Erkin bölmagan osmon, qimmat yonilği va vagonlar yetişmovçiligi: Özbekiston transport bozorida vaziyat qanday?
|03:25 / 23.05.201952 56015 min
Avtomobil, temiryöl, havo, daryo transporti, metropoliten hamda yöl xöjaligi sohasidagi davlat boşqaruvining yagona organi sifatida Transport vazirligining taşkil etilişi mahalliy iqtisodiyotni rivojlantiriş uçun juda ijobiy va muhim qadam hisoblanadi. Özbekiston prezidentining «Transport sohasida davlat boşqaruvi tizimini tubdan takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi farmoniga muvofiq, transport sohasidagi yagona davlat siyosatini işlab çiqiş va amalga oşiriş vazirlikning asosiy vazifasi hisoblanadi. Agarda vazirlikning missiyasini tahlil qiladigan bölsak, hududiy joylaşuv va bozor hajmini hisobga oladigan bölsak, bu «Özbekistonni mintaqaviy transport xabiga aylantiriş» degani.
Ana şunda taşkil etilgan vazirlikning roli barça uçun tuşunarli böladi – iştirokçilar soni va transport bozori hajmining ösişiga erişiş (bozor hajmi – bu bozor atrofida taklif etiladigan va sotib olinadigan tovar yoki xizmatlar hajmi).
Ha, bir kundayoq barça narsani özgartirib bölmaydi va vazirlik taşkil etilganiga atigi bir neça oy böldi. Ehtimol, vaqt çeklanganligi hisobigami, aviatsiya va temiryöl taşuvlari sektorlarida hali-hanuz boşqaruvning monopollaşgan tizimi mavjud, şaffoflik va aholining transport xizmatlariga bölgan talabini qondiriş imkoniga ega emas. Ammo asosiysi, töğri yöl tanlangan va tan oliş kerakki, taşuvlar bozorida soğlom raqobatning yöqligi mamlakatda transport sohasi darajasiga ta'sir körsatmoqda.
Maqolada davlat tartibga soluvçisining taşkil etilişi ma'qullanadi, kelajakda sohaning ösişiga umid bildiriladi hamda qanday kamçiliklar mavjudligi körib çiqiladi.
Konseptual yondaşuv
Transport siyosatiga nisbatan yondaşuvni isloh qiliş, birinçi navbatda yangiça tuşuniş apparatini közda tutadi. Transport va iqtisodiy ösişga özaro ta'sir körsatuvçi omillar mavjudlik (accessibility) va «logistik boğliqlik» (connectivity) hisoblanadi. Mavjudlik va qatnov manzilining darajasini anglaş muhim hisoblanadi, çunki u yölovçi va yuk taşişda davlat hamda xususiy operatorlar rolini aniqlaşga yordam beradi. Bunda, mavjudlik – geografik nisbiy ölçov bölsa, «qatnov» amaliy va texnologik çeklovlar hamda mavjudlikni oşiriş imkoniyatlarini anglatadi (masalan, yölga sarflanadigan vaqt yoki samaraliroq transport vositalari).
Oddiy söz bilan aytganda, viloyatlarda aeroportlar bölsa ham, muntazam qatnovlar bölmasa, «logistik boğliqlik» bilan muammo hal bölmaydi. Yoki boşqa misol. Özbekistondagi viloyat markazlaridagi birorta ham korxona agarda mahsulot jönatiş uçun uni işlab çiqarişga ketgançalik mablağ sarflaydigan bölsa, eksport bilan muvaffaqiyatli şuğullana olmaydi. Bundan taşqari, vagonlarni korxona joylaşgan şahardan davlat çegarasigaça olib boradigan vaqt çegaradan Rossiyagaça yetib boradigan vaqtga nisbatan uç baravar köproq bölsa.
Mavzuga oid
Şuni anglaş muhimki, xususiy operatorlarning rivojlanişi davlat monopoliyaçi kompaniyalariga imtiyoz va dotatsiya taqdim etiş siyosatidan voz keçiş orqali davlat boşqaruvidagi yuklamalarni kamaytiriş imkonini beradi. Davlatning tejalgan mablağlari esa boşqa ehtiyojlarga sarflanişi mumkin.
Nima qilmoq kerak?
Aviatsiya bozori:
«Özbekiston havo yöllari» MAKning punktuallik va parvozlar xavfsizligini ta'minlaşdagi yutuqlariga qaramasdan, Özbekiston xalqaro yölovçi taşişdagi raqobatda yutqazib qöymoqda. Keyingi sakkiz yil mobaynida «Özbekiston havo yöllari» MAKning xalqaro yönalişlardagi yölovçilar oqimi yalpi ösişi atigi 2,4%ni taşkil etgan bölsa, raqobatçilarda bu körsatkiç mos ravişda: Aeroflot (RF) – 16%, Turk havo yöllari (Turkiya) – 12%, Yuteyr (RF) – 37,6%, Eyr Astana (Qozoğiston) – 11,1%, Janubiy Xitoy havo yöllari (Xitoy) – 11,9%ni taşkil qildi.
Taqqoslaş uçun: 2017 yilda Eyr Astana 4,2 mln nafar yölovçi, jumladan, orasida özbekistonliklar ham bölgan 600 ming tranzit yölovçini taşigan. «Özbekiston havo yöllari» MAKning yölovçilar oqimi 2,7 mln nafarni, tranzit yölovçilar uluşi 9,7%ni taşkil etgan. Eslatib ötaman, iqtisodiyotda tranzit yölovçilarni taşiş xizmatlar eksporti hisoblanadi va YaIM strukturasida aks etadi.
«Özbekiston havo yöllari» MAKning monopol mavqei va raqobatbardoş bölmagan narx siyosati şunga olib keldiki, aviaçiptalar narxining sun'iy ravişda oşirilişi natijasida Özbekiston fuqarolari Rossiya va Turkiya kabi asosiy yönalişlarga Öş (Qirğiziston) yoki Çimkent (Qozoğiston) şaharlari orqali uçişga majbur bölişmoqda. Turli hisob-kitoblarga köra, bu yiliga million nafar yölovçi demakdir. Oqibatda Özbekiston öz vatanidan uçib ketişi va öz mamlakati YaIMni töldiradigan salohiyatli yölovçilar oqimini yöqotmoqda.
Taqqoslaş uçun, qöşni Qozoğistonda sakkizta aviakompaniya mavjud, lekin ular Air Astana aviakompaniyasiga öz körsatkiçlarini oşirişiga xalal bermayapti.
Özbekistonni transport xabiga aylantirişdan milliy aviataşuvçining özi ham manfaatdor bölişi lozim. Şunda u bir mamlakatning yopiq bozori uçun emas, mintaqadagi barça respublikalar yölovçilarini taşib işlaşi mumkin böladi. Butun mintaqada heç kim AQŞ yoki Singapurga töğridan-töğri uçolmaydi. Bozorning rivojlanişi va umumiy «uluş»ning oşişidan hamma yutadi. Ammo yölovçi taşiş bozorini rivojlantiriş davlat korxonasini qöllab-quvvatlaşning zarar keltiruvçi strategiyasidan butun aviatsiya bozorini rağbatlantirişga ötişni talab qiladi. Şuningdek, Özbekistonda mahalliy aviataşuvçi kompaniyalar faoliyatini taşkil etiş va amalga oşiriş uçun qulay şaroitlar bilan ta'minlaydigan normativ ta'minot kerak böladi. Aviataşuv talabini qondiriş uçun Özbekistonda reyslarning yönalişi va muntazamligiga qöyilgan çeklovlarni olib taşlaş orqali xorijiy aviataşuvçilarga «oçiq osmon» rejimini joriy etiş lozim böladi.
Mahalliy aviakompaniyalar nima uçun kerak?
Mahalliy xususiy kompaniya va milliy aviataşuvçi işlab topgan dollar örtasida heç qanday farq yöq va YaIM strukturasida bir xilda aks etadi. Milliy aviataşuvçi mamlakat içidagi yönalişlarda zarariga uçmoqda deyişingiz mumkin. Ammo keyingi 7-8 yil davomida içki yölovçi taşiş hajmi muntazam ravişda kamayib bormoqda. Bugungi kunda Özbekistondagi içki reyslarda yölovçi örinlari 800 ming atrofida. Bu hattoki Afğonistonda taklif etilayotgan yölovçi örinlaridan ham kam (1 mln). Masalan, Qarşi aeroportining yuklamasi 2%ni taşkil etadi (ya'ni 98% işlamaydi), aslida esa barça viloyat aeroportlari muhim ahamiyatga ega, viloyat iqtisodiy rivojlanişiga ta'sir körsatadigan strategik obektlar hisoblanadi.
Nima qiliş kerak? Oddiy aholi har doim mamlakat içida harakatlanadi. Transport xizmatlariga bölgan talabning ösib borişini qondiriş uçun loukoster biznes modelidagi mahalliy aviataşuvçi kompaniyalar taşkil etiş va faoliyat olib borişi uçun normativ ta'minot talab qilinadi. Bu mahalliy aeroportlarga jon bağişlaydi, mehnat migrantlarini hayotini xavf ostiga qöyib Qozoğiston çöllari orqali avtobusda emas, arzon narxlarda yaqin xorijga borişlariga imkoniyat yaratadi.
Nima uçun loukosterlar paydo bölmayapti?
Çunki buning uçun hozirça şaroit mavjud emas. Rezident-aviakompaniyalar uçun yumşoq va egiluvçan tarif siyosatini örnatiş lozim. Bundan taşqari, qonunçilikka özgartirişlar kiritiş zarur. Masalan, Havo kodeksiga muvofiq, aviataşuvçi bepul bagaj taqdim etişi şart (102-modda), qaytarilmaydigan çipta sotişga haqqi yöq (104-modda) v.b.
Yaqinda OAVda ekspluatant sertifikatini olişni xohlovçi özbek kompaniyasi haqida maqola çop etildi. Qayd etiş joiz, keyingi ön yilda butun dunyoda aviatsiya biznesi 60%ga ösdi. U investorlar uçun jozibador hisoblanadi. Kompaniya oçiş va parvoz qilişni istaydiganlar mamlakatimizda ham, xorijda ham yetarliça, faqat mavjud muammolarni muhokama qiliş uçun ularni Transport vazirligiga taklif etiş kerak. Yangi iştirokçilarning röyxatga olinmayotganligi tösiqlar borligini bildiradi.
Aeroportlarning mustaqilligi
Özbekiston prezidenti imzolagan farmonga muvofiq, aeroportlar «Özbekistan havo yöllari» MAKdan ajratildi. Bu nimani anglatadi? Aeroportlar rahbariyati hozirgidan farqli ölaroq, parvozlar xaritasini tuziş, yiğim va stavkalarni belgilaş, yangi aviataşuvçilar va turistlar oqimini köpaytiriş, yangi yönalişlar oçiş uçun imtiyozlar taklif etiş bilan özlari şuğullanişlari kerak.
Ammo bunda bir jihat bor. Aviayonilği şunçalik qimmatki, bizga parvoz qiliş daromadli emas. Aviayonilği narxi reyslar tannarxini taşkil etuvçi asosiy qismi hisoblanadi va aviayonilği manbalariga nodiskriminatsion kirib boriş sohasida alohida e'tiborni talab qiladi.
Jahon amaliyotida aviatsiya kerosini odatda aeroportlar tomonidan birja orqali xorijdan sotib olinadi va uning narxi neft narxiga bevosita boğliq. Neft narxining tuşişi aviataşuvlar ösişiga olib keldi va global iqtisodiyotga ijobiy ta'sir körsatdi. 2015 yilda jahon bozorida reaktiv yonilği narxi 2014 yildagiga nisbatan 43%ga arzon böldi va bu aviataşuvçilarning tariflarini töğrilaşlariga, yölovçi taşiş ösiş sur'ati tezlaşişi yoki saqlanib qolişiga olib keldi.
Özbekistonda esa boşqaça mexanizm işlaydi. Aviayonilğiga nisbatan monopoliya mavjud va uning narxi jahondagi örtaça narxlardan ança yuqori. Ma'lumki, yonilğiga kamroq pul sarflansa, mamlakatimiz aeroportlarida yonilği quyadigan «Özbekiston havo yöllari» MAK va boşqa har qanday aviakompaniyaning ham rentabelligi oşadi va aviaçiptalar narxi pasayadi.
Bu hali hammasi emas. Bundan taşqari, Özbekistonda aviayonilğiga QQS joriy etilgan. Umume'tirof etilgan amaliyotda esa xalqaro aviataşuvlarda nol stavkadagi QQS qöllanilişi qonuniy asosda belgilab qöyilgan. Bundan taşqari, aeroportlar tomonidan xalqaro parvozlarni amalga oşirayotgan xorijiy aviakompaniyalar havo kemalariga yonilği quyiş aylanmasiga nol stavka joriy etilgan.
Keling, qöşnilarga nazar taşlaymiz.
Qozoğiston. 2010 va 2012 yillarda soliq qonunçiligiga özgartirişlar kiritildi. Soliq kodeksining 244-1-moddasiga köra yonilği-moylaş materiallari bilan ta'minlaş böyiça aeroport xizmatlari körsatişda aylanmaga nisbatan nol stavkadagi QQS joriy etilgan.
Qirğiziston. Soliq kodeksining 263-moddasiga köra tranzit reyslarini amalga oşirayotgan hamda xalqaro taşuv bilan boğliq havo kemalariga xizmat körsatişda temiryöl transportidagi xalqaro taşuvlar bilan boğliq xizmatlardan taşqari xizmatlarga nol stavkadagi QQS belgilangan.
Barça aeroportlarda quyidagi çoralarni amalga oşiriş zarur:
- yonilği quyiş kompaniyalari xizmatiga yagona tarif örnatiş, rezident-aviakompaniyalar uçun egiluvçan çegirmalar tizimini işlab çiqiş;
- rezident-aviakompaniyalarni özi foydalanişi uçun olib kiradigan aviayonilğiga nisbatan bojxona tölovlari va QQSdan ozod qiliş. Bu aviayonilği bozorida soğlom raqobatni vujudga keltiradi, yölovçi va yuk taşiş tariflarini pasaytiriş, aviayonilği bilan ta'minlaydigan mahalliy kompaniyalar rivojlanişiga imkoniyat beradi.
Temiryöl taşuvlari bozoridagi holat qanday?
Şuni yodda tutiş lozimki, rivojlangan temiryöl sohasisiz biz heç qaçon mahsulotlarimiz eksporti ösişiga erişa olmaymiz. Samarali logistika tizimi xalqaro bozorlarga çiqiş qiymatini pasaytiradi, mahalliy korxonalar raqobatbardoşligini oşiradi va taşqi savdo rivojiga xizmat qiladi. Temiryöl infrastrukturasiga investitsiya kiritiş qişloqlar va uzoq hududlarni yirik işlab çiqariş markazlari bilan boğlaydi, yangi korxona va iş örinlari yaratiş imkoniyatini beradi. Hozirça esa bizda yuk taşiş juda uzoq vaqt va qimmat degani.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot taşkilotining yaqinda çop etilgan hisobotida şunday yozilgan: «Ayni paytda Özbekiston temir yöllari tizimida mehnat samaradorligi bir xodimga 500-600 ming taşuv birligiga töğri keladi. Bu qöşni Turkmanistondagiga nisbatan 20%ga va bir xodimga 3,2 mln taşuv birligi töğri keladigan Qozoğistonga nisbatan bir neça baravarga pastdir. Mehnat samaradorligi böyiça Özbekiston Rossiya, Xitoy va Hindistondan ança ortda. Mamlakatdagi harakat tarkibi eskirib bormoqda. OTBning ma'lumotiga köra, vagon parkining sezilarli qismi (qariyb 90%i) yaqin ön yil içida almaştirişni talab etadi».
Hisobotda şuningdek, temir yöllar quvvatini kuçaytiriş va samaradorlikni oşiriş maqsadida xususiy temiryöl operatorlari uçun bozorni oçiş tavsiya etilgan.
Temiryöl transporti sohasida raqobatni rivojlantiriş uçun nima qiliş kerak?
Xususiy temiryöl taşuvlari bozorini rivojlantiriş uçun şaroit yaratiş lozim.
1. Taşuvlarni amalga oşiriş va temir yöl infrastrukturasini boşqariş funksiyalarini ajratiş. Xususiy taşuvçilar taşişi mumkin, yöl uçun davlat javob beradi. Yangiliklarda 176 mln dollarga 24ta lokomotiv sotib olinişi xabar qilindi. Davlat lokomotivlarni özida qoldirişi mumkin. Ammo yölovçi va yuk vagonlari taşuvçilar va yetkazib beruvçilar uçun mutlaq şaffof huquqiy baza va soğlom raqobat yaratib berişi darkor.
2. Temiryöl taşuvlarini tartibga soluvçi normativ-huquqiy bazani özgartiriş, xususan:
- harakat tarkibi operatorlari faoliyati va ularning taşuvçilar bilan hamkorligini tartibga soluvçi normativ-huquqiy hujjat qabul qiliş;
- «Öztemiryölyölovçi» AJ tomonidan temiryöl infrastrukturasiga çeklovlarsiz kirişni ta'minlaş. Bu harakat tarkibi operatorlari va taşuvçilarga infrastruktura xizmatlariga diskriminatsiyasiz kirişni anglatadi.
Diskriminatsiyalaşmagan kiriş infrastruktura xizmatlari uçun tariflarni davlat tomonidan tartibga soliş, infrastruktura xizmatlarini taqdim etiş şartnomasidagi mavjud şartlarni aniqlaş, infrastruktura xizmatlari taqdim etişni asossiz rad etişni taqiqlaş yöli bilan ta'minlanadi.
Vagonlarning surunkali yetişmasligi tufayli biz ularni valuta sarflab qöşni davlatlardan olib kirişga majbur bölmoqdamiz. Ilğor xalqaro tajriba asosida vagonlar birjasini taşkil etib, öz bozorimizni rivojlantirişimiz mumkin edi.
Harakat tarkibi operatorlari örtasidagi hamkorlikning bozor mexanizmlarini rivojlantiriş uçun yagona axborot-savdo vagonlar markazi («birja») taşkil etiş masalasini körib çiqiş kerak. Yagona markaz ma'lumotlari asosida harakat tarkibi operatorlari vagonlar almaşiş böyiça şartnomalar tuzişi mumkin böladi. Bu yuqori darajadagi transport xarajatlarini kamaytiradi hamda transport va logistikaning YaIMdagi uluşini, Doing business reytingidagi körsatkiçlarni oşiradi,
Xulosa qilib aytganda, Transport vazirligining taşkil etilişi muhim strategik qadam hisoblanadi. Prezident farmoniga muvofiq, vazirlik oldiga juda muhim vazifalarni amalga oşiriş qöyilgan. Xizmat va mahsulotlarimiz eksporti hajmini oşiradigan amaliy qadamlarni ham yaqin vaqt içida köramiz deb umid qilamiz. Transport xizmatlari bozorida raqobat muhitini rivojlantiriş uçun şaroit yaratibgina mavjud samolyot, poyezdlar yetişmovçiligini qoplaş va sohaning investitsiyaviy jozibadorligini oşiriş mumkin. Va bu hammasi emas.
Özbekiston butun Markaziy Osiyo mintaqasida haqiqiy transport xabiga aylaniş uçun barça imkoniyatlarga ega. Bu yölda Transport vazirligiga omad tilaymiz.
Aziza Umarova,
SmartGov consulting konsalting kompaniyasi direktori
