Maktabgaça ta'lim: Muammolar va ularning yeçimlari
|05:24 / 29.08.2018122 24613 min
Bugungi kunda maktabgaça ta'lim tizimida qator islohotlar ötkazilmoqda, ularning bari bolalar va pedagoglar manfaatlari yölida xizmat qilişiga, şuningdek maktabgaça ta'lim sifatini yaxşilaşga qaratilgan. Tizimda qanday muammolar mavjud va ular qay tariqa hal qilinmoqda? Sohada qanday yangiliklar kuzatilmoqda? Islohotlardan nimalarni kutiş mumkin? Maktabgaça ta'lim vazirligi (MTV) tizimida özgarişlar talaygina. Ularga imkon qadar batafsil töxtalib ötamiz.
Maktabgaça ta'lim tizimida qanday yangiliklar?
2018 yilning sentabr oyidan tatbiq qilinadigan yangi maktabgaça ta'lim dasturi davlat talablariga asoslangan va respublikadagi barça maktabgaça ta'lim muassasalari yangi dastur bilan taniştirilgan. Davlat va dastur talablarini özida jamlagan hujjatlar paketi barça mintaqalardagi MTMlarga yetkazilgan. Bundan taşqari, Özbekistonda birinçi marta hammaga mavzuiy rejalaştiriş dasturlari tarqatilgan.
"Ilk qadam" deya nomlangan yangi dasturning asosiy tamoyili - ta'lim jarayoniga qöşilayotgan kiçik yoşli bolalarning ilk qadamlari.
"Umuman olganda, davlat talablarida kiçik va maktab yoşigaça bölgan bolalarni beş yönalişda rivojlantiriş kerakligi körsatilgan. Bu beş yönalişni rivojlantirib, bola 4 kompetensiyaga ega böladi, ya'ni u 1-sinfga çiqişga motivatsiya oladi", - deydi Özbekiston Respublikasi Maktabgaça ta'lim vaziri Agrippina Şin.
Yangi dasturda barça narsaning asosi ijtimoiy yondaşuvdir, ya'ni diqqat markazida - bola va uning manfaatlari. Pedagog ota-ona, pedagogik tarkib, bolaning özi va albatta, jamiyat hamda davlat kabi ijtimoiy hamkorlar bilan bir ijtimoiy muhitni taşkil qiladi.
Dastur asosida bilim oliş jarayonini öyinlar orqali rivojlantiriş yotadi. Bolalarda ilm oliş, ijod, ijtimoiy yönaliş kabi tuşunçalar rivojlanadi, soğlom hayot tarzi tarbiyalanadi va ular ijtimoiy muhitda özlarini qanday tutiş kerakligini tuşuna boşlaşadi.
Guruhlardagi bolalar soni
Şu yildan boşlab Özbekistonda bir guruhda 25 nafargaça bola bölişi me'yoriy körsatkiç sifatida belgilandi, ayniqsa sinov tariqasida faoliyat yuritayotgan maktabgaça ta'lim muassasalarida. Ilgari esa bir guruhdagi bolalar soni 30 dan ziyod, ba'zidan esa 40 tagaça yetar edi, bu esa bolalarning sifatli maktabgaça ta'limga ega bölişida muayyan muammolarni keltirib çiqarardi.
Mavzuga oid
"Prezident topşiriğiga köra, 4 hududda 6 yoşli bolalarni majburiy maktabgaça ta'lim bilan qamrab oluvçi sinov loyihasi yölga qöyildi, ya'ni ular 3 soatlik bepul ta'limga jalb qilinadi, bu 15 soatlik haftalik dastur degani. Bu guruhlarda bolalar soni 25 kişidan oşmasligi kerak. Şu tariqa bizda ilmiy-tarbiyaviy-ta'limiy muhit şakllantiriladi. Öz faoliyatimizga endigina kirişganimizda bolalarni maktabgaça ta'lim jarayoniga qamrab oliş 27 foizdan iborat edi, bugunga kelib bu körsatkiç 34 foizni taşkil qilmoqda. MTV öz oldiga katta vazifalarni qöymoqda - şu tariqa barça bolalarni maktabgaça ta'lim tizimiga qamrab oliş va bunda bir guruhda 25 nafar bola qoidasiga amal qiliş", - deya izohlaydi vazir.
Şuningdek, guruhlarga faqat 25 nafargaça kişini qabul qiliş imkonini beruvçi EMIS elektron tizimi ham yölga qöyildi. 2021 yilga borib mamlakatdagi barça MTM guruhlarida bolalar soni şunday böladi.
Yangi quriliş, rekonstruksiya, davlat va xususiy sektor hamkorligi
Albatta, hozirça bolalar boğçalari yetişmasligi muammosi bor. MTM binolarini quriş, rekonstruksiya qiliş borasida katta sa'y-harakatlar boşlangan. 2019 yilning investitsion dasturidan kapital ta'mirlov umuman olib taşlangan. Zero MTV faqat yangi quriliş va rekonstruksiyagina barça bolalarni MTMlarga qamrab oliş imkonini beradi, deb hisoblaydi.
Prezidentning 3651-sonli qaroriga muvofiq, Özbekistonda birinçi marta MTV tomonidan Davlat-xususiy sektor hamkorligi (DXŞ)ga doir qoidalar işlab çiqildi. Unda DXŞning 10 modeli körsatilgan bölib, işbilarmonlar ularga jalb qilingan. Qarorda bunday işbilarmonlar uçun imtiyoz va preferensiyalar belgilab berilgan. Bugunga kelib DXŞ böyiça 741 şartnoma röyxatdan ötkazilgan, 100 mln dollar (taxminan 780 mlrd söm) ajratilgan.
Kadrlar yetişmovçiligi
Maktabgaça ta'lim muassasalarida yaxşi iş haqi tölanmasa, bu kasbga qiziqiş bölmaydi, albatta. Şu kunga qadar qançadan-qança tajribali, yaxşi kadrlar past iş haqi sabab bu kasbni tark etgan. Şu bois joriy yilning mart oyida Prezidentning pedagoglarning maoşini oşirişga doir qarori çiqqan.
Agrippina Şinning sözlariga köra, ötgan 27 yil davomida maktabgaça ta'lim tizimidagi tarbiyaçilar va MTM xodimlarining tarif stavkasi biror marta oşirilmagan. 2018 yilning mart oyida Maktabgaça ta'lim vazirligi birinçi marta pedagoglarning bazaviy tarif stavkalarini 30 foizga oşiriş taklifi bilan çiqdi. Şu yilning sentabridan oliy ma'lumotga ega pedagoglar uçun bazaviy tarif stavkalari yana 30 foizga oşiriladi.
Hozirda maktabgaça ta'limni moddiy rağbatlantiriş masalalari körib çiqilmoqda. Masalan, eng yaxşi tarbiyaçi, eng yaxşi mudira, eng yaxşi defektolog kabi tanlovlar ğoliblariga 5-15 minimal oklad şaklida rağbatlantiriş rejalaştirilmoqda.
Bundan taşqari, 6 yoşli bolalarni ta'limga qamrab oliş böyiça qaror loyihasi mavjud. MTV 6 yoşli bolalar bilan işlovçi tarbiyaçilarga öqituvçi maqomini beriş taklifi bilan çiqmoqda. Şunday ekan, tabiiyki, ayni damda Xalq ta'limi vazirligida tatbiq etilayotgan imtiyozlar kelgusida ularga ham tegişli bölişi közda tutilmoqda.
Şuningdek, qöşimça xizmatlarga talabgor bölgan kişilar uçun tölov asosidagi qöimça xizmatlar yölga qöyiladi. Zero 414-sonli qarorda nafaqat davlat, balki byudjyetdan taşqari faoliyatni ham rivojlantiriş kerakligi haqida söz yuritiladi. Mablağlar MTM hisobiga tuşadi, bu ularning mustaqil faoliyati, ularning huquqi, pedagogik tarkib ularni nimaga sarflaşni özi hal qiladi.
Ovqatlantiriş tizimini taşkillaştiriş tajribasi
Barçaga ma'lumki, MTM ovqatlantiriş tizimida ma'lum bir muammolar bölgan. Barça oziq-ovqat mahsulotlari ham kerakli manzilgaça yetib bormagan. Şuningdek, MTM mudirasi va pedagogik tarkib asosiy iş faoliyatidan çalğigan, ya'ni ular bolalarga ta'lim-tarbiya beriş qatorida ovqatlantiriş tizimini taşkillaştiriş bilan ham şuğullanişlariga töğri kelgan. Şuning uçun bugungi kunda BOLALAR BOĞÇASIning aynan MAKTABGAÇA TA'LIM TIZIMIga aylantirilişiga alohida e'tibor qaratilmoqda.
"Bu yerda asosiysi - ta'lim, - deydi Şin. - Şu bois biz ovqatlanişni taşkillaştirişning muqobili - autsorsingni sinab körişga qaror qildik. Nima uçun tajriba sifatida yölga qöyildi? Ma'lum bir muddat ötgandan keyin biz tahlil qilib, qaysi yöl yaxşiroq ekaniga doir xulosaga kelamiz. Bunda ota-onalar fikri inobatga olinadi, albatta".
Kadrlarni tayyorlaş va qayta tayyorlaş
Kadrlar barçasini hal qiladi. MTV ilk kunlardanoq bu muammoga duç keldi. Bugungi kunda MTM soni oşib bormoqda, nodavlat maktabgaça ta'lim muassasalari ham şular jumlasidandir. Yanvar oyida ularning soni 200 dan ortiq bölgan bölsa, hozirga kelib bu körsatkiç 600 ga yaqinni taşkil qilmoqda. Raqamlar kun sayin oşib bormoqda, çunki xususiy MTMlar va Davlat-xususiy sektori hamkorligi asosidagi MTMlar oçilmoqda. Tabiiyki, kadrlarga bölgan talab ham katta.
"Kadrlar bölmasa, maktabgaça ta'lim sifati haqida gapirişga hojat ham yöq. Biz kadrlarni qayta tayyorlaş masalasini işlab çiqdik. Maktabgaça ta'lim mutaxassisligiga ega bölmagan pedagoglar juda köp. Bugungi kunda akademik litsey va kollejlardagi pedagoglarga iş kamaydi, ular pedagogik tajribaga ega bölgan, lekin bazaviy maktabgaça ta'limga oid bilimlarga ega bölmagan kişilardir. Bundaylar uçun pedagogika universitetlari qoşida 4 oylik qayta tayyorlaş kurslari oçildi. Bugunga kelib 9400 dan ziyod pedagog ularni tugallab, MTV tizimiga qamrab olindi. Bundan taşqari, biz yangi moslaşuvçan modelni işlab çiqdik, ya'ni pedagogik ma'lumotga ega bölmagan kişilar uçun 6 oylik kurslar taşkil etildi, ularning soni - 1500 nafar atrofida", - deydi maktabgaça ta'lim vaziri.
Bundan taşqari, Toşkentdagi yangi Puçon Universiteti haqida unutmaslik kerak. 540 tinglovçi bugunga qadar sinovlardan ötgan. Ular yangi avlod pedagoglari bölişadi, bu pedagoglar musiqiy ta'lim, sport ta'limi va boşqa yönalişlarda ham ta'lim olib, har tomonlama mutaxassis bölib yetişişadi.
Statistika
Maktabgaça ta'lim vazirligi tizimiga 3 yoşdan 7 yoşgaça bölgan 2,5 mln bola qamrab olingan. Respublikadagi MTMlar soni esa - 6154. Ulardan 5586 tasi - davlatga qaraşli, 568 tasi nodavlat ta'lim muassasasidir. Bugunga kelib 859 141 nafar bola maktabgaça ta'lim bilan qamrab olingan, bu umumiy hisobning 34 foizi demakdir. Jami 1 mln 600 dan ziyod bola maktabgaça ta'lim bilan qamrab olinmagan.
"Biz 2017 yilning 30 sentabrida taşkil topganmiz, MTMlar bizga topşirilganida ularning soni 4891 ta edi. Hozirda esa 5586 MTM faoliyat yuritmoqda. "Şunça MTM qayerdan paydo böla qoldi?" degan savol tuğilişi mumkin. Biz birinçi marta respublika miqyosida pasportizatsiya, inventarizatsiya jarayonini ötkazdik. Bu Özbekistonda birinçi marta mutlaqo begona taşkilot - mustaqil konsalting kompaniyasi tomonidan qayd etildi. Qaydnoma davomida biz davlat boğçalarimizdan taşqari ularning heç kim tomonidan nazorat qilinmaydigan filiallari ham mavjudligi aniqladik. Şuning uçun 800 şunday filialdan 600 tasi mustaqil MTMga aylantirildi", - qöşimça qiladi Şin.
2030 yilga borib 85 foiz bola respublika MTMlariga qamrab olinişi maqsad qilinmoqda.
Yangi modellar
Maktabgaça ta'lim vazirligi maqsadi - barça bolalarni teng asosli va yuqori sifatli maktabgaça ta'lim tizimiga qamrab oliş. Özbekistonda uzoq qişloq punktlari bor, u yerda bolalar boğçalari yöq, şunday ekan, maktabgaça ta'lim olişning imkoni yöq. Qamrovni ta'minlaş uçun MTV tomonidan öqitişning muqobil şakli - oilaviy MTMlar faoliyatini yölga qöyişga doir qaror işlab çiqildi.
"Fikrimizça, aynan qişloq joylarda ular özini oqlaydi. Uşbu qarorda oilaviy MTM daromad oliş huquqiga ega ekanligi qayd etilgan. Bundan taşqari, oliy ma'lumotga ega böla turib, muayyan sabablarga köra işlay olmaydigan ayollar öz uyida işçi yollaş imkoniga ham ega böladi. Bunda boşqa joylarga nisbatan istisno mavjud, ya'ni uzoq qişloq joylarida hatto örta-maxsus ma'lumotga ega ayollar ham oilaviy MTMda faoliyat yuritişi mumkin. Biz ularni ştatga kiritamiz va ular iş haqi bilan ta'minlanadi. Mebel va metodik ta'minotni vazirlik töliq öz zimmasiga oladi", - deydi Agrippina Şin.
Ayni damda taklif etilayotgan va kelgusida işlab çiqiladigan yana bir model - Islom taraqqiyot banki yordamida mahallalar qoşida bir xona bolalar uçun maktabgaça ta'lim ta'minoti bilan jihozlanadi.
2019 yilning yanvar oyidan har bir bolaga tuğilişi bilan identifikatsion raqam beriladi va u keyinçalik ana şunga asosan kuzatib boriladi. Hozirça esa bu raqamlar Davlat statistika qömitasi, Adliya va Soğliqni saqlaş vazirliklaridan olinadi.
Qöşimça xizmatlar
Qaror loyihasiga maktabgaça ta'lim muassasalari keçgaça işlovçi ota-onalar uçun qöşimça xizmat körsatişi mumkinligiga doir taklif kiritildi. Tabiiyki, qöşimça xizmatlar qöşimça tölov evaziga körsatiladi.
Qoğozbozlik
Sir emaski, yaqin kunlargaça MTMlardagi pedagoglar köplab hujjat turlarini töldirişlariga töğri kelgan. Vaqti kelganda, qoğozbozlik sabab bolalarga yetarliça e'tibor qaratilmagan. Çunki rahbariyat talabini öz vaqtida bajarmaslik yaxşilikka olib kelmasligini yaxşi bilişgan. Köplab yaxşi kadrlar aynan şu qoğozbozlik sabab ham sevimli kasblaridan voz keçişgan.
Va nihoyat, 2018 yilning 15 iyulida MTMlarda qoğozbozlikni qisqartirişga oid qaror qabul qilindi. Unga köra, ilgari pedagoglar 9 ta hujjat turini yuritgan bölsa, endi ularning soni 4 tagaça qisqartirildi.
Umid qilamizki, amalga oşirilayotgan barça islohotlar amalda öz ifodasini topib, farzandlarimiz - sifatli maktabgaça ta'lim, pedagoglar esa - munosib iş haqi va imtiyozlar bilan ta'minlanişadi. Toki har bir bola boğçaga borgisi kelmay köz yoş tökmasin, yaxşi pedagoglar esa öz kasbini taşlamasin!
