Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti (JSST) ma'lumotiga köra, dunyoda har 40 daqiqada bir marta suiqasd sodir etiladi, 1 yilda qurbonlar soni million nafardan oşadi.
E'tiborli tomoni, suiqasd holatlari aholi yaşaş darajasi past mamlakatlarda köproq kuzatiladi. Joriy yilda JSST öz joniga qasd qiliş darajasi eng yuqori 10ta davlat röyxatini tuzib çiqdi. Aniqlandiki, qöşni Qozoğiston uşbu röyxatning 4-poğonasida joylaşgan, Markaziy Osiyo böyiça röyxatda esa Özbekiston Qozoğistondan keyingi ikkinçi örinda bormoqda.
Öz joniga qasd qilganlarning asosiy qismi 14-19 yoşdagi öspirinlar hissasiga töğri keladi. Köplab davlatlardan farqli ölaroq, Qozoğistonda yoş avlodning öz joniga qasd qiliş holati har yili avvalgi davr bilan taqqoslaganda 23 foizga oşib bormoqda. Maktabdagi bezorilik, qörqitiş va qiynoqqa soliş bu holatlarning asosiy sabablari bölmoqda. Ajablanarli tomoni, öz joniga qasd qilayotganlarning 70 foizi soğlom bölib, ularning aksariyati qişloqlarda yaşagan.
Xöş, Qozoğistonda ösmirlar orasida suiqasd nega keskin sur'atlarda ösib bormoqda?
Oila va öqişdagi muammolardan taşqari, OTMlarga kiriş imtihonlari ham odam bolasini tuşkunlikka solib qöyadi. Ta'lim tizimi muammolari bilan şuğullanuvçi «Ұlag‘atty janұya» jamoat fondi prezidenti Marianna Gurinaning fikriça, imtihonda inson psixikasiga mos kelmaydigan qiyin savollar berilişi ösmirlar suiqasdiga eng köp sabab bölayotgan omillardan biri hisoblanadi.
Özbekistonda esa 1990-2016 yillar davomida ösmirlar ölimi ikki baravar (400 nafar) oşdi. 2018 yilning 4 oyida 153 nafar ösmir öz joniga qasd qilgan. Qörqinçli va xavotirli statistika. Tabiiyki, savol paydo böladi: katta hayot ostonasida turgan öspirinning bunday oğir gunohga qöl urişiga nima sabab bölmoqda? Uni qanday muammolar qiynamoqda?
Mavzuga oid
Asosiy sabablar qatoriga nosoğlom oilaviy muhit, ajrimlar, yolğizlik, tuşkunlik, moddiy yetişmovçilik, terrorizm va boşqa önlab sabablarni keltiriş mumkin. Oqibatlari ham ançagina. Masala esa vaqt ötgan sayin har qanday kuraş çoralariga qarşi özida immunitet hosil qilmoqda.
Toşkent şahridagi «Wise school» xususiy maktabi öqituvçisi Nigora Saydaliyeva şunday deydi:
«Öz joniga qasd qiliş holatlarining köpayişiga olib kelayotgan asosiy sabablardan biri ota-ona va farzand örtasida katta jarlik mavjudligi, uning tobora kengayib ketişidir. Tezkor va şiddatli zamonda kattalar bola tarbiyasini ta'lim muassasalariga yuklab qöyişmoqda. Vaholanki, ösmirlar asosiy vaqtini uyda, oilada ötkazadi, unga döst kerak. Afsuski, biz - kattalar dilbandimizga kerakli mehrni berolmayapmiz. Yana bir örinda aytiş lozimki, ta'lim muassasasida yuzlab öquvçilar tahsil olişadi. Ularning har biriga öziga xos yondaşuv zarur. Bitta mutaxassis har bir bolaga e'tiborli bölolmaydi. Şu bois maktablarda bitta emas, balki köproq ruhşunoslar jamoasini şakllantiriş lozim. Ruhiy kömakka muhtoj ösmirga aniq taşxis qöyib, uni normal hayotga qaytariş jiddiy yondaşuvni talab qiladi».
Özbekiston maktab ta'limi ötgan yillar davomida bitta asosiy ğoya bilan şakllandi: tarbiya va ta'lim ajralmas bölak. Lekin, heç kim asosiy savolni bermadi, berolmadi ham. Kim ta'lim bersin, kim tarbiya? Bizningça, tarbiya masalasida aniq va yagona javobgarlik oilada şakllanmay, uning maktab yo mahallaga köçib ötişi, keyinçalik salbiy oqibatlarga olib keldi. Masalan, maktab öqituvçisi endi faqat ta'lim berişni öylamaydi, uning dars berişga ortiqça vaqti ham qolmayapti.
«Ota-onalar jigarbandidan farqli ravişda ruhiyati mustahkam şakllangan böladi. Ösmir bola depressiyasining profilaktikasi nizoli vaziyatlarda qoçişdan iborat emas, u hali bunga tayyor emas. Buning imkoni yöq. Şunday psixologik iqlim yaratiş kerakki, ösmir özini yolğiz, tan olinmagan va nomukammal his etmasin. Şunday davrda ota-onalar va psixologlardan sezgirlik talab qilinadi. Depressiyaning belgilarini erta aniqlaş juda muhimdir. Ota-onalar öz farzandini eşitmaydi, samimiy suhbatdoş bölolmaydi. Oilaviy ajrimlar, ota-onalardan birining xorijga işlaş uçun ketişi, natijada bolalarning qarovsiz qolişi kabilar ham muammoning ildiz otişiga sabab bölyapti.
OAVda ösmirlarning öz joniga qasd qilgan holatlari yoritilgan xabarlarni umuman bermaslik lozim, degan fikrdamiz. Agressiv xabarlar töğrisidagi axborot ong ostiga joylanadi. Qaçondir bu özini namoyon qilmasligiga esa kafolat yöq. Bu borada bir tavsiyam bor: mudhiş vaziyatning oldini oliş uçun biblioterapiyani qöllaşni tavsiya qilardim. Öquvçilar öqigan kitob va maqolalaridan olgan ma'lumotlariga tayanib qayta tiklanişning şaxsiy resurslariga ega bölişlari mumkin. Soğlom axborot maydonini yaratiş ösmirga özining qiyinçilik va keçinmalari yagona emasligini anglaşga yordam beradi», deydi amaliyotçi psixolog Viloyat Davletova.
Aybni faqat oiladagi muhitga boğlaş bir tomonlama yondaşuvni keltirib çiqaradi. Avvalo, suiqasd jarayoniga yetaklab boruvçi omillar haqida gapirganda aniq 3ta omilni ajratib körsatiş mumkin: turli ijtimoiy qatlamlardan çiqqan bolaning tengdoşlari oldida öksib qolişi, oilaviy nizo va bosimlar, qöpol munosabat hamda bepisand böliş, nihoyat, nomukammallikni his etib, şu kabi tuyğularni yengib ötolmaslik, muammolar oldida ojiz qoliş. Bundan taşqari, quyidagi omillar ham suitsidlar sonini oşirmoqda.
Birinçidan, ta'lim muassasalarida dinşunoslik asoslari talab darajasida öqitilmaydi. Bu fanni çuqur örgatadigan mutaxassislar bor. Ammo amaliyotda ulardan, köp hollarda, foydalanilmaydi. Fikrimizni asoslaşga harakat qilamiz: ta'lim muassasalarida «Din tarixi» fani tarix yoki ma'naviyat fani öqituvçilari tomonidan öqitiladi. Töğri, ularning mutaxassisliklari dinşunoslikka yaqindir. (Albatta, maktab resurslarining çeklanganidan xabarimiz bor) Din va hayot falsafasi haqida haqiqiy bilim beradigan dinşunoslarni ta'lim tizimiga jalb etiş kerak. Ongi şakllanayotgan öspirin din haqida fundamental bilimga ega bölişi ortidan unda e'tiqod, iroda xislatlari paydo böladi. Qalbda böşliq bölsa, uni nosoğlom ğoyalar egallaşga harakat qiladi.
Ikkinçidan, mamlakat miqyosida aholining suiqasd holatini monitoring qiluvçi va oldini oliş bilan şuğullanuvçi yagona tizim mavjud emas (Mavjud bölsa-da, işoning, juda yomon ahvolda işlayapti). Uşbu masalalarni tadqiq qiluvçi markaz taşkil qilinsa, malakali psixologlar jamoasi şakllantirilsa, ölim holati keskin kamayişiga erişiş mumkin.
Uçinçidan, afsuski, öquv maskanlarida hayotni seviş, atrofdagilarni qadrlaş, kuçli irodani tarbiyalaş, ruhiyatni nopok niyatlardan saqlaş sirlari borasidagi motivatsion maşğulotlarga ahamiyat berilmaydi. Vatan tuyğusi, ma'naviyat va ma'rifat fanlari borku, dersiz. Ayni vaqtda yoşlar ongida ma'naviyat haqida çuqur bilim mavjud emasligini tan olişimiz kerak. Aslida ma'naviyat haqida köp gapirib, uning qadrsizlanib ketişiga ham biz sababçimiz.Öquv yurtlarida ma'naviyat soatlariga eng past darajada e'tibor qaratilganidan xabardormiz, buni har bir talaba yo kulib, yo xomuş aytib beradi. Şu paytgaça va hozir ham bunga panja ortidan qaralmoqda. Yevropada voyaga yetgan katta kişilar ham tirband navbatlarda hurmat bilan atrofdagilarga xuş kayfiyat ato etsa, bunday mehribonçilikni Özbekistonda boğça yoşidagi boladan boşqasidan topmaysiz.
Masalani taşqaridan emas, içkaridan turib asl mohiyatiga kirilmasa, öz joniga qasd qiliş körsatkiçlari köpayib boraveradi. Ösmir bunday holat bilan töqnaşsa, bunda atrofdagilarni ayblaş har doim töğri yeçim emas. Eng avvalo, uni ruhiyatini yemirayotgan xayollardan qutqarişimiz kerak. Nosoğlom ğoya nima ekanligini anglaşga turtki bölsakkina, u özini içkaridan turib taftiş qila oladi.
