondan, ishlab chiqaruvchilar narxlarni pasaytirganda ham bundan savdo xodimlari foydalanib olishmaydi deb kim kafolat beradi? Bozorlardagi savdo rastasiga borib poyafzal tanlab olsangiz va narxini so‘rasangiz 200 ming so‘m deb aytadi, savdolashsangiz 150 ming so‘mga ham beradi, xursand bo‘lib uyga qaytasiz, faqat kayfiyatingizni aynan siz sotib olgan narsani bir kun oldin 120 ming so‘mga sotib olgan qo‘shningiz buzadi.

Shundan kelib chiqadiki soliq tizimi nafaqat ishlab chiqaruvchilarga, balki ulgurji va chakana savdo, yuk tashuvchi transport tarmoqlariga nisbatan ham takomillanishi kerak. Statistik ma'lumotlarga ko‘ra O‘zbekistonda bir yilda 12 million tonnaga yaqin sabzavot yetishtiriladi va uning 2,8 foizi sanoat korxonalarida qayta ishlanadi. Albatta, bunday imkoniyatlar borligi xorijiy investorlarni xursand qilishi va qiziqish uyg‘otishi aniq.

Lekin nima sababdan sabzavot aholining ilmiy meyorlar bilan asoslangan ehtiyojlaridan ko‘ra uch baravar ko‘p ishlab chiqarilayotgan bo‘lsa, uning narxlari oxirgi uch yil ichida ikki baravar oshdi, deb investitsiya kiritishda ikkilanish paydo bo‘lmaydimi?

Gap shundaki, sabzavot, mevalar, sut va go‘shtning asosiy qismi dehqonlarning yordamchi xo‘jaliklarida yetishtiriladi va bu yerda hech qanday aniq hisob-kitob yo‘lga qo‘yilmagan. YaIMning yuqori sur'atlar bilan o‘sayotganini asoslash uchun qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini rassomlik yo‘li bilan ko‘paytirib ko‘rsatish odatiy hol bo‘lib qolgan.

Misol uchun, 2017 yilda respublikamizda 2,2 million tonna go‘sht yetishtirilgan deb Davlat statistika qo‘mitasi ma'lumot bermoqda. Buni pulga aylantirsak, tijorat banklari tomonidan ish haqi uchun beriladigan mablag‘lar ham etmay qoladi. Xulosa shuki, xorijiy investorlarni oziq-ovqat sanoatini rivojlantirishga taklif qilishdan oldin sohaga doir hisob-kitoblarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiq.

Bugungi kunning iqtisodchi olimlar oldida turgan eng dolzarb vazifalaridan biri — bu qanday qilib davlat byudjyetini boshqa manbalar hisobiga to‘ldirish imkoniyatlarini izlab topishdan iborat.

Mening taklifim quyidagicha: g‘allaning davlat xarid narxlari past bo‘lganligi sababli yer solig‘i stavkasini mantiqiy darajagacha ko‘tarish muammo bo‘lib kelmoqda. G‘allakor fermer bir gektardan 2,5 million so‘m daromad oladi va shuni 10 foizini byudjyetga o‘tkazadi. Ixtisoslashuvi boshqacha bo‘lgan qo‘shnisi 10–20 baravar ko‘proq daromad oladi va xuddi shuncha soliq to‘laydi.

Agar kartoshka, meva va sabzavot yetishtiradigan tumanlar g‘alla ekishdan ozod qilinsa, yer solig‘i stavkasini normal holatga keltirish imkoni vujudga keladi va respublikaning qishloq xo‘jaligi rivojlangan Tayloq va unga o‘xshagan tumanlar dotatsiyadan osonlik bilan chiqib ketadi.

Ilhom Vafayev,

iqtisodchi