Maktabgaça ta'limdagi korrupsiya: Bola haqiga xiyonat, arzimas oylik va «ölik jonlar»...
|22:28 / 29.11.202072 93313 min
Bola boğçaga bora boşlangandayoq korrupsiyaga duç kelsa, uning haqini öğirlaşsa, tekşiruvlar paytida közböyamaçiliklarni körsa... Bular – juda dahşatli, ammo afsuski jamiyatimizda noodatiy hol deb qaralmaydigan voqelik.
Kun.uz muxbiri maktabgaça ta'lim tizimdagi korrupsiya, muammolar kölami va ularga yeçimlar mavzusida Maktabgaça ta'lim vazirligi Içki audit, moliyaviy va huquqiy nazorat xizmati boşliği Dilşod Normatov bilan suhbatlaşdi.
«Himoyasiz bolalar haqini öğirlaş – eng yomoni»
— Maktabgaça ta'lim tizimidagi öğrilik boşqa sohalarda yöl qöyilişi mumkin bölgan öğriliklarga qaraganda qöpol va yomon. Çunki bu yerda özini himoya qila olmaydigan kiçik bolakaylarning haqi bor. Bolaning oğzidan ovqatni tortib oliş, unga ta'lim beriş kerak bölgan mutaxassisni «ölik jon» qilib qöyiş uning öşa kuni kerakli ozuqani iste'mol qilmasligiga, kerakli bilimni özlaştirmasligiga sabab böladi.
Boğçada bolaning huquqi buzilsa, u qayta tiklanmaydi, deb hisoblayman. Masalan, 1 kilogramm göşt 10 nafar bolaning bir kunlik haqi hisoblanadi. Aybdor 10 kun göşt öğirlab, jarimani tölab qöyişi mumkin, lekin u bola yemagan kunlarni ortga qaytara olmaydi.
Boğçalarda qaysi holatlarda köproq noqonuniylik harakatlar kuzatiladi?
— Maktabgaça ta'lim vazirligi içki audit xizmati asosan joriy xarajatlarning maqsadli sarflanişini nazorat qiladi. Bular iş haqi, oziq-ovqat, kommunal tölovlar, joriy ta'mirlaş va şunga öxşaş xarajatlarni öz içiga oladi.
Tizimda asosan iş haqiga ajratilgan mablağlarning noqonuniy va ortiqça sarflanişiga yöl qöyiş holatlari aniqlanmoqda: 2019 yilda 9,4 milliard söm, 2020 yilning 10 oyida 8,5 milliard söm iş haqi mablağlari noqonuniy tölangan.
Oziq-ovqat xarajatlariga ajratilgan mablağlarning noörin sarflanişi esa 2019 yilda 6,2 milliard söm, 2020 yilda 3,6 milliard sömni taşkil qilgan.
Aniqlanayotgan korrupsion holatlar tekşiruvning qanday amalga oşirilişiga boğliq. Bu yilgi kompleks tekşiruvlar natijasida aniqlangan holatlar ham köproq böldi. Yana bir tarafi, 2020 yilda aniqlangan noqonuniy özlaştirilgan mablağlarning hammasi şu yilga tegişli bölmasligi mumkin. Odatda, tekşiruvda oxirgi yillardagi ma'lumotlar örganiladi.
Masalan, 2019 yilda Kattaqörğon şahridagi 10-sonli MTTni tekşirganmiz. Bu holatda boğçada 2014 yildan 2018 yil yanvargaça 1 milliarddan köproq budjet mablağlari talon-taroj qilingani aniqlangan. Şuning uçun tekşiriş soni va qamroviga qarab natija ham yuqoriroq bölişi mumkin.
Mavzuga oid
Tekşiruvlar natijasida katta-katta öğriliklar ham aniqlangan. Masalan, Samarqand şahar Maktabgaça ta'lim bölimi hisobçisi tomonidan 2018–2020 yillarda MTTlarda işlamagan 22 nafar fuqaroning nomiga asossiz 122 million söm iş haqi yozib özlaştirilgan.
Toşkent viloyati Çirçiq şahar MTB hisobçisi tomonidan 2019–2020 yillarda 80 million söm plastik kartoçkalarga pul ötkaziş orqali noqonuniy özlaştirilgan.
Qibray tumani 26-son MTT mudirasi tomonidan işlamagan soxta xodimlar nomiga iş haqi yoziş orqali 200 million sömdan ortiq mablağ noqonuniy sarflangan.
Buxoro viloyati Peşko‘ tumani 22-sonli davlat MTTda 202 million sömlik kamomad va oylik iş haqi tölov qaydnomalarining qalbakilaştirilişi aniqlangan. Ğijduvon tumani 3-sonli davlat MTTda 2018–2020 yillarda iş vazifasini töliq bajarmagan xodimlar nomlariga 20 million söm iş xaqi yozilgan.
Böston tuman maktabgaça ta'lim bölimi tomonidan yumşoq jihozlarni xarid qilişda davlat xarid qonunçiligiga rioya qilmasdan çetlab ötiş natijasida 104 million sömlik çoyşablar qimmat narxlarda xarid qilingan.
2019 yilda 750 nafar, 2020 yilda 446 nafar «ölik jon» aniqlandi
— «Ölik jonlar» maktabgaça ta'lim tizimidagi eng katta muammolardan biri. «Ölik jonlar» – maktabgaça ta'lim taşkilotiga turli lavozimlarga rasmiylaştirilgan, lekin aslida taşkilotda işlamaydigan xodimlar. Bu yöl bilan boğça mudirasi «ölik jon» xodimlarga yozilgan iş haqlarini noqonuniy özlaştiradi, işlamaydigan «ölik jon» xodimlar esa noqonuniy mehnat stajiga ega böladi.
Respublikada aholini iş bilan ta'minlaş dolzarb bölib turganda «ölik jonlar» vijdonan işlaşni xohlovçi mutaxassis va xodimlarning örnini band qilib turibdi.
Audit tekşiruvlarida 2019 yilda 750 nafar, 2020 yilda 446 nafar «ölik jon» aniqlandi va töplangan hujjatlar yakuniy suriştiruv işlarini olib boriş uçun prokuratura organlariga topşirilgan.
«Ölik jonlar» bolalarning ta'lim-tarbiya olişiga va ularning MTTda tarbiyalanişi sifatiga salbiy ta'sir etib kelmoqda. Masalan, musiqa rahbari «ölik jon» bölsa, demak, bolalar musiqadan bilim ololmaydi. Hovli supuruvçi işlamasa, örniga boşqa xodimlar öz vazifasini taşlab, hovli supurişga majburlanadi. Bu – xodim özining vazifasini bajarişiga salbiy ta'sir körsatadi.
Bundan taşqari, buning ijtimoiy xavfi ham bor: «ölik jon»lar işga kelmasa-da, ular uçun iş kuni hisoblanadi. Bu payt qöştirnoq içidagi «xodimlar» boşqa bir yerda jinoyat qilayotgan yoki respublikadan taşqariga çiqib ketgan bölişi ham mumkin. Ya'ni ularning nima bilan bandligini heç kim bilmaydi. Ular öşa öringa işga kirmoqçi bölgan real işçi kuçiga ham xalal berişadi.
Vazirlik bu turdagi jinoyatlarga qarşi Boş prokuratura bilan hamkorlik qilmoqda. Bundan taşqari, bunday qonunbuzilişga Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining Davlat mehnat inspeksiyasi, boşqa nazorat organlari ham alohida e'tibor qaratişi lozim.
«Oşpazning oyligi 680 ming, u kuniga 3 mahal ovqat pişiradi...»
— Oylik masalasi maktabgaça ta'lim tizimidagi eng katta muammolardan biri. Masalan, oşpazning maoşi 680 ming söm. Vaholanki, u 3 mahal ovqat tayyorlab beradi.
Maktab ta'lim tizimida tuman miqyosida milliardlab mablağ aylanadi: davlat ajratadigan va ota-onalar tölov badalidan kelib tuşadigan mablağlar. Tumanda ularning hisob-kitobini yuritadigan boş hisobçining oyligi esa 1 million 600 ming söm. Qolgan hisobçining oyligi esa undan ham kam.
Bu oylikka malakali hisobçilarni işga olib bölmaydi yoki ular tajriba töplagaç, boşqa joyga işga ötib ketiş holatlari köp kuzatiladi. Bu ham hisob-kitob tizimida noqonuniy harakatlar köpayişiga sabab böladi. Sababi, tajribasizroq hisobçi bilmasdan noqonuniy holatlarga yöl qöyişi holatlari köproq bölişi mumkin.
Boğça mudirasining maoşi esa 1,5 million söm. Hatto tayyorlov guruhi tarbiyalanuvçilarining oyligi ham ularnikidan sal köproq. Oylik maoşlarning kamligi ham tizimdagilarning noqonuniy mablağ özlaştirişlariga sabab bölişi mumkin.
«Xarid narxi töğri belgilanişi kerak»
— Maktabgaça ta'lim tizimi buxgalteriyasi markazlaştirilgan. Şartnoma va xaridlarni Maktabgaça ta'lim vazirligining hududiy bölimlari amalga oşiradi. Boğçalar töğridan töğri xarid qilmaydi. Lekin boğçalarda taşkil qilingan maxsus komissiyalar oziq-ovqatlar sifati va miqdoriga qarab uni qabul qilib olişi kerak. Bu holatda qars ikki qöldan çiqmoqda: çunki agar mahsulot sifatsiz bölsa, boğça mahsulotni olib qolmay, uni qaytarib yuborişi mumkin.
Xarid qilinadigan oziq-ovqatlarning yuqori narxlari mahalliy hokimiyatlar tomonidan har oy belgilab beriladi. Ayrim hududlarda narxlarning nomutanosib belgilanişi ham salbiy holatlarga olib kelişi mumkin. Masalan, Toşkent şahri böyiça mol göştiga belgilangan narx 44 000 söm, Qaşqadaryoda 57 000 söm. Göşt 1-kategoriyali bölişi kerak.
Sariyoğ Toşkentda 26 000 söm, Qaşqadaryoda 40 000 söm belgilangan. Sariyoğ sigir sutidan tayyorlangan bölişi kerak.
Narxni baland ham, past ham qöyiş kerak emas. Agar mablağ baland qilib belgilansa, ortiqça mablağ özlaştirişga asos bölişi mumkin. Bozor narxiga nisbatan past belgilanişi esa sifatsiz mahsulot xaridiga olib keladi. Çunki u narxga sifatli mahsulot bermaydi. Şuning uçun narx belgilaşda ham me'yorni töğri qöya oliş kerak.
«Har bir boğça tepasiga bittadan odamni qöyib bölmaydi, yeçim esa...»
— Maktabgaça ta'lim tizimidagi korrupsion holatlar aksar hollarda tezkor örganişlarda aniqlanadi. Agar boğçaga 7 kundan keyin örganişga boramiz, deyilsa, ular hamma işlarni joy-joyiga qöyişi mumkin. Masalan, boğçaga noqonuniy keladigan bolalarga öşa kuni boğçaga kelmaslikni tayinlab qöyiş mumkin.
Audit xizmati tekşiruv işlarini kutilmagan paytda ötkaza olgani uçun ham samarali deb aytiş mumkin.
Hozir har bir viloyatlarda 2–3 nafardan audit xodimi bor, respublikada esa jami 40ta ştat bor. MTTlar soni esa 6 mingga yaqin.
Nazorat tadbirini ötkaziş bir neça kunni talab etadi. Buxgalteriya markazlaşgan bölsa-da, lekin haqiqiy xarajatlar MTTda amalga oşiriladi, bularni soliştiriş vaqt talab etadi. Tekşirilayotgan obektda barça moliyaviy operatsiyalarni töliq qamrab olişning imkoni yöq.
Lekin 6 mingta boğçaga bittadan odamni turğizib qöyişning iloji yöq. Eng yaxşi yeçim – sohaga axborot texnologiyalarini joriy etiş, şaffoflikni kuçaytiriş bölişi mumkin.
Ayni paytda işga qabul qilişda korrupsion holatlar köp uçrayotgan bölsa, böş iş örinlarini şaffof tarzda e'lon qiliş ham tizimdagi korrupsion holatlar kamayişiga yordam beradi.
«Bolasini noqonuniy boğçaga joylaştirgan ota-ona boşqa bolalarning haqiga xiyonat qilgan böladi»
— Maktabgaça ta'lim bilan qamrovning bosqiçma-bosqiç oşirilişi hisobiga bolalarni boğçalarga noqonuniy qabul qiliş holatlari ham kamaymoqda. Xususiy MTTlar ham bu borada davlatga yordam bermoqda.
Lekin bir narsani aytiş joizki, bolasini noqonuniy qilib boğçaga joylaştirgan ota-ona bila turib boşqa bolalarning haqiga xiyonat qilgan böladi. Çunki bunday ota-ona uning bolasi uçun boğçada ovqat tayyorlanmasligi, u röyxatga kiritilmaganini biladi. Rasmiy yöllanma bilan qatnayotgan har bir bola hisoblanib, ularga belgilangan me'yor asosida ovqat tayyorlanadi. Noqonuniy qatnaydigan bola soni esa taomnomaga qöşilmaydi va ular rasmiy qatnayotgan bolalarning haqidan ovqatlanadi.
Bundan taşqari, röyxatga kiritilmagan bolaga nimadir bölsa, bunga kim javob berişi ham savol ostida.
«Jazo ta'sirçan bölişi kerak»
— Köp holatlarda budjet mablağlarini talon-taroj qilib, bolalarning haqiga xiyonat qilganlar uçta modda asosida jazodan ozod etiladi. Bular – Jinoyat kodeksining 70-moddasi («Şaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yöqotişi munosabati bilan uni jazodan ozod qiliş») va 71-moddasi («Aybdor öz qilmişiga amalda puşaymon bölgani munosabati bilan jazodan ozod qiliş») moddalari bilan yoki Jinoyat-protsessual kodeksining 84-moddasi («Ayblilik töğrisidagi masalani hal qilmay turib jinoyat işini tugatiş»).
Eng köpi – tizimdagi xodimlarga nisbatan MJtKning 61-moddasi («Oz miqdorda talon-taroj qiliş»), ya'ni taşkilotlarning mol-mulkini öğirlaş, özlaştiriş, rastrata qiliş, mansab lavozimini suiiste'mol qiliş yoki firibgarlik yöli bilan oz miqdorda talon-taroj qiliş moddasi bilan aybdor deb topiladi.
Va aybdorga nisbatan bazaviy hisoblaş miqdorining bir (223 000 söm) baravaridan beş (1 115 000 söm) baravarigaça miqdorda jarima solişga sabab böladi.
Talon-taroj qilingan mulkning qiymati BHMning 30 baravaridan (6 690 000 söm) oşmasa, bu oz miqdordagi talon-taroj qiliş deb hisoblanadi.
Masalan, 5 million sömlik oziq-ovqat mahsulotlari kamomadiga yöl qöysa, 223 ming yoki uzoği bilan 1 million 115 ming söm jarima tölaydi.
Bolaning huquqlarini buzmaslik va qayta buzmasliklari uçun jazo çoralari ta'sirçan bölişi maqsadida mavjud qonunçilikka özgartiriş kiritiş haqida öylab köriş kerak. Şunda bolalar haqiga xiyonat qiliş, ularning huquqlarini buziş holatlari kamayadi.
Masalan, «Maktabgaça ta'lim va tarbiya töğrisida»gi qonunning 44-moddasida: «Qasddan jinoyatlar sodir etgani uçun ilgari hukm qilingan şaxslar maktabgaça ta'lim taşkilotlarida pedagogik faoliyat bilan şuğullanişi mumkin emas», deb belgilab qöyildi.
Şuningdek, ilgari özining aybli harakatlari sababli mehnat şartnomasi tugatilgan şaxslar, şuningdek, qöllanilgan jazo çorasidan, sudlanganligi holati tugatilganidan yoki olib taşlanganidan hamda öziga nisbatan amnistiya yoki afv etiş akti qöllanilganidan qat'i nazar, qasddan sodir etilgan jinoyatlar uçun ilgari hukm qilingan şaxslar maktabgaça ta'lim tizimi organlari va taşkilotlarining rahbarlik lavozimlariga tayinlanişi mumkin emas.
Bu tartibning joriy qilinişi tizimda işlayotganlarni ança sergaklantirdi.
Noqonuniy holatlarni kamaytiriş uçun nimalar qilinişi mumkin?
— Tizimga axborot texnologiyalarini keng joriy etiş, xarid va hisob-kitob tizimini soddalaştiriş va oçiq qiliş, böş iş örinlarini töliq oçiq tarzda e'lon qilib boriş, quyi tizim oylik iş haqlarini qayta körib çiqiş, tizim xodimlarining huquqiy madaniyatini oşiriş orqali noqonuniy mablağ özlaştiriş holatlarining oldini oliş mumkin.
Albatta, bular birdaniga amalga oşmaydi. Hozir har bir yönalişda mas'ul taşkilotlar bilan hamkorlikda işlar olib borilmoqda.
