Nobelga loyiq körilgan kaşfiyotlar qay tariqa biznesga aylanadi?
|21:49 / 22.10.20189 53310 min
Nobel mukofoti sovrindorlari orasida tibbiyot sohasi vakillari tobora köpayib bormoqda. Bu yil tabiiy-ilmiy yönaliş - fiziologiya va tibbiyot, fizika va kimyo böyiça Nobel mukofoti biologik tadqiqotlar va tibbiyot tajribasida qöllanuvçi kaşfiyotlar uçun berildi.
Foto: Shutterstock
2018 yilda Nobel mukofotlari kutilmaganda amaliyotga köçdi: barça kaşfiyotlar amalda öz tasdiğini topdi. Kimyo böyiça komissiya raisi Klas Gustafson matbuot anjumanida hatto özini oqlaşiga töğri keldi: "Öylaşimça, biz Alfred Nobelning sözlariga murojaat qilişimiz kerak, ya'ni u mukofotlarni insoniyatga eng köp foyda keltirgan kaşfiyotlar uçun topşirişni vasiyat qilgan. Şu bois siz tibbiyot mavzusiga bölgan e'tibor katta ekaniga guvoh bölyapsiz".
Kimyo böyiça Nobel mukofoti "evolyutsiyaga yönaltirilgan fermentlar uçun" Frensis Arnoldga, "peptidlar va antijismlar fag-displeyi uçun" Jorj Smit va Gregori Uinterga topşirildi. Uşbu usullar yordamida sanoat va antijismlar uçun ferment-katalizatorlar qölga kiritildi. Fag-displey dunyodagi eng xaridorgir 15 dorining 11 tasini işlab çiqarişda qöllaniladi.
Fizika böyiça mukofot köriş qobiliyatini lazer yordamida tuzatiş, biologlarga esa alohida hujayralarni va hatto biologik molekulalarni pinsetda köçirib ötkaziş imkonini beruvçi “lazer-fizika sohasidagi fundamental kaşfiyotlar uçun” Nobel mukofoti Artur Eşkin, Jyerar Mur va Donna Striklendga topşirildi.
Biologiya böyiça mukofot esa hatto ilgari bir yil davomida vafot etişi taxmin qilingan melanoma bilan kasallanganlarga ham davolaniş imkonini beruvçi saraton immunoterapiyasi uçun Jyeyms Ellison va Tasuku Xondzyoga berildi.
Aksariyat sovrindorlarning ta'kidlaşiça, ular dastlab amaliy vazifalarni közlab emas, ilmiy qiziqiş sabab bu işlarga qöl urişgan. Fundamental tadqiqotlar uçun ingliz tilida blue sky research atamasi qöllanadi va Jyeyms Ellison Nobelga qadar öz ma'ruzalarida bunday “maqsadsiz” tadqiqotlarni qöllab-quvvatlaş zarurati haqida köp sözlagan.
“Fundamental tadqiqotlarsiz biz bozorga, biznesga heç nima yetkaza olmaymiz. Ilm-fanga pul ajratayotgan odamlar şuni inobatga olişsa, yaxşi bölar edi”, - degan olim 2017 yilgi ma'ruzasida. Agar 2011 yilda Ellison uning ğoyasi asosidagi preparatni röyxatdan ötkazuvçi kompaniyani topişga muvaffaq bölmaganida uşbu Nobel mukofoti ham bölmasdi. Bu qanday röy berdi?
Mavzuga oid
Skalpel örniga immunitet
Barçasi Ellison va Xondzyoning laboratoriyalarida boşlandi. Ular bir-birlaridan mustaqil ravişda organizmning immun javobini töxtatuvçi mexanizmni aniqlaşdi. Immun tizimi hujayralari barça begona jismlarni yöq qilişi va şu bilan birga öz organizmi oqsillariga tegmasligi kerak. Bunday muvozanatni qöllab-quvvatlaş uçun autoimmun reaksiyaga yöl qöymay, immun mexanizmini töxtatuvçi oqsillar mavjud.
Tasuku Xondzyo öşa vaqtlar noma'lum bölgan PD1 fermentini kaşf qildi va bu oqsil “öçirib” qöyilgan mutant siçqonlarda sinab körildi. Jonivorlar autoimmun kasalliklar belgilarini namoyiş etişdi: ularning immuniteti egasining organizmiga hujum qilgan. Ehtimol, oddiy olim bu “böşab qolgan tormozlarni tuzatiş” uçun autoimmun kasalliklardan aziyat çekuvçilarning oqsillarini örganişga qaror qilgan bölar edi. Biroq daho tadqiqotçilar nostandart qarorlarga qodir. Nobel sovrindori tuzatiş örniga, aksinça, onkologik kasalliklarga uçragan kişilarning “tormozlari”ni buzişni taklif qildi. Mohiyatan olganda, saraton hujayralari ham muvozanatli immun tizimi sezmasligi mumkin bölgan organizm hujayralari hisoblanadi. Tormozni öçiriş immun tizimiga saraton hujayralarini aniqlab, ularga hujum qilişga yordam beradi. Tasuku Xondzyo aynan şuni aniqlagan: PD1 oqsilini öçirişda immun hujayralari ösimtaga hujum qiladi.
Jyeyms Ellison CTLA4 oqsili bilan işlagan: u avvalroq kaşf qilingan, lekin uning funksiyasi noma'lumligiça qolayotgandi. 1994 yilda olim CTLA4 oqsilini bloklovçi antijismni aniqlaşning uddasidan çiqqan. Özining Berklidagi laboratoriyasida u siçqonlarda tajriba ötkazib, oqsilni bloklaş immunitetni ozod qilişi va u saraton hujayralarini aniqlab, ularni yöq qilişini aniqlagan.
Foto: Shutterstock
Bu tajribalar saratonni davolaşda tubdan yangiça yondaşuvni kaşf qildi. Saraton hujayralariga yönaltirilgan jarroh skalpeli, radioterapiya va kimyoterapiya örniga insonning immun tizimiga ta'sir körsatiş maqsad qilingan, bundan keyin esa immun tizimining özi kasallikni bartaraf etişi mumkin.
Biznesga yöl
Bu usul nafaqat ilm-fan, balki farmatsevtik biznes yutuğiga ham aylandi. Ğoyani patentlarda aks ettirişga muvaffaq bölindi: har bir kompaniya oqsillarni öçirib, immunitetni ozod qiluvçi antijismlarini röyxatdan ötkazadi. Uşbu patentlar asosida mamlakatning tegişli tibbiyot muassasasida sertifikatdan ötgan dori vositalari işlanadi.
FDA (Food and Drug Administration, Soğliqni saqlaş vazirligi muqobili) tomonidan tijoriy foydalanişga ruxsat beriladigan jahon biotex flagmani hisoblangan AQŞda odamlarda uç bosqiçli klinik sinovdan ötiş kerak. Bunday tadqiqotlar çiqimlari ilmiy işlanma va patent oliş xarajatlaridan köp baravarga oşadi – ular milliardlab summalarda hisoblanadi. Tabiiyki, farmkompaniyalar ularga faqat sotuvlardan keyin bu xarajatlarni köp karra qoplab oliş maqsadidagina rozilik berişadi. Şu bois saratonga qarşi preparatlar yaratişning rivojlaniş sur'atini bozor belgilab beradi. Kompaniyalar onkologiyaning qanday turlari bilan yaxşiroq işlaşi, saratonning qaysi turi uçun dori tezroq işlab çiqilişi va köproq daromadga ega bölişini tanlaydi.
“Şubhasiz, preparatning narxi qisman patentlar bilan ham belgilanadi. Uning qiymati, eng avvalo, farmatsevtik kompaniyalar tomonidan belgilanadi”, - deydi şifokor-onkolog, Oliy onkologiya maktabi rezidenti Polina Şilo. U boşqaruvçi organlar dori vositalarining narxini imkon doirasida pasaytirişi mumkinligini qayd etdi, lekin, afsuski, hozirça bozorda juda samarali molekula işlab çiqaruvçi birgina öyinçi bor ekan, u har qanday monopolist kabi preparatni işlab çiqarişdan maksimal daromad olişga harakat qiladi
Saratonni davolaşda yangi davr
CTLA4 oqsilini bloklovçi birinçi dori vositasi 2011 yilda AQŞda operatsiya qilib bölmaydigan, metastaz beruvçi melanomaga qarşi klinik amaliyotda qöllaş uçun tasdiqlangan edi. 2014 yilda melanomaga qarşi yana ikki dori vositasi tasdiqlandi – öpka va buyraklar saratoniga qarşi. Qöllanuvçi terapiya PD1’ni bloklaydi. 2016-2017 yillarda öpka saratoni, peşob pufagi saratoni va böyin saratoniga qarşi dori vositalari tasdiqlandi.
Foto: EPA
Melanoma terapiyasi şok natija körsatdi va bu usulning kuçiga işonç bağişladi. Şifokorlar ilgari bir yildan kam yaşaşini taxmin qilgan ba'zi bemorlar uçun hatto “davolaş” sözi qöllanmoqda. Har holda anti-CTLA4 terapiyasidan keyin bemorlarning umri uç yilga uzayişi holatlari 37 foizni taşkil qilgan, anti-PD1’da— 56 foiz, aralaş usul esa 68 foiz bemorlarga omon qoliş imkonini bergan.
Immunoterapiyaning yangi mexanizmi universal, şuning uçun hozir usullar va antijismlar şiddat bilan paydo bölmoqda: AQŞ va Xitoyda yangi dorilarni sinovdan ötkaziş uçun hatto bemorlar yetişmayapti.
Melanomani davolaş uçun birinçi antijism Jyeyms Ellison tomonidan kaşf qilingan ipilimumab böldi. Uni bozorga olib çiqiş uçun Medarex startapi taşkil qilindi, u keyinroq Amerikaning Bristol-Mers Squibb farmkompaniyasi tomonidan 2,4 milliard dollarga sotib olindi.
Nivolumab ham Medarex’da kaşf qilingan, preparat öşa yerda va Ono Pharmaceutical’da işlab çiqilgan, bozorga esa ularni ikki kompaniya olib çiqqan: Ono va Bristol-Mers Squibb. Dori vositasi mayda hujayrali öpka saratoni hamda buyraklar saratoniga qarşi qöllanadi. Dastavval melanomani davolaş uçun tasdiqlangan pembrolizumab antijismi Niderlandiyada Organon kompaniyasida işlab çiqilgan. Kompaniya 2007 yilda Schering-Plough tomonidan xarid qilingan, uni esa öz navbatida, 2009 yilda Merck farmgiganti sotib olgan. Bunday preparatlar nomlaridagi “-ab” qöşimçasi ingliz tilidagi antibody sözining qisqartirilgan şaklidir, bu preparatlarning bari PD1 yoki CTLA4 oqsillarini boğlovçi va bloklovçi antijismlardan iborat.
Foto: REUTERS
Inqilob davom etmoqda
2017 yilda FDA ma'lum bir genetik xarakterga ega, operatsiya qilib bölmaydigan va metastaz beruvçi xavfli qattiq ösimtalarni davolaş uçun pembrolizumabni tasdiqladi. Uşbu onkologik kasallikni mahalliy organga emas, saraton hujayrasi genlar töplamiga yönaltiriş qarori juda muhim yangilik böldi. Bunday tajriba terapiyani takomillaştiriş imkonini beradi: saraton hujayralari soğlom hujayralardan farq qiladi va ularni davolaş usuli ular paydo bölgan organga emas, xavf turiga qarab belgilanadi.
Genentech/Roçe’da işlangan atezolizumab saraton hujayralari turiga köra tasdiqlandi. Avelumab (Merck KGaA, Pfizer va Eli Lilly and Company) va durvalumab (Medimmune/AstraZeneca) bugungi kunga qadar tasdiqlangan antijismlar röyxatini tugallaydi. Biroq bu dorilar istagan vaqt eskirişi mumkin: önlab preparatlar sinov bosqiçida, tasdiqlangan antijismlar esa saratonning boşqa turlari böyiça sinovdan ötkazilmoqda.
“Saratonning köp turlari böyiça tadqiqotlarga hali yetib kelinmadi: FDA’dan olingan ilk ruxsatlar davridan atigi 3-4 yil vaqt ötdi. Har holda saratonning hanuz tasdiqlanmagan köplab turlari (masalan, tuxumdonlar va kökrak bezi) işlab çiqilgan antijismlar ta'sir qiladigan markerlarni körsatmoqda, bu esa ularni saratonning şu turlarida ham qöllaş imkoniga işora qiladi”, - deya taxmin qilmoqda BIOCAD kompaniyasi molekulyar genetika laboratoriyasi rahbari Dmitriy Madera.
Şu tariqa akademik tadqiqotlar halokatli onkologik kasalliklarning yangi samarali davolaş usullari kaşf qilinişiga olib keldi. Bularning bari fundamentlar ilm-fan samarasidir.
