Göşt narxi qaçon arzon böladi?

Bu sabablarning barçasi asosli, ularning hammasi ham u yoki bu darajada göşt narxi şakllanişiga muayyan ta'sir körsatyapti. Lekin eng asosiy omil, ba'zi olimlar, ekspertlarning fikriça, çorva mollari boqiladigan yaylovlar muammosidir. Ularning fikr-mulohazalari va takliflarini e'lon qilişni maqsadga muvofiq, deb topdik.

Muammoga ilmiy yondaşuv kerak

Yaylov çorvaçiligining öziga xos xususiyati şundaki, çorva hayvonlari deyarli yil böyi yaylovlarda oziqlantiriladi. Yaylov ozuqasi esa eng arzon ozuqa hisoblanadi. Şunday ekan, yaylov çorvaçiligida göşt mahsulotlarini işlab çiqarişga qilinadigan xarajatlar qoramolçilikdagiga nisbatan ança kam bölib, mahsulot işlab çiqariş tannarxning pastligi tufayli göşt arzonlaşişiga olib keluvçi omil hisoblanadi. Ammo respublikamizda göşt mahsulotlarining narxi yildan-yilga kötarilib bormoqda. Buning sababini biz yaylovlarning hozirgi holati va ularning çorva hayvonlarini ozuqa bilan ta'minlaş imkoniyatlaridan izlaşimiz kerak.

Yaylovlar inqirozini yuzaga keltiruvçi omillardan eng muhimlari global iqlim özgarişi, Orol dengizining qurişi, tuproqlarning şörlanişi kabilar bölsa-da, lekin ösimlik qoplamining inqirozini keskin jadallaştiruvçi omil sifatida inson faoliyatini alohida körsatib ötiş örinli. Yaylovlardan uzluksiz va pala-partiş foydalaniş, buta va yarim buta ösimliklarini ötin va boşqa xöjalik ehtiyojlari uçun çopib oliş yaylovlar inqirozi va çöllaniş jarayonini yuzaga keltiruvçi eng jiddiy xavfdir. Yaylovlardan yil böyi foydalaniş natijasida ösimliklarning normal ösib rivojlanişi va uruğ hosil qilişi, tuproqqa uruğlarning tökilişi kabi muhim tabiiy jarayonlar yöqqa çiqyapti. Uruğ yöq, demak, ösimlik ham bölmaydi. Oqibat şuki, ilgari 100 xildan ortiq ösimlik ösadigan qumli çöllarda hozir 25-35 turdagi öt-ölan mavjud, ya'ni biologik xilma-xillik deyarli 3-4 marotabaga kamaygan. Bu esa öz navbatida yaylov hosildorligining pasayişi va ozuqa töyimliligining yomonlaşuviga olib keladi. Adir yaylovlarida aslida 200 turdan ortiq ösimliklar ösişi uçun qulay şaroit bor. Ammo bugungi kunda ösimliklar xilma-xilligi adirlarda 45-50 turdan oşmaydi. Ta'kidlaş zarurki, çöl şaroitida, ayniqsa, butalarning ahamiyati juda katta. Aniqlanganki, saksovul şamol tezligini 2 marta kamaytiradi, qorning yerda uzoq saqlanişiga, namlikning tuproqqa çuqurroq singişiga sabab böladi, ya'ni öz atrofida öziga xos mikroiqlim hosil qiladi, boşqa ösimliklarning yaxşi rivojlanişiga şaroit yaratadi. Kuzatişlardan ma'lum bölişiça, saksovul ixotazorlari ta'sirida tabiiy yaylovlar hosildorligi 20 foizga ortadi. Afsuski, oxirgi 20-30 yil davomida saksovullar ötin sifatida işlatiş maqsadida ayovsiz kesildi, hatto ildizlarigaça kovlab olindi.

Men bevosita şunga guvoh bölganmanki, AQŞning Yuta, Aydaxo, Vayoling ştatlarida yaylov çorvaçiligi bilan şuğullanuvçi fermerlar tabiiy yaylovlardan mutlaqo foydalanişmaydi. Ularning yaylovlarida izen, erkak öt, teresken, espartset kabi yuqori töyimli va hosildor köp yillik ösimliklar ekilgan va bu yaylovlardan qat'iy tartib bilan, mavsumiy foydalanişadi. Avstraliya fermerlari yaylovlar holatini yaxşilaş uçun boşqa çora-tadbirlar qatorida bir yillik ösimlik uruğlarini sepişni ham yölga qöyişgan.

Çorva hayvonlarini suv bilan ta'minlaşda ham muammolar mavjud. Quduqlar ta'mirlanişga muhtoj, köplarida suv yöq. Suvsiz yaylovlardan foydalaniş ilojsiz, suvli yaylovlardan esa tinimsiz foydalanilmoqda. Bu yaylovlar inqirozini yanada kuçaytiryapti. Şu bois “Yaylovlar melioratsiyasi” tresti faoliyat yönalişlaridan yana biri — suv manbalarini ta'mirlaş, yangilarini işga tuşirişdan iborat bölişi lozim. Umuman, “Yaylovlar melioratsiyasi” trestlari yaylov çorvaçiligi rivojlangan barça viloyatlarda taşkil qilinişi ayni muddaodir.

Yana bir taklif. 2017 yilning 1 yanvar holatiga Özbekistondagi yaylovlar 21,1 million gektarni taşkil qilmoqda. Respublikamiz yaylov fondini Orol dengizining qurigan qismi hisobiga yana 3-4 million gektarga kengaytirişimiz mumkin, çunki bunday yerlardan faqatgina yaylov sifatida foydalaniş imkoniyati bor.

Muxtasar aytganda, çöl yaylovlarining hosildorligini oşirmay turib, ularda boqilayotgan çorva hayvonlari boş sonini köpaytirişning iloji yöq. Vaholanki, mamlakatimiz aholisining ortib borişi oziq-ovqat mahsulotlarini işlab çiqarişni köpaytirişni taqozo qiladi. Şu bois yaylov çorvaçiligini rivojlantirişga e'tiborni kuçaytiriş, uning asosiy ozuqa bazasi bölgan yaylovlar hosildorligini fitomelioratsiyalaş orqali bir neça bor oşiriş dolzarb vazifadir. Şundagina çorva hayvonlari boş sonini keskin oşirib, göşt mahsulotlari narxining pasayişiga, aholining turmuşi farovonlaşuviga erişişimiz mumkin.

Abdullo Rabbimov,

Qorakölçilik va çöl ekologiyasi ilmiy-tadqiqot instituti bölim mudiri,

qişloq xöjalik fanlari nomzodi

Çorvador nima deydi?

Samarqand viloyatida 797 ming 979 gektar yaylov bor. Ularning asosiy qismi Nurobod (150 ming 461 gektar) va Qöşrabot (356 ming 951 gektar) tumanlarida joylaşgan. 5 ta mas'uliyati çeklangan jamiyat tasarrufiga 236 ming 843 gektar yaylovlar berilgan. Bu maydonlarda 100 ming boş qöy-eçki boqilyapti. Şuningdek, 26 ming gektar yaylov 83 ta fermer xöjaligiga ajratilgan.

— Bu yil çorva uçun ğoyat oğir keldi, — deydi Nurobod tumanida faoliyat yuritayotgan “Nurbuloq lalmi yaylov” fermer xöjaligi rahbari Erkin Ğaniyev. –Yaylovlarda heç nima bitmadi. 600 boş qöyimizni yuz kundan beri Jizzaxning Baxmalida ötlatayotgandik. Öt tugadi, endi fermer xöjaliklarining ğalladan böşagan maydonlarida bir boş qöy uçun 3-4 oyga 17 ming sömdan tölab boqyapmiz. Yozni-ku amallab ötkazamiz, oldindagi qiş köproq taşvişga solyapti bizni. Bir telejka somon 800 mingdan bir million sömgaça sotilyapti. Çorva xöjaliklari uçun ozuqa bazasi taşkil etilişi masalasi hal qilinişi zarur. Agar çorva ozuqasiga doir muammolar bartaraf qilinmasa, göştning narxi arzon bölişi qiyin.     

Xöş, yana öşa, hammamizni öylantirayotgan “Göşt qaçon arzon böladi?”, “Yaylovlardan xöjasizlarça foydalanişni kim nazorat qiladi? Bu borada parlament deputatlari biror amaliy çora körişlari vaqti kelmadimi?”, “Şu paytgaça mahalliy aholi bemalol öz çorva mollarini emin-erkin boqib kelgan yaylovlar, böş maydonlarni hokimliklar şoşma-şoşarlik bilan asossiz ravişda tarqatib yuborilişi qaçon töxtatiladi?” degan qator haqli savollarga bir maqolamiz doirasida javob topolmasligimiz aniq. Lekin şunday bölsa-da, uşbu mavzu mamlakatimiz iqtisodiyoti, xalqimiz farovonligini ta'minlaşda muhim ahamiyatga ega bölganligi bois ayrim fikr-mulohazalarni keng jamoatçilik e'tiboriga havola etyapmiz.

Biz odatda oqibat bilan kuraşişga örganib qolganmiz. Tepadan kimdir “Göşt narxini tuşiriş kerak”, desa, darrov qassoblarning yoqasidan olamiz. Ular ham rasmiyatçilik uçunmi, qaltis vaziyatdan qutuliş bahonasida noiloj qolgaç,  yolğondakam bölsa-da, “Göşt narxi ... söm” deb yozib qöyadi-yu, orqavorotdan 20-30 foiz qimmatiga sotaveradi. Mana, jamiyatimizda közböyamaçilik, zörma-zörakilik kabi illatlar urçib borayotganining ildizi qayerda?

Hozir çorva ötlaydigan yaylov qolmadi hisob. Hatto dala çetida arqonlab ham mol boqolmaysan, negaki, hamma yerning egasi tayin, balandparvoz nomiyam bor, falon fermer xöjaligi... Qani, içkaridanmas, çekkadan bölsayam bir boğ öt yulib kör-çi, mol-poling bilan qamab qöyadi. Bunisi holva, hozir, aksariyat viloyatlarda lalmi maydonlar, qir-adirlar, toğoldi hududlarigaça duç kelgan odamga söramay-netmay tarqatib yuborilayotganiga hammamiz tomoşabinlik qilib ötiribmiz. Bu ahvolda çorva mollari kamayib ketişi aniq va göştning narxi ham arzonlaşişi muşkul.

Mavzuga oid: Davlat rahbari islohotiga turli yondaşuv: qoramolmi, paxtami? (videoreportaj)