Xavotir va imkoniyatlar: Alişer Annazarov Özbekistonda xususiy loukoster oçişga urinayotgani haqida
|16:05 / 30.07.201964 49313 min
SilkJet kompaniyasi xorijiy investitsiyalar va jahon tajribasiga ega aviatsiya mutaxassislarini jalb etgan holda Özbekistondagi birinçi loukosterni oçişga tayyor. Uning asosçisi Alişer Annazarov Kun.uz’ga bergan intervyusida yangi aviataşuvçining paydo bölişi bozordagi vaziyatni qanday özgartirişi, bundan nafaqat yölovçilar, balki «Özbekiston havo yöllari» MAK va davlat yutişi mumkinligi haqida söz yuritdi.
— Mahalliy loukoster paydo bölişi MAK uçun xavfli degan fikrga qöşilasizmi?
— Hukumatda biz parvozlarni boşlaganimizda MAK raqobatga doş berolmaydi degan xavotir bölişi mumkin. Jahon tajribasining körsatişiça, bozorda loukoster-aviakompaniyalar (Lowcoster carriers, LCC) paydo bölişi töliq servis aviakompaniyalarining (Full Service) taşuv va moliyaviy körsatkiçlari ösişiga olib keladi. Vaqt ötişi bilan LCC va Full Service biznes-model tuşunçalari birikişi yuzaga keldi, Yevropa va Şimoliy Amerikada esa Full Service taşuvçisidan LCC taşuvçisini farqlab olişning imkoni yöq. Bu bozorlarda aksariyat aviakompaniyalar allaqaçon gibrid hisoblanadi (töliq servis va loukoster unsurlari aralaşgani) va yuk, yemak, joy tanlaş, qöniş ustuvorligi uçun tölov oladi. Natijada bu ikki model örtasida unçalik katta farq qolmagan. Buyuk Britaniyada British AirwaysRYANAIRva easyJet kabi gigant loukosterlar bilan yonma-yon faoliyat körsatmoqda, Vetnamda Vietnam AirlinesVietJetva JetStar loukosterlari paydo bölganidan söng muvaffaqiyatli rivojlanmoqda. Bunday misollar yetarliça topiladi.
Biz parvozlarni boşlaganimizda, bu MAK foydasiga böladi. Voqelik şunday, mahalliy loukoster tomonidan raqobat bölişi Özbekistonda MAK uçun xorij aviakompaniyalari bilan raqobatga tayyorlaniş uçun eng yaxşi narsa. Moslaşiş va özgariş zarurati MAK personalining barça darajalariga taalluqli böladi. Yaqinda e'lon qilingan gibrid biznes-modeliga ötiş – bu töğri yönalişdagi qadam hisoblanadi. Köplab davlatlar buni boşdan keçirgan va Özbekiston ham bundan muvaffaqiyatli ötişiga işonçim komil. Bizda aviakompaniyalar qança köp bölsa, raqobat va taşuvlar hajmi şunça yuqori böladi. Mos ravişda, aholining aviatsion harakatçanligi va servis darajasi oşadi, çiptalar narxi esa pasayadi.
Mavzuga oid
Orzular qanotida
— Transport vazirligi bilan muloqotingiz qanday keçmoqda? Vazirlik bozorda yangi öyinçining paydo bölişidan faqat xursand bölişini ta'kidlamoqda.
— Bizga heç kim «yöq» demayapti, ammo oldinga taşlangan qadamni ham körmayapmiz. Aviatsiya sohasidagi islohotlar tomon aniq qadamlarni va qonunçilikdagi özgarişlarni körganimizdan söng ekspluatant sertifikatini oliş uçun hujjat topşiramiz, xodimlar ştatini şakllantiramiz va samolyotlar uçun lizing şartnomalari tuzamiz. Agarda heç qanday özgariş bölmasa, biz tavakkal qila olmaymiz va loyihaga pul tikişni davom ettirmaymiz. Balki bizdan islohotlarni kutib ötirmasdan faol harakat qilişimizni kutişayotgandir, ammo yirik kompaniyalar bunday taşkil qilinmaydi. Loukoster yoki boşqa biznes-modeldagi aviakompaniya işini yölga qöyiş uçun bozordagi barça öyinçilar, jumladan MAK ham bir xil huquqqa ega bölişi kerak. Hozirda esa bunday emas va köp narsani özgartiriş zarur.
— Bu aviakompaniya taşkil etiş inqiroz yoqasida ekanligini bildiradimi?
— Men bunday demagan bölardim. Hozirça bunday alomatlar yöq. Baribir islohotlar bölişi kerak deb öylayman.
— Investorlar bilan muammo yöqmi?
— Salohiyatli investorlar guruhi mavjud. Bular turli mamlakatlardagi aviakompaniyalarni moliyalaştiradigan ixtisoslaşgan investitsion fondlardir. Markaziy Osiyo aviatsiya bozori juda jozibador va investorlar bizda rivojlaniş uçun ulkan salohiyat borligini bilişadi. Ular hozirda aviatsiya sohasidagi islohotlar va huquqiy özgarişlarni diqqat bilan kuzatmoqda.
— Biznes-reja işlab çiqayotganingizda qanday muammo va tahdidlarga duç keldingiz? Bugungi voqelikda xususiy, buning ustiga budjet aviakompaniya tuzişning iloji bormi?
— SilkJet loyihasi uçun asosiy tahdid — MAK kelajagi uçun xavfsiraşi bois davlat tomonidan qöllab-quvvatlaşning bölmasligi. Aviakompaniya oçiş uçun asosiy tösiq sohada yuqori tariflar, aeroportlar, yonilği quyiş komplekslari va aeronavigatsion ta'minot xizmatiga ega yagona monopoliyaçi aviakompaniya mavjudligi. Bundan taşqari, bizda havo kemalariga yerda xizmat körsatiş va yölovçilarga xizmat körsatiş sohalarida raqobat yöq. Şuningdek, yonilği narxi va aeroport hamda boşqa yiğimlarning narxi yuqoriligi, loukost-aviakompaniya biznes-modelini amalga oşiriş uçun tegişli qonunçilik yöqligi ham xalaqit beradi.
Loyiha davlat investitsiyalarini talab qilmaydi, barça moliyaviy xatarlar investorlar va lizing kompaniyalari zimmasiga tuşadi. Bu loyihada Özbekiston uçun xatar minimal darajada. Biz juda kuçli va professional xalqaro jamoaga egamiz. U Özbekiston aviatsiya bozorini kötarişga qodir. Bundan taşqari, SilkJet boşqa aviakompaniyalar yoki davlatlar qöllab-quvvatlovisiz oçilişini inobatga oliş lozim.
— SilkJet bozorda paydo bölsa qanday özgarişlar bölişi mumkin?
— Jahon tajribasiga köra, aviatsiya rivojlanmasa turizm rivojlanmaydi (jadvalga qarang), aviatsiya esa bozorda raqobat bölmasa rivojlanmaydi. Öz navbatida xususiy aviakompaniyalar iştirokisiz halol raqobat bölmaydi.
* VIP taşuvlar va kiçik aviatsiya hisobga olinmagan holda tijorat foydalanuvida bölgan samolyotlar. Manba: Planespotters.net.
**Manba: WTTC (Jahon turizm va sayohat kengaşi)
Özbekiston YaIMda turizm uluşini oşiriş uçun samolyot parki sezilarli darajada oşişi va taşuvlar uçun past tariflar paydo bölişi lozim. Atigi bitta aviakompaniya bilan bularning barçasini amalga oşirişning imkoni yöq.
Hozirda reyslar soni (çastotasi) Özbekiston va boşqa davlatlar örtasida paritet asosda taqsimlangan. Masalan, Rossiyani olaylik. Çastotalarni Rossiyadagi aviakompaniyalar özaro bölişib olişlari mumkin, Özbekiston tomonidan esa faqatgina MAK oladi. Agarda Rossiya yoki boşqa biror davlat Özbekistonga çastotalar sonini aytaylik, ikki martaga oşirişni taklif etadigan bölsa, MAK bortlar yöqligi sababli buni amalga oşira olmaydi va reyslar sonini oşirişni rad etadi. Çiptalar narxini belgilaşda ham vaziyat şunga öxşaş. Hukumatlararo imzolangan kelişuvlarga muvofiq, çiptalar tarifida ham paritetga rioya qilinişi lozim. Mamlakat aviatsiya rahbariyati Özbekistonga parvozlarni amalga oşiruvçi aviakompaniyalar çiptalarni MAKnikidan arzon sotmasligini kuzatib turadi. Çastota va narx belgilaş aviatsiya bozori rivojini sezilarli ravişda töxtatib turibdi – reyslar soni oşmayapti va narxlar pasaymayapti.
Bozorda SilkJet paydo bölişi bilan Özbekiston çastotalar miqdorini oşira oladi, çunki hozirda MAK bir özi köpsonli xorij taşuvçilari bilan raqobat qilişiga töğri kelmoqda. Taklif oşadi va bozor qonuniyatiga köra, barça taşuvçilarda çiptalar narxi pasayadi. Ha, bu MAK uçun qiyin, ammo oldimizga jahon darajasidagi raqobatbardoş sohani yaratiş maqsadini qöyadigan bölsak, rivojlanişning eng töğri yöli. Yaqinda e'lon qilingan gibrid biznes-modelga ötiş maqbullaştirişga yöl demakdir, u kompaniyaga kelgusida samarador böliş va raqobatlar kelişidan xavfsiramaslik imkonini beradi.
Tranzit maqomi
— Siz bir neça bor Özbekiston yirik aviatsion xab bölişi mumkinligini aytgandingiz.
— Ha, buni tuşuntiraman. Emirates, Etihad va Qatar Airways aviakompaniyalari ötgan yili Yevropadan Osiyoga 32 mln yölovçi taşigan. Toşkent bu yönalişda 1200 kilometrli geografik ustunlikka ega, bu esa parvoz vaqtini 2 soatga qisqartiradi. Bu katta ustunlik va odamlarga bizning mamlakatimiz orqali uçiş qulay va foydali böladi.
Tranzit yölovçi aeroport terminalida 2-3 soat öz reysini kutar ekan, u pul sarflaydi, mamlakatimiz turistik salohiyatini reklama qiliş töğri taşkil etiladigan bölsa, u Özbekistonga qiziqib qolişi ehtimoli yuqori böladi. Balki kelasi safar bu yölovçi bir neça kunga yurtimizda qolişni rejalaştirar. Turistlar bizdagi imkoniyatlar bois bizda qolişi, şahar aylanişi, diqqatga sazovor maskanlar va restoranlarga borişi mumkin. Ularga yoqişi uçun biz hamma narsani qilişimiz lozim. Turistlar oqimi oşadi va zanjirli reaksiya boşlanadi. Aeroportlar terminallarning ötkaziş qobiliyatini kengaytira va infrastrukturani rivojlantira boşlaydi. Buning ortidan mehmonxona biznesi va turizm rivojlanadi, bu esa minglab yangi iş örinlari degani.
— Qanday samolyotlar sotib olişni rejalaştirgansiz?
— Biz samolyot sotib olişni rejalaştirmayapmiz, balki operatsion lizingdan foydalanamiz. Aviaparkimizda zamonaviy va xavfsiz Airbus A320neo va Airbus A321neo LR böladi (2025 yilga kelib flot 41ta samolyotdan iborat böladi – tahririyat izohi). Aviakompaniya past budjetli bölsa, uning samolyotlari eski böladi degan qaraş bor. Bu notöğri qaraş. Aksinça, loukosterlar bir tip va bir konfiguratsiyadagi yangi samolyotlardan foydalanadi. Bu texnik xizmat körsatiş xarajatini pasaytiriş va yuqori örtaça sutkalik parvoz imkonini beradi. Bularning bari ekipajlar va kompaniya personalidan samarali foydalaniş bilan jam bölib kam xarajat qiliş va çiptalarga past narx belgilaş imkoniyatini taqdim etadi. Loukosterlar muntazam ravişda xarajatlarni maqbullaştiriş va çiptalar narxini arzonlatişga harakat qilib taşuvlar hajmini oşiradi. Ularning daromadi aynan mana şuning evaziga ösib boradi.
— Oldingizda uçuvçilar topiş vazifasi turibdi. Buni qanday hal qilmoqçisiz?
— Boşqa davlatlarda işlayotgan yurtdoşlarimiz köp. Ularning aksariyati qaytişni xohlaydi. Biz ular uçun vatanda işlaş va yaxşi maoş oliş uçun şaroitlar yaratişni rejalaştirmoqdamiz. Birinçi bosqiçda xorijlik uçuvçilarni jalb etişimizga töğri keladi, ammo uzoq muddatli istiqbolda özimiznikilarni öqitişni möljallaganmiz.
— Qanday körsatkiçlarga erişişni rejalaştirgansiz?
— Özbekistonda SilkJet aviakompaniyasi taşkil etilişi 125 mln dollar miqdoridagi xorijiy investitsiyalarni jalb etiş imkonini beradi. Biz 5 yil davomida turistik eksportdan 2 mlrd dollardan ortiq daromad kelişini taxmin qilmoqdamiz. 2 mingta iş örni va turdoş sohalarda 22 mingdan ortiq iş örni yaratiladi. 2025 yilga borib 20 mln nafardan ortiq yölovçini taşişni möljallamoqdamiz, ularning 40 foizi aviatsiya transportidan foydalanmagan. Özbekistondan 20ta yangi marşrut oçiladi va 2025 yilning özida Yevropadan Osiyoga 1,4 mlntranzit yölovçi taşiladi. Bu Özbekistonning hozirgi körsatkiçlaridan 3,5 baravar yuqori degani.
20 mln nafar yölovçi taşiş rejasiga alohida töxtalmoqçi edim. Yangi kompaniyaning samarali xarajatlar strukturasi tufayli tariflarning asosli pasayişi bozorni jonlantiradi. Jahon amaliyotining körsatişiça, yangi aviakompaniyaning asossiz ravişda oşirilgan tariflar mavjud yönalişga kirib kelişi yölovçilar oqimini 200-300 foizga oşiriş imkonini beradi. Gap ilgari yerusti transportidan foydalanganlar aviatsiyadan foydalana boşlaşidagina emas, balki odamlar arzonroq tariflarda köproq uça boşlaşida ham.
Özbekistonda prezident vazifa qilib qöygan turizmni rivojlantiriş maqsadiga erişiş va bozorda teng huquqli şaroitlar yaratib va raqobatga yöl oçib yetakçi mamlakatlar yöliga tuşib oliş uçun real imkoniyatlar mavjud. Bu yölovçilar oqimini va YaIMda turizm uluşini sezilarli oşirişga imkon beradi. Raqobatga duç kelgan MAK faoliyatini maqbullaştiriş va samaradorligini oşirişni boşlaydi, bu unga daromadni oşiriş va mamlakat budjetiga yuklamani pasaytiriş imkonini beradi.
Aviatsiya sohasini rivojlantiriş uçun mamlakatga xorij kapitali kirib kelişi va ilğor aviakompaniya biznes-modelini joriy etiş talab etiladi. Ikki unsur: pul mablağlari va mahoratli aviatsiya investorlaridan iborat xorij kapitali nafaqat iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalar kengroq kirib kelişiga olib keladi, balki daromad oliş va zamonaviy texnologiyalar, blokçeyn va sun'iy ongdan foydalanib kompaniyaning dinamik bozor talablariga moslaşgan holda öz işini yaxşilaşiga turtki böladi.
Mintaqada öxşaşi yöq loyihaning işga tuşirilişi Özbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qiliş va yoşartiriş kabi maqsadlarga mos keladi. Loyihani amalga oşiriş mamlakat özining iqtisodiyotdagi strategik sektorini oçayotgani - SilkJet xususiy xorijiy kapitali orqali havo taşuvlarini yölga qöyayotganini körsatadi.
