Volontyorlik majburiyatmi yoki imkoniyatlar eşigi? Jamiyat volontyorlikdan qanday foyda köradi?
|15:01 / 11.08.201917 9579 min
Foto: FotoliaFoto: Fotolia
«Volontyorlik» deganda köngilli bölib jamoat işlarida qatnaşiş nazarda tutiladi. Boşqaça aytganda, volontyorlar özining şaxsiy manfaatidan taşqariga çiqib, jamiyatdagi muammolarni hal qilişga kömaklaşadi. Juda köp hollarda buni notöğri talqin qilişadi va majburiy faoliyat turi sifatida talqin qilinadi. Özbekistonda majburiy-ixtiyoriy volontyorlik asosan umumxalq bayramlarida haşar şaklida taşkil etiladi. Hozirgi paytda yoşlar köngilli bölib ma'lum joyda öz fuqarolik pozitsiyasini körsatişdan qoçişga harakat qilişadi. Nega şunday? Çunki bu yönalişning mohiyati töliq anglaşilmagan. Natijada, tuşunça notöğri şakllangan va yoşlarga ham şu taxlitda singdirilgan.
«Köngilli bölib jamoat işlarida qatnaşiş boqimandalik kayfiyatini yöqotişga yordam beradi»
Harvard Tibbiyot maktabi tadqiqotçisi Jamşid Jambulov:
— AQŞ maktablaridan birida öqib yurgan paytimda volontyorlik dasturlariga qatnaşganman. Darslardan keyin kambağallarga ovqat, kiyim-keçak tarqatiş, atrof-muhit tozaligiga kömaklaşiş kabi işlarni bajarganmiz. Misol uçun, har hafta kambağallar uyiga borib, kiyim tarqatiş, taom tayyorlaş, tozalik işlarini olib borişda yordamlaşardik. Şu tariqa volontyorlik soatlari hisoblab borilardi. Yiğilgan miqdorga qarab mukofot belgilanadi (oltin, kumuş, bronza medal). Oq uy qoşida Milliy va jamoatçilik xizmati bor. Şu taşkilot volontyorlarni rağbatlantiriş uçun prezidentning volontyorlik xizmati mukofotini berişda vakillik organi hisoblanadi. Jamoat işlarida faollik körsatganlarga alohida e'tibor berişdan maqsad yoşlarda jamiyatga daxldorlik hissini uyğotişdir. Volontyorlikning yana bir ahamiyatli tomoni şundaki, oliy öquv yurtiga hujjat topşirayotganda yoki işga kirişda bu alohida hisobga olinadi.
Volontyorlikning foydali jihatlari: mahalliy hamjihatlikni qaror toptiradi, odamlar orasida döstona munosabatlarni şakllantiradi. Bizda ham volontyorlik xizmatlarini taşkil qiliş maqsadga muvofiq bölardi. Tasavvur qiling: Prezident Şavkat Mirziyoyev nomidan şaxsan yozilgan maktubni qabul qilsangiz, qançalik faxrga tölasiz. Buning ortida bir ma'no bor: siz jamiyatning bir bölagi ekanligingiz, e'tibordan çetda emasligingizni anglatib turadi. Özbekistonda volontyorlik asosan haşar körinişida taşkil qilinadi. Uning boşqa yönalişlarini ham taşkillaştiriş lozim. Eng muhimi, volontyorlarga qilgan işlari uçun kiçkina bölsa ham rağbat bölişi kerak.
Yoşlar volontyorlikdan qanday foyda körişi mumkin? Ularda boqimandalik kayfiyati biroz bölsa-da, çekinadi. Hammasini davlat qilib berişi kerak, degan tuşunça yöqoladi. Men ham jamiyatning bir bölagi ekanman, deb öylay boşlaydi, mustaqil fikrlaşga çorlaydi, ijtimoiy mas'uliyatni oşiradi.
Mavzuga oid
«Volontyorlik jamoatçilik nazorati tizimini mustahkam böğinga aylantiroladi»
Yoşlar Ittifoqi talaba-yoşlar va volontyorlar bilan işlaş bölimi boşliği Oybek Rahmonberdiyev:
— Özbekistonda volontyorlik tizimlaştirilmagan tarzda işlaydi. Bu faoliyat faqatgina qariyalar, bolalar, nogironlar uyiga boriş yoki haşar körinişi bilan çeklanib qolyapti. Xolbuki, sohaning tarmoqlari va imkoniyatlari keng. Masalan, xalqaro anjuman, sport musobaqalarida tarjimonlik qiliş, moderatorlik bilan şuğullanadigan kadrlarga ehtiyoj seziladi. Bu paytda taşkilotçilar özlarining xodimlarini jalb etişadi. Buning ikkita salbiy tarafi bor: Birinçidan, xodim özining idoradagi kunlik vazifasidan çetlaşadi. Buning oqibatida öşa korxonada ma'lum muddat iş samaradorligi pasayadi. Ikkinçidan, u taşkilotçilik işini sidqidildan bajarmaydi, negaki bu majburiylik omiliga borib taqaladi.
Volontyor esa öz xohişi bilan işini sidqidildan bajaradi, çunki u katta tajriba, bilim, imkoniyatlarga ega bölişini biladi. Volontyorlikning boşqa yönalişlaridan biri ma'lum taşkilotda amaliyot ötaşdir. Bunda eng katta erişiladigan yutuq – tajriba. Yana atrofdagilar bilan jonli muloqot, ma'lum sohaning yetakçi mutaxassislari bilan tanişib, aloqa örnatiş. Umumiy qilib aytganda, volontyorlik inson resurslarini töğri tomonga yönaltira oladi. Uning quyidagi afzalliklari bor:
· qöşimça inson resurslari;
· xarajatlarni iqtisod qiliş;
· taşkilot nufuzini oşiriş;
· yangi tajriba, bilim, ğoyalarga ega böliş.
Özbekistonda bu tizim joriy etiladimi?
Oybek Rahmonberdiyevning sözlariga köra, Yoşlar Ittifoqining viloyat va tuman kengaşlari tarkibida volontyorlikni taşkillaştiradigan maxsus bölimlar tuziladi. Bu iş bilan koordinatorlar şuğullanadi. «Volontyorlar maktabi»ni ham taşkil etiş rejalaştirilgan. Yuqorida aytilganidek, volontyorlar jamoatçilik nazorati kuçayişiga yordam beradi.
Bu qanday tartibda amalga oşiriladi? Avvalo, ularga ijtimoiy muammolarni örganib tahlil qilişni örgatiş lozim. Keyin esa jamiyatdagi kamçilig-u nuqsonlarga munosabat bildiriş instinkti şakllanadi. Agar şunaqa kadrlar köproq yetiştirilsa, volontyorlar tomonidan joylardagi muammolar aniqlanib, yuqori organlarga yetkazilsa, qançadan-qança masalalar ijobiy yeçimini topgan bölardi. Volontyorlikni bitta tizimga qamrab oliş nima uçun kerak? Volontyorlik xizmatlari nodavlat-notijorat taşkilot sifatida assotsiatsiyaga birlaşadigan bölsa, keng masştabdagi loyihalarni amalga oşirişga şaroit yaratiladi. Şuningdek, ijtimoiy muammolarni yuqori organlarga yetkazişda platforma vazifasini bajaradi. Yana bir muhim jihatni e'tiborga oliş muhim: volontyorning aniq maqomi belgilanişi kerak. Bu böyiça qonun loyihasi işlab çiqilişi ayni vaqtdagi va keyinçalik yuzaga kelişi mumkin bölgan tuşunmovçiliklarni hal qilgan bölardi.
«Volontyor imkoniyatlarni qölga kiritiş uçun öz dunyosining eşigidan çiqib, imkoniyatlar darvozasidan bir ötib körişi kerak»
YUNISEFning Yu-Report xalqaro yoşlar loyihasi rahbari Jamila Nurjanova:
— Nega bizda volontyorlik qilişni unçalik xohlaşmaydi? Buning sababi, fikrimça, volontyorlik mohiyatini yetarliça tuşunmaslik va ayrim sabablarga köra, jamiyatimizda biroz salbiy körinişga kelib qolganidir. Volontyorlik deganda, majburiyat yoki borib «massovka» qilib beriş tuşuniladi. Şunday fikr bor: «Işim, öqişim bor, uyda buni qilişim kerak. Yelkamga yana bitta toşni olib nima qilaman». Aslini olganda, volontyorlikka yuk sifatida qaraş – xato. Unga imkoniyatlar nazaridan boqiş darkor.
Özim 8 yilga yaqin volontyorlik faoliyati bilan şuğullanganman. Hozirda esa xalqaro yoşlar loyihasi rahbariman va jamoamda 200 nafardan ortiq faol volontyorlar bor. Tajribamdan kelib çiqib, uning uçta eng muhim afzalliklarini aytsam:
1. Netvorking. Oddiy qilib aytganda, yangi odamlar, tanişuvlar va yon atrofdagi doirangiz kengayişi. Kundalik hayotimizda özimizning kiçik «kontakt jamiyat»imiz şakllanadi va undan uzoqqa çiqib ketişingiz imkoniyati juda past. Qançalik köp volontyorlikda faol bölsangiz, şunçalik köproq insonlar bilan uçraşiş va turli soxalarga kirib boriş imkoniyatini qölga kiritasiz. Balki, aynan volontyorlik ortidan bölgan tanişuv hayotingizga keskin buriliş yasaşi, eng qadrli insonlarni tuhfa qilişi yoki muhim yutuqlarga ega bölişga turtki bölar.
2. Şaxsiy ösiş. Auditoriyada öqitilmaydigan tajriba, könikma va bilimlarni qölga kirita olasiz. Bu insonlar bilan muloqot qiliş, omma oldida çiqiş qiliş, notiqlik mahoratini oşiriş imkoniyatini beradi. Öz volontyorlik jamoamdagilarga hamişa aytaman: «Volontyorlik qiliş bu katta hayot oldidan kiçkina repititsiyalardir. Qançalik köproq repetitsiya qilsangiz, şunçalik kuçliroq bölib, katta hayot sahnasiga kirib borasizlar. Volontyorlik bu kelajak tomon yönaltirilgan tuganmas investitsiyadir».
3. Hayotda ijobiy özgarişlarga sababçi böliş, ya'ni biron narsaning ustida işlab, natijasidan zavq oliş – bu juda muhim tajriba. Özini jamiyatga kerakli his qiliş, kimgadir yordam bera oliş.
Volontyorlikni rivojlantiriş uçun aslida köp narsa kerak emas: hukumatdan volontyorlikni tartibga soluvçi huquqiy-taşkiliy mexanizm (yiğilişlarini bemalol ötkazişi uçun, beradigan takliflarini amalga oşirişda paydo bölişi mumkin böladigan sun'iy tösiqlarni olib taşlaş uçun va h.k.), jamiyatdan faollik va ğoyalar, insonlardan esa çin dildan özi va atrofidagilar uçun biror ijobiy özgarişlarni qölga kiritiş iştiyoqi. Volontyorlik haqida gapirganda, Maslou ehtiyojlar piramidasini ham unutmaslik kerak. Lekin imkoniyatlarni qölga kiritiş uçun öz dunyosining eşigidan çiqib, imkoniyatlar darvozasidan bir ötib köriş lozim.
