Öşga qanday borganim yoxud sabrsizlik va navbatga turiş madaniyati haqida
|17:50 / 18.09.201862 18711 min
“Sahar borgan yetar murodga”
Yumuş bilan Qirğizistonning Öş şahriga borişga töğri kelib qoldi. U tarafga yöli tuşgan tanişlardan borib-keliş tartibi haqida söradim. Ularning aytişlariça, Andijon viloyatidagi “Döstlik” çegara bojxona posti orqali ötiş unçalik ham köp vaqtni olmaydi – “ön beş daqiqaga qolmay Öşga ötib olasiz”, deyişdi ular. Ammo Qorasuv şahrida ulgurji bozor böladigan seşanba va şanba kunlari çegaradan ötiş ançayin maşaqqatli bölişini, tong sahar törtda bojxona postida bölişim ma'qulligini, şunda bir zumda ötişim mumkinligini maslahat berişdi.
Tanişlarning maslahatlariga amal qilib sahar uçda Andijonning Yangibozor hududi yaqinida joylaşgan maşinalar turargohiga yetib keldim. U yerda tört-beşta yengil maşina turardi. Meni körişlari bilan haydovçilar “Döstlik”kami?” deya yugurib kelişdi. Ulardan yöl kira neça pulligini sörayman. “Ön beş ming söm”, deyişadi bir ovozdan. Haydovçilardan biri bilan ön mingga kelişamiz va u meni maşinasiga boşlab boradi. U “Hozir yana odam yiğib kelaman, siz ötirib turing”, deya maşina eşigini oçadi-da, özi yugurib ortiga qaytib ketadi.
Tongni “Döstlik”da qarşi oldim
Taxminan yarim soatlarda maşinamiz töldi va yölga otlandik. Soat 4.15da “Döstlik”ka yetib keldik. Aytişganidek, post gavjum emasdi – çamasi öttiz nafar erkak-ayol ötiş yölagi oldida erkaklar bir tarafda, ayollar yana bir tarafda alohida saflarda navbatga tizilib turardi. Bolali ayollar, keksalar va nogironlar navbatsiz ötişlari tahsinga loyiq. Özbekiston va Qirğiziston çegara bojxona postlaridan ötişga köpi bilan yarim soat vaqt ketdi.
Har yerda hozir haydovçilar va valyuta almaştiriş punktlari
Çegaradan ötişingiz bilan hamma yerda bölgani kabi bu yerda ham sizni kirakaş haydovçilar kutib olişadi. “Qayerga borasiz?”, “Qorasuvmi?”, “Çiqişingiz bilan ketamiz, bir odam kam” deya atrofingizni örab olişadi.
Bu yerda e'tiborimni jalb qilgan narsa – valyuta almaştiriş punktlarining köpligi böldi. Keng maydonning ikki tarafida qator tizilgan valyuta almaştiriş dökonlari. Peşlavhalarga dollar, yevro, özbek sömi va qirğiz somining ayni paytdagi sotib oliş va sotiş narxlari yozib qöyilgan. Dökonlardan biridagi sotuvçiga ikki yuz qirğiz somi kerakligini aytgandim, u bu 24 ming söm bölişini bildirdi. Söralgan pulni uzatdim va 200 somni oldim.
Mavzuga oid
Ötmişni yodga soluvçi Öş
Yigirma qadamça yurgaç, mahalliy aholi “bus” deb ataydigan mikroavtobuslar turargohiga yetib keldim. Bu yerda “Mersedes”, “Folksvagen” va yana boşqa maşhur kompaniyalarda işlab çiqarilgan mikroavtobuslar yölovçi kutib navbatda turardi. Öş şahari içida qatnaydigan mikroavtobuslardan biriga çiqdim. Haydovçi ortidagi tösiqqa monitor qadalgan, lekin öçiq edi. Balki uzoqroq yölga çiqqanida biror konsert yoki film körsatilar, bu mening taxminim. “Jol aky” – yöl kira 10 som (1200 söm), maktab öquvçilari uçun esa 1 som ekan. Tört-beş yölovçi ötirgaç, “bus” örnidan qözğaldi. Oyna yonidagi örindiqqa joylaşgança atrofni tomoşa qilib ketyapman. Göyoki ötmişga tuşib qolgandekman, bundan 30-35 yil ilgari özimizda uçratiş mumkin bölgan binolar közga taşlanadi, transport qatnovi gavjum bölişiga qaramasdan, svetofor va piyodalar ötiş çiziqlari (zebra) kam, maşina bor-yöqligiga qarab yölning istalgan joyidan kesib ötib ketayotganlarga közingiz tuşadi. Şahar içida örtasi panjara yoki beton bilan ajratilgan atigi bitta köçani kördim (balki ana şunday boşqa köçalarga yölim tuşmagandir).
Haşamatli yoki yevropaça uslubdagi binolarni deyarli uçratmadim, ötgan asrda qurilgan binolar öşa qurilgan paytdagi körinişida qolgan. Yöllarda, asosan, Yaponiya, Germaniyada işlab çiqarilgan, lekin körinişidan ança urinib ketgan maşinalar yuribdi, ba'zi-ba'zida özimizning “Ravon”lar ötib qoladi.
Közni quvontiradigan jihati şundaki, yölning har ikki tomonida baland böyli daraxtlar qator tizilgan. Kun issiq bölişiga qaramasdan, qalin daraxtlarning soyasi ostida piyoda yurging keladi. Yöl böyida, asosan, baland va yöğon çinorlar joylaşgan bölib, ahyon-ahyonda ularning ostida odam böyidan balandroq bölib qolgan arçalarni uçratiş mumkin.
Öş avtovokzalida mikroavtobusdan tuşib, avtobusga çiqdim. Avtobus içi keng, örindiqlari yumşoq, yöl kira 8 som ekan. Har bir töxtalgan va navbatdagi bekat nomi e'lon qilib boriladi. Yöl kira haqini avtobusdan tuşayotib berasiz.
Çegaralar oçilganidan mamnun haydovçi
Soat birlarda möljallagan işlarim bitdi, tuşlik qilib olgaç, uyga qaytişga taraddudlandim. Xilma-xil rusumdagi taksilar töplanib turgan joyga kelib, haydovçidan “Döstlik”kaça neça pulga olib borib qöyişini söradim. “Yuz som beraqoling”, dedi u. Tezroq uyga qaytiş istagi va çarçoq tufayli u bilan tortişib ötirmasdan taksiga ötirdim.
Mening Özbekistondan ekanligimni bilgan taksiçi Özbekiston va Qirğiziston örtasidagi çegara oçilganidan mamnunligini aytdi. Qirğizistonda savdo jonlangani, qarindoş-uruğlar bir-birlari bilan diydorlaşiş imkoniyatiga ega bölgani haqida xursand bölib gapirar ekan, “sizlar biz tomonga qança köp va tez-tez ötib tursangiz, biz özimizni şunça erkin, suyançiğimiz bordek his qilamiz”, deb qöşib qöydi.
“Özim bölay” tamoyili
“Döstlik” çegara bojxona postiga ham yetib keldik. Atrof katta-kiçik sumkalar kötargan erkak-ayollar bilan tölgan. Qirğiziston tomondagi ötiş yölagida erkak-ayol alohida qator bölib tizilib turibdi. Erkaklarga nisbatan ayollar soni taxminan ikki baravarga köproq. Postdan ayollar, bolali ayollar va keksalar tezroq ötib ketmoqda. Ammo ayrim ayollarda mana şu ustunlikka qaramasdan yanada köproq ustunlikka ega böliş, “özim bölay” tamoyili kuçli rivojlangan ekan. Sababi, ikki qator navbat örtasidan oldinga yurib, navbatning boşiga turib olişga uringan ayollar ham paydo bölib qoldi. Odamlarni galma-galdan bojxona postiga kiritayotgan qirğiz çegaraçisi bu ayollarga ortga qaytib navbatga turişlarini aytdi. Ammo ayollar eşitmayotganga olib turaverişdi. Şundan söng u faqat erkaklar ötişini e'lon qildi va erkaklarni içkariga qöya boşladi. Bu esa samarasini berdi va navbatsiz ötişga uringan ayollar ortlariga qaytişga majbur bölişdi.
“Anşlag”
Yarim soatlardan söng neytral hududga ötib, Özbekiston tomonga ötiladigan bojxona-nazorat maskaniga kiriş darvozasi oldiga yetib keldik. Mana buni “anşlag” desa böladi. Bu yerda navbatga turişning imkoni yöq, çunki navbatning özi yöq edi. Bir kişi emin-erkin harakatlanişi uçun möljallangan yölakda “ikki yarim” kişi (ikki kişi va içi töla sumkalar) turib olgan. Heç kim bir-biriga yöl berişni istamaydi. Hamma “navbat bilan bir tekis tursak tezda ötib ketardik”, deydi, lekin heç kim bu işni boşlab bermaydi. Na harbiylar, na bojxona xodimlariga quloq solinadi, na kattaga, na kiçikka yöl beriladi.
Ayniqsa, qölida yuki bölmaganlarga qiyin ekan. Bir daqiqa içida ötib ketiş mumkin bölgan holatda yuk bilan yölni tösib olganlar dastidan uzoq vaqt turişga töğri kelarkan. “Heç qanday yuki bölmagan fuqarolar uçun alohida yölak taşkil qilinsa maqsadga muvofiq bölarkan”, deb öyladim bir çetda turgança. Ammo hozirça unday yölak bölmagani uçun olomon ortiga turişga majbur böldim.
Nihoyat, taxminan bir yarim soatlarda pasport nazorati maskaniga kirişga muvaffaq böldim. Yaxşi, odamlar içkarida harholda tartib bilan tizilib turişardi. Ön beş daqiqalar içida pasport nazoratidan ötdim va yengil nafas olgança haydovçilar qurşovida avtoturargoh tomon qadam taşladim.
Navbatga turişni qaçon örganamiz?
Men yuqorida aytib ötgan manzaraga ilk bor duç kelganim yöq. Afsuski, aeroportlarda, vokzallarda, taşkilot va idoralarda, xullas, navbatga turiş ehtimoli bölgan barça joyda ana şunday holatni kuzatiş mumkin. Boşqalarnikidan avval bizning işimiz hal bölişini istab şoşamiz, biror joyda navbatda tört kişidan ortiq odam böldimi, navbatga turiş örniga özimizni oldinga uramiz. Navbat bilan bir neça daqiqa içida hal böladigan işni özimiz uzoqqa çözamiz, asablarimiz egovlanadi, zöriqamiz, çarçaymiz.
Xorijda bölganimda aynan odamlarning navbatga turiş madaniyati meni eng hayratga solgan holatlardan biri bölgandi. Bekatda öttiz çoğli odam bir-birining ortida uzun saf hosil qilib turişganini körib hayron bölib hamrohimga qaraganimda u “bular avtobus kutişyapti” deya kulib qöygandi. Bunday holatni keyinroq supermarketlarda, muzey va teatrlarda, qisqasi navbat hosil bölişi mumkin bölgan barça joyda uçratdim.
Heç qanday şovqin-suron, turtkilaş, bir-biriga gezarib qaraş, sökiniş degan narsa yöq. Navbatda turganlar xoh tört kişi, xoh ellik kişi bölsin, xotirjamlik va sabr bilan navbati kelişini kutadi.
Nega biz ulardek bölolmaymiz? Bizning ulardek bölolmasligimizning sababi nima? Xudbinlikmi, besabrlikmi yoki boşqalardan ustunligimizni körsatişga urinişmi? Mana şu kamçiligimiz bois navbatni aylanib ötişga, işimizni navbatsiz bitirib beradigan “hojatbaror”ni qidirişga tuşamiz, sabr bilan hal böladigan narsa uçun pul uzatişga tayyor turamiz. Bu esa ayrimlar uçun ayni muddao böladi.
