Özbek adabiyotidagi falsafasizlik, hirsga yetaklayotgan qöşiqçilik va öquvçi didi. Adabiyotşunos Ibrohim Haqqul bilan suhbat
|06:33 / 12.03.201923 35010 min
Özbek va jahon adabiyoti, uning muammolari, tahlillari yuzasidan qator körsatuv va suhbatlarni öquvçilar e'tiboriga havola etib kelayotgan Kun.uzʼning navbatdagi suhbatdoşi adabiyotşunos olim, filologiya fanlari doktori professor Ibrohim Haqqul böldi.
Adabiyotşunos olim bilan bugungi jamiyat va adabiyot haqidagi suhbatimiz oçiq va samimiy ruhda ötdi. Unda Ibrohim Haqqul nafaqat özbek jamiyati va özbek adabiyotidagi muammolar hamda illatlarni tanqid qildi, balki bu muammolardan qutuliş borasida özi töğri deb bilgan fikrlarni ham örtaga taşladi.
Video: Mover (tas-ix)
Video: Youtube.com
— Ustoz, Yevropa, umuman jahon adabiyotidagi barça katta asarlarda ma'lum falsafa yotganini köramiz. Qaysi yozuvçi va qaysi asarlarni nazarda tutayotganimni sezyapsiz. Ayting-çi, şu ma'noda özbek adabiyotining falsafiy asoslari nimalardan iborat, umuman özbek adabiyotining yakdil bir falsafasi bormi?
— Mumtoz adabiyotimiz Navoiy, Boburlar davrida adabiyotning falsafasi aniq bölgan. U paytning ijodkorlari nimaga suyanib, nimani tarğib-taşviq qilişni juda yaxşi bilgan. Lekin şöro zamonidan keyin hammasi ağdar-töntar bölib ketdi. Bu zamonda yaratilgan adabiyotni falsafasi siyosat va mafkura bölgan, kommunistik mafkura. Bu mafkura va siyosat to mustaqillik davrigaçayam keldi, lekin undan keyin adabiyotni falsafasi yangilangani yöq.
Çunki uni yangilaydigan ijodkor yöq. Ba'zi narsalar özgartirildi, ba'zi narsalarga boşqaça tön kiygizildi va bu gumanizm deyildi, falon deyildi, lekin katta falsafa yöq.
Şunga harakatlar bölgan. Masalan, bu yölda Nazar Eşonqul katta işlar qilgan. Afsuski, mana şunday yozuvçimiz bor, lekin “oqar suvni qadri yöq”. Uni yoşlar bilan uçraştirişadimi, yöqmi — bilmayman.
Adabiyot falsafasini anglab işlaşga intilişni Xurşid Döstmuhammadda ham köriş mumkin. Ammo yuqorida aytganimdek, hali tom ma'nodagi yangi falsafa yöq.
Mavzuga oid
Buni yaratiş kerak. Buning uçun katta yozuvçi va şoirlarimiz yiğilib fikr almaşişlari lozim va albatta, adabiyotni kuçini qaysi nuqtayi nazardan körsatiş kerakligini tuşunişlari lozim.
Falsafasiz adabiyot parokanda böladi. Şuni ham aytişim kerakki, bizni yozuvçilar içida avom darajasida fikrlovçilari köp, ularga falsafa kerak emas. Falsafani bilgan taqdirda ham unga suyanib yaxşi asar yarata olişmaydi.
Bu işlar bilan Yozuvçilar uyuşmasi şuğullansa, töğri böladi, nazarimda. Qaniydi, Asqad Muxtorga öxşaş yozuvçilar bölganda, bugun bu masalalar haqida erkin fikrlaşilardi.
Yana bir narsani aytib qöyay, özini tarixi, dini, san'atini bilmay turib adabiyotda falsafa yarataman deyiş yoki adabiyot falsafasi haqida fikr bildiriş bu kulgili.
— Xuddi şu ma'noda bugungi özbek adabiyoti Islomdan qançalik suv içyapti?
— Bu jiddiy savol va katta mulohaza talab qiladi. Sovet davridagi adabiyotimiz qariyb bir asr davomida Islomdan deyarli suv içmadi. Şuning uçun u adabiyot – dindan ajralgan adabiyot, dahriylikka tayangan adabiyot.
Uni ayblaş yoki qoralaş emas, bu holat nega şunday bölganini tuşuniş va tuşuntiriş kerak. Va adabiyot dindan ajralganda insoniyat nima fojialarga yöliqişi va dindan ajralgan adabiyotning odamlarni tarbiyalaşda naqadar qöli qisqa, tili qisqa bölişini aytiş kerak.
Mustaqillikdan keyingi adabiyotda Islomdan suv içişga öxşaş harakatlar bölayapti. Ammo ularni köpçiligini men samimiy deb bilmayman. Sababi, diniy mavzularda yozilayotgan şe'r, doston va asarlarda qandaydir iddaoparastlik bor. Yozuvçining qon-u jonida bölmagan, taşqaridan olib kirilgan iş bilan muvaffaqiyatga erişib bölmaydi.
Men Robindranat Tagorning bir gapini doim yodimda saqlayman: “Yozuvçining dini boşqa böladi”. Ya'ni hamma bilgan umumiy din bilan uni aloqasi bor lekin uni Olloh bilan, diniy mohiyat bilan boğlanişi boşqaça böladi. U dinga, Islomga yuksakdan qarab, hamma masalalarni öziça hal qilgan va qolganlarga namuna böladigan yozuvçimiz hali bizda yöq. Bu kelajakda böladigan iş deb öylayman.
— Suhbatlardan birida adabiyotdagi pirsizlik, ustozsizlikni salbiy tomonlari haqida fikr bildirgan va bugungi özbek adabiyotida ham bu jarayon davom etayotganligini tanqid ostiga olgan edingiz.
Agar şunday bölsa, özbek adabiyotidagi pirsizlik davri qaçondan boşlangan edi?
— Pirsizlik, ustozsizlik XIX asrlargaça kelgan. Ikkinçi jahon uruşi, umuman 40 yillardan keyin bu masalaga nuqta qöyilgan.
Tasavvufda “pirsizni piri – şayton” degan gap bor. Pirsizlikni kasofati şundaki, nafsni hakalak ottiradi. Nafsga qarşi turolmaysiz. Ezgu gaplarni gapirasiz, kitobiy, oliyjanob tuşunçalarni tarğib qilasiz, lekin içingizdagi böğiqlik, baribir turaveradi. Köp aytamanki, bizni uluğ şoirlarimiz Abdulla Oripov, Rauf Parfi, Erkin akalarda murşid bölganda edi, nafsga qarşi tozalanganda edi, boşqa san'atkor bölar edi. Şunda ular tomonidan umrining oxirida puşaymonlik bilan yozilgan şe'rlar bölmas edi.
Payğambarimizni bir hadislari bor: “Nafsini bilgan rabbini bilur”. Bu juda töğri gap. Aynan nafsini tanimagani va nafs haqida tasavvuri bölmagani uçun ham bugungi ijodkorlarning yozganlari odamlarning qalbiga ta'sir qilmayapti.
— Rus faylasuf adabiyotşunosi Baxtinni şunday fikri bor: “Qaysidir davr adabiyotini örganişda öşa davr madaniyati közi bilan ham qaraş kerak”. Xöş, agar şu tomondan yondaşilsa, siz bugungi özbek madaniyatini qanday baholaysiz?
— Öşa Baxtin “Ijodkor özi yaşagan davr va zamonning mahbusi”, — deydi. Lekin u nimaga mahbus? Siyosatgami, mafkuragami, san'atgami, haqiqatgami? Hamma gap ana şuni aniq belgilaşda. Şu jihatni aniq belgilaşga urindimi ijodkor öz-özidan şaxs sifatida şakllanişga tuşadi va bu sohada yaxşi natijalarga erişa boşlaydi. Xöş, natija nima böladi? Natijani bir jihati hozir siz aytgan san'atdan, musiqadan, me'morçilikdan, xullas madaniyatdan u yaxşi xabardor böladi. Uni fikr qaraşi keng miqyosda böladi, ya'ni u musiqa haqidayam öz fikrini erkin ayta oladi, san'at haqidagi fikrlarini bemalol örtaga taşlay oladi va.h.k.
Ammo bugungi özbek yozuvçisiga şu nuqtayi nazardan qarab köringçi, töğrisini aytiş kerak aksariyatiga na me'morçilik, na musiqa va na boşqa sohalardan hatto ibtidoiy ma'lumot ham yöq. Şuning uçun uning ijodini keng miqyosda, madaniyat nuqtayi nazaridan tahlil qilolmaysiz. Yöq narsani qanday tahlil qilasiz?
Özbek madaniyatining bir tarmoği qöşiqçilik deylik. Qöşiqçilikning bugungi ahvoli juda çatoq, uni tanazzul sifatida baholaş mumkin. Qöşiqçilikdagi 2000 yildan keyingi qariyb 15 yillik davrni esa juda maş'um davr deyiş mumkin. Bunda qöşiqçilikdan mohiyat ketdi, hirs kirdi. Haqiqat şu darajada ğariblaşdiki, u törtta yallaçinikiga aylandi. Bugungi olomonçilik şu davrgaça bölgan olomonçilikdan-da yomon körinişda namoyon bölmoqda. Bu esa tinglovçi saviyasini olomon saviyasiga tuşiriş uçun qölidan kelgança xizmat qilmoqda.
Hatto bugungi eng maşhur qöşiqçilar ijodi ham tinglovçini hirsiyatga, nafsoniyatga moyilligini kuçaytirib, ruhoniyatga bölgan ehtiyojini yöqotişga xizmat qilmoqda. Şuning uçun bugungi madaniyat masalasiga juda jiddiy qaraş kerak.
Bugungi yozuvçida biz aytgan madaniyat tuşunçasi istalgan darajada bölganda edi, ular beparvo bölişmagan, tanazzulga qarab ketayotgan yöldan qaytarişga urinişgan bölardi.
Yaxşi eslayman, 80 yillarda qöşiqçilik haqida qizğin bahs va tortişuvlar bölardi.
Afsuski, pul va manfaat bor joyda gap gapligiça qolmoqda.
Şuning uçun bu yerda asosiy gapni Madaniyat vazirligi, umuman, yönalişga mas'ul idoralar aytişi, öz vazifasini bajarişi kerak.
— Adabiyotning örni sezilişi uçun uni baholaydigan va qadrini biladigan zakiy öquvçi ham bölişi kerak, albatta. Bugungi öquvçining adabiy estetik darajasini qanday baholaysiz, öquvçilar saviyasi adabiyotni baholaşga yetarlimi? Deylik, adabiyot, xususan, şe'riyatda keça Rauf Parfi, Şavkat Rahmon, A'zam Öktamlarni tuşungan, sevib öqigan avlod bugun katta böldi lekin yoşlar ularni tuşunişga qiynalmayaptimikan?
Buning sababi ba'zi odamlarning, aytiş mumkin bölsa, ijodkorlarimizning uzoq yillik qöştirnoq içidagi mehnatlari samarasimi? Badiiy did borasida fikringiz qanday?
— Qisqa qilib aytadigan bölsa, öquvçini did va saviyasi avval ham juda baland bölmagan. 80 yillarda ilgariga qarab siljiş böldi, keyin yana pasayib qoldi. Bugun esa did va saviya uçun qayğuradigan Rauf Parfi, Şavkat Rahmonga öxşaş ijodkorlarimiz yöq hisobi. Odamlar bunga könikib bormoqda. Agar saviya uçun qayğurilsa, adabiy tanqid qayğurişi kerak, ammo adabiy tanqid yöq hisobi. Men körmayapmanki, birodarlar, siz yozganlaringiz orqali öquvçini didini yerga qoriştiryapsizlar, deydigan odamni.
Ikkinçidan, Rauf Parfi, Şavkat Rahmondagi iztirob, öziga nisbatan talabçanligi öquvçini öqişga, didni yuksaltirişga majbur qilardi.
Agar menga bugun Şavkat Rahmon, Rauf Parfi, Tilak Jöralar çiqadimi, yoki ularning çiqişiga ehtiyoj bormi, deb savol bersangiz men yöq degan bölardim. Ehtiyoj yöq.
Mazkur suhbatni töliq şaklda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
