«Toma-toma köl bölur» - erksizlikning makroiqtisodiyotga ta’siri haqida

Gazetaçilar kelgusi yil ham sizdan pul olişlarini biladilar, inçunun qattiqroq işlaşga rağbat qilmaydilar. Ya’ni sizning tölovingiz samarasiz işlaşni rağbatlantiryapti! Bu ham kapital, ham mehnat resurslari uvolidir. Majburiy obuna bekor bölsa bunday gazetalarning umuman obunaçilari qolmaydi, bankrot böladilar. Bu hol ularning iqtisodda heç nima yaratmasdan kelganliklarining, iqtisodiyotimiz ularning faoliyatidan zarar körayotganining dalolati.

Iqtisodiyotga qöşilayotgan naf qanday ölçanadi? Kim naf keltiradi?

Iqtisodiyotga keltiriladigan naf tölaşga rozilik bilan qabul qilişga rozilik orasidagi farq bilan ölçanadi. Masalan, bozorga piyoz olişga tuşdingiz. Bir kilo piyoz uçun 5000 sömdan köp pul tölaşga rozi emassiz. Demak piyoz 4900 söm bölsa, bajonidil olasiz. Bozordagi sotuvçi esa 4000 sömdan kamroqqa sotişga rozi emas. Demak u piyozini 4100 sömga sotadi. Ikkovingiz 4000 va 5000 söm orasida bir narxga kelişasizlar, masalan — 4800 sömga. Şunda siz 200 söm yutgan bölasiz, sotuvçi esa — 800 söm.

Bu narsada özgaça bir gözallik bor: qanday narxga kelişganingizdan qat’i nazar, Özbekiston iqtisodiyoti 1000 söm foyda köradi. Aynan şu iqtisodiy naf deyiladi.

Obuna uçun siz 0 söm tölaşga rozisiz, gazetçilar esa 10000 söm berişingizni xohlaşayapti. Ixtiyor sizda bölsa obuna bölmasdingiz, şuning uçun majburlov tufayli iqtisodiyotga zarar 10000 sömni taşkil qiladi. Agar, deylik, siz bu gazeta uçun 2000 söm berişga tayyor bölganingizda, unda zarar 8000 söm bölar edi. Agar umuman tekinga bölsa ham öqişni istamasangiz, kimdir 10000 bersa öqişga rozi bölsangiz, unda zarar tegişli ravişda 20000 sömni taşkil qiladi. Yana bir bor:

Bojlar bilan majburiy obuna nima uçun bu yerda ayni bir narsa?

Bojlar bilan ham şu hol. Birinçidan, siz bojlar tufayli maşina uçun 10 million söm oşiği bilan tölaşingiz kerak. Agar boj bölmaganida, çet el maşinasini olar edingiz, çöntagingizda yana 10 million söm «ortiqça» pul qolar edi. Ammo bu 10 million söm ham ortiqça pul emas, çunki siz uni boşqa narsalarga işlatgan bölardingiz. Ya’ni, bu degani, 10 million sömga boyroq bölardingiz hamda bu bilan iqtisodiyot ham bir miqdorda, pul ixtiyor bilan sarflangani uçun, rivojlanar edi. Qolaversa, bojlar bölmaganida kimnidir xonadonida maşinadan taşqari yana televizor ham bölar edi. Qaysidir aholi qatlami uçun esa 10 million farq şunçalar kattaki, boj dastidan ular umuman maşina xarid qilişolmaydi.

Bu yerda iqtisodiyotning yutqazişi quyidagiça: agar kimdir maşina uçun 50 million söm berişga tayyor bölsa-yu, maşina 40 million sömga sotilsa, iqtisodiyot 10 million sömga ortadi. Ammo sun’iy ravişda, bojlar tufayli maşina narxi 50 million sömdan oşiq bölsa, kimdir maşina ololmaydi. Demak, iqtisodiyot 10 millionlik potensial foydani yöqotadi. Şunga öxşaş amalga oşmagan savdolarning yiğindisi iqtisodiyotga yetadigan ikkinçi turdagi zararning hajmidir.

Qayta ta’kidlaymiz: ikki xil yutqaziş bor, bir turdagisi — odamlar 10 million sömni öz ixtiyori bilan, öziga kerakli narsalarga sarflaşining örniga boj deb öşa «mahalliy» işlab çiqaruvçiga tölaşi. Ikkinçi yutqaziş esa, maşina sotib ololmagan kişilarning amalga oşmagan savdosi tufayli iqtisodiyot ololmagan foyda hajmidir. Fanda bu tegişliça daromad ta’siri (income effect) va almaştiruv ta’siri (substitution effect) deyiladi.

Boşqa tarafdan, agar maşina işlab çiqaruvçi tadbirkor bojxona tösiqlari sababidan raqobatdan çegaralangan bölmaganida, u pulini boşqa, samaraliroq işlarga yönaltirar edi va iqtisodiyotda resurslar töğriroq taqsimlanardi. Şu bilan birga u işlatayotgan işçilar ham samaraliroq joylarda işlaşar edi: köpçilik qiyosiy va mutlaq ustunliklar haqida xabari bölsa kerak. Bundan taşqari, bojlar bilan muhofazalangani bois işlab çiqaruvçi samarali işlaşga urinmaydi, çunki mahsulotini bozor narxidan qimmatga sota olişini biladi. Uning xorijdagi hamkasblari samaradorlikni kuçaytiriş uçun urinayotgan bir mahalda bojlar bilan himoyalangan «mahalliy» işlab çiqaruvçining faoliyati borgan sayin samarasizroq bölib boraveradi.

Şuning uçun ham majburiy obunaning ziyoni qay tarzda katta miqyosda iqtisodiyotga ta’sir etadi, deb sörasangiz, taşqi savdo uçun qöyiladigan tösiqlarga boqişni tavsiya etamiz. Majburiy obuna deyarli közga körinmas, kiçkina zarar bölib körinişi mumkin, lekin şunday narsalarning soni köp bölsa, albatta umumiy şikast katta böladi.

Axir, toma-toma köl bölur, deb bejizga aytişmagan-ku...

Muallif haqida: iqtisodçi, Medison (AQŞ) dagi Viskonsin universiteti biznes-maktabi doktoranti. 2016 yilning mayidan Veynart işbilarmonlik markazida tadqiqotçi sifatida işlab kelmoqda. Viskonsin universiteti iqtisodiyot magistri, Nanyang (Singapur) texnologiya universiteti bakalavri darajasiga ega. «Buyuk kelajak» ekspertlik kengaşi a’zosi.