10-12 sentabr kunlari Şveytsariyaning Tsyurix şahrida bölib ötgan Butunjahon ta'lim sammitida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta'lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi boşliği Uluğbek Taşkenbayev O‘zbekiston vakili sifatida iştirok etdi.
Sammit doirasida jahonning yetakçi universitetlaridan xalqaro ekspertlar iştirok etgan va unda «Dunyo universitetlari reytingi - 2020» e'lon qilingan.
Kun.uz muxbiri mamlakatimiz OTMlarida ta'lim sifatini oşiriş, xalqaro miqyosda talabgir bölgan mutaxassislar tayyorlaş hamda mamlakatimizdagi oliy ta'lim muassasalarini dunyoning kuçli universitetlari reytingiga kiritiş böyiça olib borilayotgan hamkorlik aloqalari haqida Ta'lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi boşliği Uluğbek Taşkenbayevbilansuhbatlaşdi.
Uluğbek Taşkenbayev
— Butunjahon ta'lim sammiti Özbekiston uçun qaysi jihatlari bilan ahamiyatli böldi, deb hisoblaysiz?
— Ayni paytda davlat rahbari tomonidan Özbekiston oliy ta'lim muassasalarining xalqaro darajadagi nufuzini oşirişda yetakçi xalqaro reyting agentliklari bilan hamkorlik aloqalarini yölga qöyiş vazifasi topşirilgan bölib, delegatsiyamiz tomonidan taşrif davomida mazkur sammitni taşkil qilgan Xalqaro oliy ta'lim muassalari reytingi agentligi – THE (Times Higher Education) bilan hamkorlik şartnomalarini imzolaş böyiça muzokaralar olib borildi.
Şuningdek, Şveytsariya federativ respublikasining ta'lim tizimidagi ilğor tajribalarini örganiş, ta'lim muassasalari va ta'lim sifatini ta'minlaş sohasida faoliyat yuritadigan taşkilotlar örtasida özaro manfaatli aloqalar örnatişga erişildi.
— Sammit doirasida «Dunyo universitetlari reytingi - 2020»ning rasman e'lon qilingani haqida ta'kidladingiz. Reytingdan örin oliş uçun qanaqa talablar qöyiladi? Özbekiston OTMlari bugungi kunda mazkur talablarning qaysilariga javob bera oladi?
— Mazkur reytingda 92 mamlakatning 1400ga yaqin universitetlari qatnaşdi.
Natijalariga köra, ikkinçi yil hisobida ham birinçi örinni Oksford universiteti egallab turibdi.
Mavzuga oid
TOP-1000 reytingiga, şuningdek, MDH mamlakatlarining universitetlari ham kiritilgan bölib, Rossiyaning 39ta universiteti, Ukrainaning 6ta, Qozoğistonning 2ta, Gruziyaning va Belarusning bittadan universitetlari kirgan.
Dunyo universitetlari Top–1000talikka kirişlari uçun Scopus bazasidagi maqolalari salmoği, xorijlik professor-öqituvçilar bilan hammualliflikdagi maqolalar soni, xorijiy talabalar va xorijiy professor-öqituvçilar salmoği, ilmiy-tadqiqot işlarining obrölilik darajasi xalqaro darajada yuqori bölişi, ilmiy salohiyat, OTMning topadigan daromadi yuqori bölişi, talabalarni professor-öqituvçilar bilan qamrab olinişi va boşqa jihatlar inobatga olinadi.
Hozirgi paytda mahalliy oliy ta'lim muassasalarimizdan birortasi uşbu talablarning barçasiga töliq javob bermaydi. Masalan, çegaradoş hududlardagi OTMlarda xorijlik talabalar salmoği yuqori bölsa-da, biroq boşqa ular boşqa mezonlar böyiça ortda.
Yoki, aksinça, markazda joylaşgan universitetlarimizda ilmiy salohiyat yuqori bölsa-da, xorijiy talabalar soni kamçilikni taşkil etadi.
— Bu vaziyatda Özbekiston OTMlarining top–1000talikka kirişi uçun nimalarni amalga oşiriş lozim böladi?
— Albatta, oliy ta'lim muassasalarimizni uşbu reyting tizimidan örin olişlarini qisqa muddatda ta'minlab bölmaydi. Davlat rahbari tomonidan uşbu yönalişda aniq körsatmalar berilgan bölib, hozir milliy OTMlarimizni dunyoning kuçli universitetlari reytingidan örin olişlari böyiça rejali işlar boşlab yuborilgan.
Xususan, uşbu reytingni şakllantirib boradigan THE xalqaro agentligi bilan hamkorlik qilinmoqda. Sammitga qadar yurtimizda agentlik vakillari bilan uçraşuvlar ötkazilgan bölsa, taşrif doirasida THE ma'lumotlar bazasini yaratiş böyiça rahbar janob Dunkan Ross bilan rasmiy uçraşuv ötkazdik. Unda Özbekistonda OTMlarning global reyting röyxatidan örin egallaşiga kömaklaşiş borasida 10/1000 loyihasining amalga oşirilişi, bunda «Dunyo universitetlari reytingi-2020» röyxatining eng yuqori 100talik - «TOP 100» universitetlari bilan hamkorlik aloqalarini örnatiş masalasini muhokama qildik.
Şuningdek, Ta'lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi va Oliy ta'lim vazirligi tomonidan milliy reytingimizda yuqori örin olgan oliy ta'lim muassasalarimizni QS va THE kabi xalqaro reyting agentliklarining röyxatiga kiritiş böyiça yöl xaritasi işlab çiqilmoqda.
Milliy oliy ta'lim muassasalarimizning xorijiy reytingdan örin olişlari uçun birinçi navbatda xorijiy talabalar va xorijiy professor-öqituvçilar salmoğini oşirib boriş lozim.
OTMlarning Elsevier Scopus bazasida öz profillarini oçib, Scopus bazasida xorijlik professor-öqituvçilar bilan hammualliflikda maqolalar çiqariş böyiça işlar boşlab yuborilgan. Ilmiy faoliyat bilan şuğullanayotgan va Scopus bazasidagi maqola çiqargan har bir professor-öqituvçilar OTM içki mablağlari hisobidan maqsadli rağbatlantirib boriladi. Şu orqali THE xalqaro taşkilotining reyting röyxatiga tuşiş uçun har bir OTM bir yilda kamida 200ta ilmiy maqolani Scopus bazasida çop etişiga erişiş rejalaştirilgan.
Şuningdek, oliy ta'lim muassasalarimizdagi ilmiy izlanişlarning obrölilik darajasi böyiça sörovnoma ötkazib boriladi. Bunda QS va THE xalqaro reyting agentliklariga, sohalar böyiça yetakçi ilmiy tadqiqot markazlariga va işlab çiqaruvçilarga anketa sörovi yuboriladi va uning natijalari xalqaro ekspertlar iştirokida tahlil qilinadi.
Bundan taşqari, universitetning jami daromadlarini hamda iqtisodiyotning real sektoridan olingan mablağlarni oşiriş ham muhim masala. Professor-öqituvçilar ilmiy faoliyatini qöllab-quvvatlaş, ularni doimiy rağbatlantirib boriş uçun xalqaro grantlar va davlat budjeti mablağlari maqsadli ravişda ajratilişi kerak. Natijada, oliy ta'lim muassasasining ilmiy faoliyatdan oladigan daromadini yiliga örtaça 5-10 foizgaça oşiriş lozim böladi.
Yana bir muhim jihat: talabalarning professor-öqituvçilar bilan qamrab olinişini ham amaldagi 1/11 dan 1/6 nisbatga kötarişga harakat qiliş zarur. Buning uçun ilmiy salohiyat yiliga örtaça 3-5 foizdan oşirib borilgan holda darajani 80-85 foizga yetkaziş, yil yakunida nomzodlik olganlar miqdorini (himoyalar) köpaytiriş çoralari körilmoqda. Bu öz navbatida, ta'lim sifatiga ijobiy ta'sir körsatadi, OTMlarning ilmiy salohiyati kötariladi va ilmiy faoliyat bilan şuğullanuvçilar salmoğini oşiradi.
OTMlarning internet saytlarini takomillaştiriş ham oldimizda turgan muhim vazifalardan biri. Ulardagi ma'lumotlar özbek va rus tilidan taşqari ingliz tilida ham töliq berib borilişi orqali muassasa haqidagi ma'lumotlar bilan xorijiy hamkor taşkilotlar, şu jumladan, xalqaro reyting agentliklarining ham tanişib çiqiş imkonini yaratiş zarur.
— Ayni paytda samaradorlikni oşiriş uçun xalqaro hamkorlik darajasida qanday işlar amalga oşirilmoqda?
— Ta'kidlaganimdek, xalqaro reytingdan örin olişda OTM pedagoglarining xalqaro naşrlarda e'lon qilgan maqolalari muhim örin tutadi. Şu sababli sammit doirasida uşbu yönalişda dunyoning ilğor xalqaro taşkilotlaridan biri bölgan Elsevier kompaniyasi Tahlil xizmatlari böyiça katta vitse-prezidenti Mariya de Kleyn xonim va kompaniyaning Global strategik tarmoqlar böyiça vitse-prezidenti janob Maks Vogler bilan uçraşuv ötkazildi.
Mazkur kompaniya bilan kelgusida Özbekiston ilmiy jurnallarining xalqaro nufuzini oşiriş, mahalliy naşrlarning Scopus ma'lumotlar bazasidan örin egallaşi uçun yöl xaritasi işlab çiqilişi va boşqa belgilangan vazifalarning ijrosini bosqiçma-bosqiç amalga oşirişda hamkorlik qiliş borasida kelişib oldik.
Uşbu kelişuvning dastlabki bosqiçi sifatida Özbekistonda Elsevier kompaniyasi vakillari iştirokida 2019 yilning 8 oktabr kuni ilmiy-amaliy seminar ötkazişni rejalaştirilganmiz.
Bundan taşqari, Özbekiston delegatsiyasini Oliy ta'limda sifatni ta'minlaş böyiça Yevropa sifat kafolati assotsiatsiyasi (ENQA) prezidenti Kristof Grolimund qabul qildi. Muzokaralar yakuniga köra, Özbekiston Respublikasining ENQA taşkilotiga kuzatuvçi a'zo sifatida qöşiliş masalasi, Özbekistonda ENIC/NARIC tizimini yölga qöyiş, şuningdek bosqiçma-bosqiç Yevropa ta'lim tarmoğiga kirib boriş böyiça hamkorlik qilişga kelişib olindi.
Ta'kidlaş joizki, ENQA 2000 yilda oliy ta'limda sifatni ta'minlaş böyiça Yevropa tarmoği sifatida taşkil etilgan bölib, oliy ta'limda sifatni ta'minlaş sohasida (QA) Yevropa hamkorligini rivojlantiriş maqsadida taşkil etilgan. ENQAga hozirgi kunda 30ta mamlakat a'zo hisoblanadi.
— Butunjahon ta'lim sammiti davomida Şveytsariya Federativ Respublikasining ta'lim tizimidagi ilğor tajribalarini örganiş işlari olib borilgani haqida ham gapirdingiz. Uşbu davlatning qaysi tajribasi biz uçun foydali bölişi mumkin?
— Taşrif davomida delegatsiyamizni Şveytsariyaning ta'lim, tadqiqot va innovatsiyalar böyiça davlat sekretariati (SERI) rahbarlari qabul qilişdi.
Uşbu taşkilot vakillari bilan uçraşuv biz uçun ahamiyatli ekanligini bir neçta misollar orqali ifodalaş mumkin.
Masalan, Şveytsariyada faoliyat yurituvçilarning 20 foizini xorijlik fuqarolar taşkil etadi. Şu sabab mamlakat xorijiy ta'lim muassasalari diplomini tan oliş tartibiga katta e'tibor qaratadi. Bundan taşqari, Şveytsariya Konfederatsiyasi PISA - öquvçilar bilimini baholaş xalqaro dasturida 2000 yildan buyon muvaffaqiyatli iştirok etib keladi.
Yuqoridagilardan kelib çiqib, Şveytsariya ta'lim tizimi xususiyatlari, ta'lim dasturlarini akkreditatsiya qiliş tartibi (har bir oliy ta'lim muassasasi 7 yilda bir marta attestatsiya-akkreditatsiya qilinadi), xorijiy ta'lim muassasalari diplomini tan oliş qonun-qoidalari hamda PISA kabi xalqaro baholaş dasturlarida iştirok etiş kabilarni örganiş Özbekiston uçun foydadan xoli bölmaydi.
Bundan taşqari, delegatsiyamiz taşrif davomida Şveytsariyaning bir qator ta'lim muassasalari faoliyati bilan ham yaqindan tanişdi. Jumladan, Tsyurix pedagogika institutida bölib, bu yerdagi pedagog kadrlarni tayyorlaş, qayta tayyorlaş va malakasini oşiriş tizimi bilan tanişdik. Unga köra, Şveytsariya oliy ta'lim muassasalari professor-öqituvçilari kamida 2 yillik, rahbariyati 10 yil maktab öqituvçisi sifatida faoliyat yuritgan bölişi şartetib belgilangan.
Pedagogika OTMlari talabalari öqişning birinçi yilidanoq haftaning ikki kuni davomida umumta'lim fanlari böyiça nazariy bilim olişsa, qolgan 3 kuni maktablarda biriktirilgan öqituvçilar bilan birgalikda amaliy könikmahosil qilişadi.
Bunda OTM hamda umumta'lim muassasalari örtasida hamkorlik aloqalari örnatilgan bölib, eng tajribali öqituvçilar bilan şartnoma tuziladi.
— Uşbu tajribani, ya'ni nazariya+amaliyot uslubini Özbekiston OTMlarida ham joriy qiliş mumkinmi?
— Mamlakat kelajagini belgilab beradigan yoşlarni tarbiyalaşga juda jiddiy masala sifatida qaraladi. Bu sohada islohot qilişda şoşma-şoşarlikka yöl qöyib bölmaydi. Sammit davomida jahonning yetakçi ekspertlari ham öz ma'ruzalarida ta'limda islohotlar qilişda öta ehtiyotkorlik bilan yondaşiş, ya'ni yangilik qilaman deb mavjud tizimning yaxşi tajribalarini yöqqa çiqarib qöymaslik lozimligini qayta-qayta takrorlaşdi.
Lekin bizning OTMlarimiz ham bevosita iş beruvçilar bilan hamkorlikda işlab, amaliyot jarayonining samarali işlaş mexanizmini yölga qöyişini davr talab qilmoqda. Jahonning yetakçi universitetlarida bu jarayon kundan kunga takomillaşib bormoqda. Şuning uçun biz ham mavjud şaroitdan kelib çiqib hozirça «5+1» körinişda yurtimizdagi umumta'lim maktablarida pedagogika ta'lim muassasalari talabalari tizimini yölga qöyişni taklif etmoqdamiz. Bunda 5 kun OTMda darslar olib boriladi va haftaning bir kuni talabalar maktab öqituvçisiga biriktirilib, bolalarga ta'lim beriş böyiça amaliyot jarayonida bölişadi.
Çunki, hozirgi paytda maktablarda mavjud şaroit, ya'ni qöşimça auditoriyalar, laboratoriya jihozlari va OTMlardagi öquv dasturlari bu jarayonni birdaniga «2+3» körinişda taşkil qiliş imkonini bermaydi.
Lekin bu narsa vaqtinça. Uşbu tajriba bosqiçma-bosqiç joriy etilib, kelgusida maktablarni quriş yoki ta'mirlaşda bu jihat ham inobatga olinadi va talabalarning köproq amaliy ta'lim olişlariga imkoniyat yaratiladi. Bu tizimni yölga qöyişda Tsyurix Pedagogika instituti bilan hamkorlik qilişni rejalaştirganmiz.
Şuning uçun Tsyurix Federal texnologiya institutida ta'lim-fan-işlab çiqariş integratsiyasini taşkillaştiriş tajribasi bilan tanişdik. U yerda kasb-hunar ta'limini rivojlantiriş maqsadida kasblar böyiça ta'lim dasturlarini «2+3» tamoyili böyiça taşkil etiş orqali öquvçilarga haftaning ikki kuni davomida nazariy bilim (kollejlarda) hamda 3 kuni davomida joylarda amaliyot ötaş imkoni beriladi.
Kasb-hunar ta'lim tizimida iş beruvçilarning fikrini inobatga oliş ularning ta'lim jarayonida bevosita iştirokini ta'minlaş böyiça alohida iş beruvçilar kengaşini taşkil etişni taklifini kirityapmiz.
Bundan taşqari, Şveytsariya tajribasini örganiş asosida uzluksiz ta'lim tizimida öquv dasturlari işlab çiqiş, ta'limga oid muammoli masalalarni örganiş hamda ularning yeçimi yuzasidan maqsadli rejalarni va yöl xaritalarni tuziş bilan şuğullanadigan«Ta'lim tadqiqotlari instituti»ni taşkil etiş taklif etilmoqda. Institutning maqsadi mavjud muammolarni örganiş va ilmiy yeçimini topiş, oliy ta'lim muassasalariga kiriş imtihonlari materiallarini jahon standartlariga mos holda işlab çiqiş kabilarni qamrab oladi. Uşbu institutda kelgusida yangi öquv dasturlar va interfaol öqitiş metodikasi hamda zamonaviy axborot-kommunikatsion texnologiyalar asosida bilim beriş usullarini işlab çiqiş taklifi kiritilişi ham rejalaştirilgan.
Yana bir narsani unutmaslik kerakki, OTMlarimizning top-100talikka kirişi jarayoni tezlik bilan amalga oşadigan iş emas. Xorij tajribasini örganiş va amaliyotga tatbiq qiliş orqali bu borada yaxşi natijaga erişişga umid qiliş mumkin.
