​«Kelajak kasb-hunar kollejlari». Özbekistonda kasbiy ta'lim qanday özgaradi? 

BMTning kasb-hunarni klassifikatsiya qiluvçi hujjati mavjud. Unda professional ta'limning har bir bosqiçida örganiş kerak bölgan könikma va malakalar belgilangan. Könikma şakllangandan keyin amalga oşadigan funksiyalar klassifikatsiyalanadi. Birinçisi, standart amaliyotni bajariş. Unga olti oydan töqqiz oygaça bölgan ta'lim dasturlari belgilanadi. Ikkinçisi, mustaqil ravişda hujjatni öqib, uni amalga oşira oliş. Uçinçisi, holatni tahlil qilib, mustaqil qaror qabul qila oliş hisoblanadi. Keyingi bosqiçda jamoada işlaş könikmasi şakllantiriladi.

Oliy va örta maxsus ta'lim tizimida amalga oşirilayotgan islohotlar doirasida mehnat bozori örganilmoqda. Mehnat bozori talablariga javob beradigan kadrlarni tayyorlaş nazarda tutilmoqda.

— Özbekistonda kasb-hunar ta'limi amalda mavjud. Kelgusida bu ta'lim tizimining qaysi dolzarb nuqtalari özgarişi, yangilanişi kutilmoqda?

— Hozirgi islohotlarning asosiy prinsipi — tanqidiy tahlil. Tanqidiy tahlil qiladigan bölsak, kasb-hunar ta'limining insonlar hayoti, karera qiliş yönalişi bilan nomutanosibligi közga taşlanadi. Özini ilm-fanga bağişlab, oliygohga kirişni maqsad qilganlar uçun umumta'lim fanlarini töliq özlaştiriş imkoni ham mavjud. Şu barobarda, professional ta'limga özini bağişlagan, oliy ta'limni maqsad qilmagan, kiçik biznes oçişni rejalaştirayotganlar uçun ham ta'lim dasturi mavjud.

Kasb-hunar ta'limi ilgari faqatgina töqqizinçi sinf bitiruvçilari uçun möljallangan edi. Harbiy xizmatga borib kelganlar yoki ikkinçi mutaxassislikni özlaştirmoqçi bölganlar uçun imkoniyat mavjud emas edi.

Hozir belgilab berilgan tizim esa hamma uçun oçiq, ixtiyoriy yoşda ixtiyoriy yönaliş böyiça tahsil oliş mumkin. Mehnat bozoridagi talab, şuningdek, şaxsiy karera borasidagi rejalarning özgarişi natijasida tanlov imkoniyati mavjud.

— Bu ta'lim tizimi doirasidagi xizmatlar odamlarga qay tartibda taniştiriladi? Kimga pulli va kimga bepul?

— YuNeSKO talabi böyiça 9 yillik majburiy ta'lim tavsiya qilinadi. Bizda esa 11 yillik kafolatlangan ta'limga ötildi. Ma'lum ijtimoiy muhofazaga muhtoj aholi qatlamlari uçun bu ta'lim moliyalaştirib beriladi. Qolgan hollarda moliyalaştiriş manbalari sifatida şaxsiy jamğarmalar, ta'lim kreditlari, kadrga buyurtmaçi bölgan korxonalarning tölovi xizmat qilişi mumkin. Bu ham xalqaro talabga mos, ham yangiça yondaşuv.

— Uning davomiyligi, öqitiliş şaroitlari haqida ham töxtalib ötsangiz.

— Oldingi ta'lim standarti faqat uç yillik bölgan. Qaysi yönaliş bölişidan qat'iy nazar. Vaholanki, tibbiyot yönalişida egallanişi kerak bölgan könikma bilan quriliş sohasida örganiladigan bilimlar turliça muddatni talab qiladi.

Hozirda özlaştiriladigan bilimning hajmidan, kadr bajarişi kerak böladigan mehnat operatsiyasining murakkablik darajasidan kelib çiqqan holda öquv muddati belgilanadi. Kasbiy ta'lim, kasbga örgatiş bosqiçlari böyiça örgatiladi. Kasbiy ta'limning ham bir neça bosqiçlari bor: boşlanğiç kasb ta'limi, örta kasb ta'limi, örta maxsus ta'lim, oliy professional ta'lim.

Xalqaro amaliyotda qöşimça kasb ta'limi ham örgatiladi. Şularning barçasi professional kadrni tayyorlaş strukturasini taşkil etadi.

— Ilgari kasb-hunar ta'limida mavjud bölgan muammolarga qanday yeçimlar taklif qilinmoqda? Misol uçun, öqituvçi körgazmali öquv qurollarisiz dars öta olmasligi mumkin...

— Ta'lim jarayonini faqatgina auditoriyada, sinf xonasida nazariy bilimlarni öqitiş, amaliy könikmalarni şakllantirişning esa nazardan çetda qolib ketişi ham tanqidga sabab bölgan jihatlardan biri böldi.

Har qanday ta'limning pirovard natijasi raqobatbardoş kadrning paydo bölişi hisoblanadi. Bilim va könikma bir nuqtada birlaştirilgandagina mehnat bozori talablariga javob beradigan, yalpi içki mahsulotning ortişiga xizmat qiladigan kadr şakllanişiga erişiş mumkin.

Ilgarigi kollejlardan qolgan moddiy-texnik bazadan oliy ta'lim tizimini takomillaştiriş maqsadida foydalaniş közlanmoqda. Mehnat bozori talablariga javob beradigan, har bir soha böyiça alohida vazirlikka biriktiriladigan kollejlar ham işlamoqda. Yana biri qişloq hududlarida taşkil etilayotgan, Özbekiston uçun yangilik hisoblangan klasterlarga kadr resurslarini yetkazib beruvçi muassasalar.

Ilgari kollej faqat diplom beradi deb tanqid qilinardi. Bilim, amaliy könikma, har qanday yangilikni qabul qila oliş va moslaşiş qobiliyatlari şakllantirilişi kerak. Tan oliş kerak, avvallari öquv jarayoni faqat sinf xonasida nazariy tuşuntiriş bilan olib borilardi. Hozir esa öz sohasi böyiça bevosita jarayonning özida iştirok etib, könikma hosil qiliş prinsipi yetakçilik qilmoqda. Ta'lim texnologiyalarining yangiça formatdagi avlodini jarayonga tatbiq qiliş masalasi ham körilmoqda.

Alişer Rözioxunov suhbatlaşdi