Import o‘rnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqarish davlat valuta zaxirasi chetga chiqishi oldini oladi – Mutaxassis bilan suhbat
|03:07 / 21.08.201913 97921 min
Ichki va xorij bozorida talab yuqori bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarish hajmini oshirish, import miqdorini kamaytirib, eksportni ko‘paytirish va bu orqali iqtisodiyotni rivojlantirish davlat oldida turgan muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Ushbu mavzuga davlat rahbari ham e'tibor qaratib, yaqinda o‘tkazilgan videoselektor yig‘ilishida barcha tarmoq va hududlar korxonalarida mahalliylashtirilgan tovar ishlab chiqarish hajmini kelgusi 2 yilda kamida 20 foizga oshirish, import ulushi yuqori bo‘lgan tovarlarni mahalliylashtirish bo‘yicha dastur tayyorlash zarurligi borasida ham to‘xtalib o‘tdi.
Kun.uz muxbiri O‘zbekiston sanoatida mahalliylashtirish dasturi va ishlab chiqarish tahlillari bo‘yicha Savdo-sanoat palatasi mas'ul xodimi G‘afurjon Usmonov bilan suhbatlashdi.
— Mahalliy ishlab chiqarish dasturining O‘zbekiston uchun ahamiyati va bu borada ayni paytda amalga oshirilayotgan asosiy loyihalar haqida ma'lumot bersangiz.
— Rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotida barqaror rivojlanishni ta'minlash, iqtisodiyotni bir tomonlama rivojlanishini oldini olish, sanoat tarmoqlarini barpo etish hamda chet el mahsulotlariga butunlay qaram bo‘lib qolmasliklari uchun import o‘rnini bosuvchi, eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarishga katta e'tibor berilmoqda.
O‘zbekistonda ham import o‘rnini bosuvchi va eksportbop mahsulotlarni ishlab chiqarish va bunday loyihalarni, ayniqsa, hududlarimizda ko‘proq amalga oshirish ustuvor yo‘nalishlardan sanaladi.
Shuning uchun respublikada joriy yilning 6 oy yakunlariga ko‘ra, 200tadan ortiq mahalliy korxonalar tomonidan import o‘rnini bosuvchi qariyb 500tadan ortiq investitsion loyihalar amalga oshirilib, 7,9 trillion so‘m miqdorida mahsulotlar ishlab chiqarishga erishilgan.
Import o‘rnini bosuvchi loyihalarni amalga oshirishda albatta, iqtisodiyotdagi tarmoqlarning rivojlanish darajasi, respublikamizda xomashyo resurslari mavjudligi, sanoat tarmoqlarining chetdan import qilinadigan tovarlarga qanchalik bog‘liqligi va ularning hajmi, shuningdek, sanoat tarmoqlari uchun ishlab chiqarishda doimiy ravishda talab etilishi, zarur infratuzilma mavjudligi hamda import o‘rnini bosuvchi mahsulotga, umuman iqtisodiyot tarmoqlarida talab qay darajada bo‘lishi mumkinligi o‘rganib boriladi.
Agar mahsulot eksportga yo‘naltirilsa, tashqi bozorda ham unga talab bor-yo‘qligi aniqlanadi va shu asosda mahalliylashtirish loyihasi amalga oshiriladi.
Mavzuga oid
O‘zbekiston mustaqillikning ilk davridan boshlab mana shu siyosatni yuritishga va o‘z sanoatining turli tarmoqlarini rivojlantirishga harakat qildi. Buning natijasi o‘laroq, MDH davlatlari orasida ma'lum ma'noda rivojlangan sanoatga va yangi tarmoqlarga ega bo‘ldik. Tadbirkorlik sub'yektlari soni oshib, mahalliy xomashyodan ishlab chiqariladigan mahsulotlarning hajmi ichki bozorimizda ancha oshdi.
Import o‘rnini bosuvchi loyihalarni amalga oshirishda ichki va tashqi bozorni o‘rganishdan tashqari ishlab chiqarish jarayonini to‘g‘ri va mukammal tashkil eta olish ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Bunda xomashyoni qayta ishlashni to‘g‘ri tashkil etish va undan zarur birlamchi va ikkilamchi mahsulotlarni olishga erishish, ularni yana qayta ishlash, kerak bo‘ladigan texnologiya va bilimlarni qo‘llash, malakali mutaxassislarni jalb etish talab etiladi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish jarayonini to‘g‘ri tashkil qilish va bozor bilan ishlashning shartlarini bilish – bularning hammasi ishlab chiqarish madaniyati sanaladi. Uni to‘g‘ri shakllantirish esa birinchi o‘rindagi vazifamizdir.
Shuningdek, hamma narsa bir-biriga uyg‘un bo‘lishi ham muhim. Bu bitta bosqich ikkinchisi tufayli to‘xtab qolishi kerak emasligini anglatadi.
Joriy yilning 1 may kuni davlatimiz rahbari tomonidan «Sanoat kooperatsiyasini yanada rivojlantirish va talab yuqori bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qaror qabul qilindi.
Avvalo, ushbu qarorkichik, o‘rta va yirik biznes sub'yektlari o‘rtasida ishlab chiqarish kooperatsiyalarini rivojlantirish masalasiga e'tibor berilishi bilan ahmiyatli.
Sanoat kooperatsiyasi deganda tarmoq ichida turli ishlab chiqarish korxonalarining mahsulotni yaratish zanjiridagi birgalikdagi faoliyatini va yakuniy mahsulot ishlab chiqarishga qaratilgan hamkorligini tushunamiz.
Tarmoqda eng sifatli va narx jihatdan bozorda raqobatbardosh bo‘lgan xomashyo va materiallarni yetkazib beruvchi mahalliy korxonalar uchun sanoat kooperatsiyasida ishtirok etish birmuncha foyda keltiradi.
Aniqroq aytadigan bo‘lsak, har xil sanoat tarmoqlari uchun xomashyo, yarim tayyor xomashyo, materiallar, butlovchi qismlar va yordamchi materiallar kerak bo‘ladi. Masalan, bitta ko‘ylak uchun ip, tugmacha, savdo belgisini tikish uchun maxsus kashta va oxiri tayyor mahsulotni qadoqlash uchun karton talab qilinadi. Biroq narsalarning hammasini bitta korxona ishlab chiqarishi kerak emas.
Tekstil sanoatida sifatli mato, rangli ip, tugmacha va boshqa yordamchi materiallarni ishlab chiqara oladigan tadbirkorlarning mahsuloti tayyor tekstil mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan xarid qilinadi. Qadoqlash uchun talab qilinadigan materiallar ham xuddi shunday yana boshqa mahalliy ishlab chiqaruvchidan sotib olinadi. Mana shunda yakunida bitta tekstil korxonasi atrofida qolgan barcha korxonalarning sanoat kooperatsiyasi vujudga keladi.
Biroq biz dunyodagi bor ne'matlarni ishlab chiqara olmaymiz. Va bunga ehtiyoj ham yo‘q. Sanoatning qaysidir tarmog‘i uchun zarur, bizda ishlab chiqarish imkoni bor mahsulotlarni chiqarishga ixtisoslashish to‘g‘ri bo‘ladi deb o‘ylayman.
Yuqoridagi qarorda davlat xaridlarining elektron tizimida ham tadbirkorlar faol ishtirok etishlariga alohida e'tibor beriladi. Aytaylik, qaysidir davlat idorasi Qoraqalpog‘iston Respublikasi yoki Xorazm viloyatida joylashgan. Lekin elektron tanlovda ishtirok etib, boshqa viloyatdagi korxona mahsulotini sotib oladi va elektron shartnoma tuzgan holda mahsulotni ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qilib olish imkoniga ega bo‘ladi.
Bundan tashqari, hududlarimizda tashkil etilayotgan kichik sanoat zonalaridaham import o‘rnini bosuvchi, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqaruvchi samarali tizimni joriy etish ham zarur.
Bu kichik sanoat zonalarida xomashyo uchun uzoqqa borib o‘tirishga ehtiyoj qolmasdan kimdir ip kalava ishlab chiqarsa, kimdir tayyor mato ishlab chiqarishi, boshqa tadbirkor esa unga gul bosishi lozim.
Hududlarda ishlab chiqarishning keng yo‘lga qo‘yilishi juda muhim. Bu o‘sha yerda iqtisodiyotning diversifikatsiya qilinishiga, turli sanoat tarmoqlari taraqqiy etishiga yordam beradi. Quruq mevalar qadoqlash, sut mahsulotlari ishlab chiqarishdan tortib, qurilish mahsulotlari tayyorlovchi korxonalargacha mavjud bo‘lishi turmush sharoiti yaxshilanishga ham yordam beradi.
Va o‘sha yerda to‘g‘ri tashkil qilingan sanoat korxonlari rivojlanishda davom etib, o‘z iste'molchilariga ega bo‘lib boraveradi. Raqobat muhitida o‘z faoliyatini yo‘lga qo‘ya olmagan korxona faoliyatini o‘zgartiradi yoki yopiladi yoki tarmoqning boshqa turdagi mahsulot ishlab chiqarishiga o‘tib ketadi.
— Yuqorida hamma narsani ishlab chiqarishga ehtiyoj yo‘qligini ta'kidlab o‘tdingiz. O‘zbekiston sharoitida aynan qaysi sanoat yo‘nalishidagi mahsulotlarni ishlab chiqarish yaxshi samara beradi?
— O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining joriy yil may oyidagi qarorida o‘zlashtirilishi tavsiya etiladigan 100ga yaqin tayyor mahsulotlar, texnologiyalar, butlovchi buyumlar xomashyo va materiallarning yangi turlari ro‘yxati jami 9ta alohida yo‘nalishda tasdiqlangan. Ular quyidagilardan iborat:
- Oziq-ovqat mahsulotlari;
- Trikotaj buyumlari, kiyim-kechak, poyabzal;
- Dori vositalari;
- Kanselyariya mollari;
- Qurilish materiallari;
- Rezinalar, plastmassalar va ulardan tayyorlanadigan mahsulotlar;
- Kimyo va u bilan bog‘liq tarmoqlar mahsulotlari;
- Metallar va ulardan yasalgan buyumlar;
- Uskunalar;
Ushbu ro‘yxat Iqtisodiyot va sanoat vazirligi, Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi, Innovatsion rivojlanish vazirligi, Monopoliyaga qarshi kurash qo‘mitasi takliflari asosida har yarim yilda bir martaVazirlar Mahkamasi qaroriga ko‘ra yangilanib boriladi.
Bunda import hajmi o‘rganilib, qaysi tovar kirishi o‘syapti, ichki bozorda esa nimaga talab yuqoriligiga alohida e'tibor qaratiladi.
— Respublikamizda o‘zlashtirish zarur bo‘lgan mahsulotlar ro‘yxati tasdiqlangan va bu yo‘nalishdagi tadbirkorlikka e'tibor qaratilayotgan bir paytda O‘zbekistonda, asosan, qaysi sanoat yo‘nalishida ijobiy natijalar qayd etilmoqda?
— Raqamlarga e'tibor qaratadigan bo‘lsak, 2019 yil birinchi yarim yilligi holatiga ko‘ra, respublika bo‘yicha sanoat hajmi 106,9 foizga o‘sgan.
Sanoat ishlab chiqarish o‘sishi asosan tog‘-kon qazib olish sanoati hamda qayta ishlash sanoati, shuningdek, elektr energiyasi, gaz ishlab chiqarish va yetkazib berish ta'minoti sohasiga to‘g‘ri keladi.
Hozir O‘zbekistonda, asosan, qayta ishlash sanoati ko‘proq yetakchilik qilmoqda. Uning umumiy sanoatdagi hissasi 80 foizga yaqin.
Qayta ishlash oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish, to‘qimachilik sanoati, yog‘och materiallari, neftni qayta ishlash, kimyo sanoati, farmatsevtika, nometall mineral mahsulotlar, metallurgiya va avtosanoatkabilarni qamrab oladi.
— Mahalliylashtirish loyihalarini amalga oshirish jarayonida O‘zbekistonning ustunlik jihatlari va yuzaga kelayotgan kamchiliklar nimalardan iborat deb o‘ylaysiz?
— Ayni paytda biz ip-kalava yoki meva-sabzavotning kam foizini qayta ishlayapmiz. Yaqinda bo‘lib o‘tgan videoselektor yig‘ilishida davlat rahbari ham bu masalaga to‘xtalib, meva-sabzavotlarning 20 foizi, ip-kalavaning 46 foizi, molibdenning 1,1 foizi, tabiiy gazning 12 foizi, ruxning 21 foizi, misning 25 foizi qayta ishlanayotganini aytib o‘tgan edi.
Ip-kalavaga jahon bozorida haqiqatda talab ko‘p. Garchi, bu mahsulot ma'lum ma'noda qayta ishlangan bo‘lsa-da, uni tayyor kiyim-kechak holiga keltiradigan bo‘lsak, ip-kalavadan oladigan daromadimiz o‘rniga yakuniy mahsulot ko‘rinishida bir necha barobar yuqori bahoda mahsulotimizni sotish imkoniga ega bo‘lamiz. Va tekstil sanoatida bir qator yangi ishlab chiqarish bo‘g‘inlarini, ya'ni ip kalava tayyorlash, paxta tolasidan va sintetik xomashyodan mato ishlab chiqarish, tekstil sanoati uchun aksessuarlar ishlab chiqarish, tikish-bichish, trikotaj va boshqa tayyor kiyim-kechak mahsulotlarini ishlab chiqarish sohalari paydo bo‘ladi.
Bu vaziyatda bizning ustun jihatimiz respublikamizda paxta va boshqa turdagi xomashyolar borligi hisoblanadi.
Yana bir ijobiy tomonimiz, respublikada ishlab chiqarishni tashkil etishda jahon bozoriga nisbatan elektr energiyasi, gaz va suv ta'minoti nisbatan arzon narxlarda yetkazib beriladi.
Shuningdek, yurtimizda ishchi kuchi yetarliligi ham imkoniyatimizni kengaytiradi.
Duch kelinayotgan qiyinchiliklarga to‘xtalib o‘tadigan bo‘lsak, import o‘rnini bosuvchi mahsulotni o‘zlashtirishda ilgari bunday turdagi mahsulot ishlab chiqarilmaganini e'tiborga olgan holda jarayonni to‘g‘ri tashkil eta olish murakkab vazifaligini unutmaslik zarur.
Shuningdek, yangi mahsulotni taklif etish va uning bozorda o‘z o‘rniga ega bo‘lishi ustida jiddiy ishlash ham oson bo‘lmaydi.
Bundan tashqari, ilk bora o‘zlashtirgan holda ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yilgan mahsulotlar sifati va narxining bozorda raqobatbardoshligini ta'minlash ham ma'lum darajada mashaqqatli mehnatni talab etadi.
Sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarish jarayonini yo‘lga qo‘yish bosqichma-bosqich amalga oshirilishini inobatga oladigan bo‘lsak, bunday zaif jihatlarini ham to‘g‘ri qabul qilish kerak.
Masalan, bizda aksariyat tarmoqlar uchun murakkab texnologiyalar, asbob-uskunalar ilgari ishlab chiqarilmagan bo‘lsa, hozir bu yo‘nalish ham rivojlanmoqda.
Misol uchun, respublikada lift va eskalatorlarni ishlab chiqarishning yo‘lga qo‘yilishi ham sanoat tarmoqlari rivojlanishidagi ijobiy tendensiyalardan biri hisoblanib, sanoat yuksalishiga o‘z hissasini qo‘shadi.
Ma'lum ma'noda butlovchi qismlar chetdan olib kelinayotgan bo‘lsa-da, asosiy qismlar O‘zbekistondagi korxonalarga buyurtma bergan holda ishlab chiqarilmoqda. Mahalliy sanoatda ishlab chiqarishning sekin-sekin yo‘lga qo‘yilishi zamonaviy bino va inshootlarni qurishda talab katta bo‘lgan liftlar va ekskalatorlarni yetkazib berish imkonini bermoqda.
Lekin hech narsa o‘z-o‘zidan natija ko‘rsatmaydi. Yangi turdagi mahsulotni o‘zlashtirishda xomashyoni to‘g‘ri tanlay olish, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishda moddiy-moliyaviy resurslar cheklangani, yangi loyihani amalga oshirishda iqtisodiy samaradorligini hisob-kitob qilish talab etilishi, investorni jalb etish, joy ajratish, mutaxassis tayyorlash kabilar ma'lum vaqt talab etadi. Yangilik boshlashda hech bir ish osonlikcha kechmaydi, buning uchun puxta o‘ylangan kompleks yondashuv zarur bo‘ladi.
Muhimi, O‘zbekistonning yuqori qiymatga ega mahsulotlarni ishlab chiqarish salohiyati mavjud.Masalan, farmatsevtika mahsulotlarida hanuz importning ulushi yuqori bo‘lsa-da, yurtimizda ham bu sohada ma'lum ma'noda yangi ishlab chiqarish tizimi yaratilishiga erishildi.
Ilgari import qilinadigan oddiy dori va tibbiyot vositalaridan to murakkab tibbiyot uskunalarigacha o‘zlashtirishga erishilmoqda. Oddiy dori-darmon vositalari, bog‘lovchi materiallar (bint), turli tibbiyot uskunalari, shpritslarni o‘zimizda ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilishi natijasida import ulushi kamaymoqda.
Murakkab dori vositalarini mahalliy ishlab chiqarishni ko‘paytirish uchun ham mahalliy farmatsevtika korxonalari dunyodagi yetakchi xorijiy farmatsevtika korxonalari bilan hamkorlikni kuchaytirmoqda.
Lekin sanoat tarmoqlarida import o‘rnini bosuvchi mahsulotlarni ishlab chiqarishda barcha loyihalar ham muvaffaqiyatli amalga oshirilavermaydi.Chunki bu - biznes. Biznesda tavakkalchilik mavjud. Bu tendensiyani to‘g‘ri qabul qilishimiz kerak.
Bozorda o‘z o‘rnini topa oladigan tamomila yangi mahsulotni ishlab chiqarish oson emas. Ba'zan odamlar dunyoda import qiladigan shuncha davlat bo‘la turib ishlab chiqarishning nima keragi bor, degan fikrni ham bildirishadi. Lekin iqtisodiyot barqaror rivojlanishi uchun keng diversifikatsiyalashgan, turli tarmoqlari rivojlangan davlat iqtisodiy jihatdan baquvvat va boy sanaladi. Va bu iqtisodiyot bir tomonlama rivojlanishining oldini oladi hamda davlatning iqtisodiy inqirozlarga bardosh bera olish imkoni ham ancha yuqori bo‘ladi.
Qolaversa, agar davlatda yetarlicha xomashyo bazasi va salohiyati bo‘lsa, import o‘rnini bosuvchi mahsulotlarni ishlab chiqarishni tashkillashtirish mamlakat valuta zaxiralari chetga chiqib ketishining oldini olishga xizmat qiladi.
— Milliy mahsulotlarimizga bozorda talab qay darajada deyish mumkin?
— Bozorda qiziq bir tendensiya bor. Agar yangi mahsulot ishlab chiqariladigan bo‘lsa, uo‘zidan ham talabni keltirib chiqarishi mumkin. Ya'ni, xaridor yangi narsani bir marta bo‘lsa-da, olib sinab ko‘rishga qiziqadi, yangi mahsulotga ma'lum ma'noda intiladi.
Bu borada oziq-ovqat sanoatini misol keltiradigan bo‘lsak, hozir pechen'ye mahsulotlaridamahalliy ishlab chiqaruvchilarning mahsuloti chet eldan olib kelinayotanidan hech bir jihati bilan kam emas. Mahalliy tadbirkorlar ham pechene mahsulotining xilma-xil turlarini ishlab chiqarishni o‘zlashtirishgan.
Avvalo, mahsulotning sifati, ko‘rinishi, qadoqlanishi, xilma-xilligi ham xaridorlar uchun muhim sanaladi. Mana shu tomonlariga e'tibor qaratiladigan bo‘lsa, mahalliy mahsulotlarimizga ichki bozorda talab doimo yuqori bo‘ladi.
— Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat tomonidan beriladigan alohida imtiyozlar ham mavjudmi?
— Aslida, mahalliylashtirish dasturi doirasida tadbirkorlarga uzoq yillar davomida imtiyozlar berilgan. Lekin imtiyozlar doimiy berilishi mantiqqa to‘g‘ri kelmaydi. Ular ma'lum sohani rivojlantirish uchun berilishi va shu soha taraqqiy etishiga xizmat qilishi lozim.
Import o‘rnini bosuvchi, tavsiya etilgan ro‘yxatdagi mahsulotlarni ishlab chiqaruvchi tadbirkorlarga Tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash davlat jamg‘armasi tomonidan oladigan kreditlarining 50 foizdan ko‘p bo‘lmagan miqdorini kafolatlash tizimi mavjud.
Bundan tashqari, tijorat banklari tomonidan olinadigan kreditlarning 5 foizgacha stavkalari qoplanishi tadbirkorlarni qo‘o‘llab-quvvatlaydi.
Shuningdek, o‘zlashtirish tavsiya etiladigan mahsulotlar ro‘yxatidagi mahsulotlarni ishlab chiqarish xohishini bildirgan tadbirkorlarga bo‘sh turgan binolarni berish ham ularni qo‘llab-quvvatlash tizimida e'tiborga olingan.
— Aytaylik, fuqaro o‘z tadbirkorligini yo‘lga qo‘ymoqchi. O‘zi yashab turgan hudud imkoniyatidan kelib chiqqan holda qaysi sohada biznes boshlasa, foyda olishi mumkinligi, umuman, ishni nimadan boshlash kerakligi bo‘yicha yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi, ularni yo‘naltiruvchi, ta'limiy loyihalar bormi?
— Savdo-sanoat palatasi huzurida Tadbirkorlik faoliyati asoslarini o‘qitish respublika markazitashkil etilgan. Markaz tomonidan 7ta yo‘nalishda qisqa muddatli – 22 soatlik o‘quv kurslari tashkil etiladi. Bu markazning hududlarda ham filiallari mavjud bo‘lib, aholi Savdo-sanoat palatasining hududiy boshqarmalariga murojaat qilgan holda tadbirkorlik yo‘nalishi bo‘yicha o‘qish imkoniga ega.
Bundan tashqari, yoshlarning moliyaviy savodxonligi va sug‘urta madaniyatini oshirish bo‘yicha ham alohida loyihalar bor.
Tashqi savdo va eksport asoslari bo‘yicha ham BMT Taraqqiyot Dasturi bilan hamkorlikda o‘quv kurslari tashkillashtirilgan.
2019 yil birinchi yarim yilligida 8 ming 500 nafardan ortiq fuqarolar o‘qitilib,ularning388 nafari tadbirkorlik faoliyatini boshlagan,244 nafari esa o‘z faoliyatini kengaytirgan.
— Ayrim hollarda mahalliy mahsulotlar sifati haqida salbiy munosabatlarni ham eshitamiz. Soha odami sifatida mahalliy mahsulotlar sifati haqida nima deya olasiz?
—Sifat, narx va mahsulotning alohida xususiyatlari – baho berishning asosiy omillari hisoblanadi.
Shu o‘rinda aytish mumkinki, sifat mahsulotning bozorda o‘z o‘rnini egallay olishi yoki yo‘qligini aniqlovchi, iste'molchining e'tiborini qozona olishdagi eng muhim va asosiy shartlaridan biri sanaladi.
Agar xaridor sotib olgan narsasidan bir marta ko‘ngli to‘lmasa, keyingi safar tadbirkor mahsulotining sifati haqida har qancha jar solmasin, sifat sertifikatlarini ko‘rsatmasin, iste'molchini mahsulotga ishontira olmaydi.
Shuning uchun ham tadbirkor sifatni tushirmaslik uchun qayg‘urib, xavotir bilan yashashi kerak.
Bundan tashqari, tadbirkorlar ishlab chiqarayotgan mahsulotlari bo‘yicha barcha zarur sertifikatlarga ega bo‘lishi, mahsulot ishlab chiqarish uchun talab etiladigan milliy va xalqaro standartlarga qat'iy rioya etish bozorda mahsulot muvaffaqiyatini belgilab beruvchi muhim omillardan biri ekanligini yodda tutishi lozim.
