Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi «yangi Yevropa ittifoqi» böla oladimi?
|17:25 / 04.11.201942 7169 min
Taşkiliy tuzilmasi yagona prinsipda barpo qilinmagan ittifoq içida qanday muammolar vujudga kelişi mumkin?
Serbiya Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi (YeOII) bilan erkin savdo şartnomasini imzolaşidan bir neça kun oldin Rossiya boş vaziri Dmitriy Medvedev Belgradda bu xabarni ommaga oşkor qilgan edi. Tasodifni qarangki, bir neça hafta avval öxşaş vaziyat yuz berdi – Rossiya Federal Kengaşi raisasi Valentina Matviyenko Toşkentga qilgan taşrifi davomida Özbekiston YeOIIga kirişga tayyorgarlik körayotgani haqida aytib yubordi.
Munozaralarga sabab bölgan bu xabar köpçilikni öyga çömdirdi: Özbekiston YeOIIga a'zo bölişi kerakmi yoki yöq, buning foyda va zararlari nimalardan iborat? Köp mutaxassislar masalaga Özbekistonning ijtimoiy va iqtisodiy holati va uning savdo munosabatlari nuqtai nazardan yondaşib, YeOIIga a'zolik hozirça maqsadga muvofiq emas, degan xulosaga keldi. Lekin, negadir, YeOIIning içki iqtisodiy dinamikasi qanday, iqtisodiy institut sifatida kelajagi bormi, bu taşkilotni tuzişdan asl maqsad nima edi degan savollar oçiq qoldi. Keling, bu savollar ustidan biroz fikr yuritib köraylik.
YeOIIdan közlangan maqsad
Bir qaraşda YeOII oldiga qöygan maqsadi jihatidan boşqa iqtisodiy ittifoqlardan köp farq qilmaydi: bojxona tariflarini qisqartiriş, erkin savdoni joriy qiliş, mahsulot, xizmatlar va işçi kuçi uçun yagona bozor taşkil qiliş orqali iqtisodiy integratsiyasini mustahkamlaş – taşkilotning e'lon qilingan maqsadlari. Ammo, afsuski, bu iqtisodiy maqsadlar uning asl mohiyatini töliq ma'noda oçib bera olmaydi. Buni ittifoqning içki savdo dinamikasida ham yaqqol körişimiz mumkin.
Oddiy misol – YeOII bilan yaqinda erkin savdo şartnomasini imzolagan Serbiya. Bu davlatning Rossiya bilan savdo hajmi bor-yöği 10 foizni taşkil qiladi.
Mavzuga oid
Rossiya esa YeOII içidagi eng katta bozor.
YeOIIning asosiy ta'sisçilari bölgan Rossiya va Qozoğistonning YeOII içidagi savdosi bundan-da qiziq. Chatham House ma'lumotiga köra, Rossiya savdo aloqalarining asosiy qismi YeOIIdan taşqaridagi davlatlar bilan boğliq bölib, uning YeOII bilan savdosi 5 foizni taşkil qiladi, xolos. Qozoğistonning 2015 yili Yevropa davlatlari va Xitoyga mahsulot eksporti hajmi mos ravişda 53 foiz va 12 foizni taşkil qilgan bölsa, bu raqam Rossiya bilan faqatgina 10 foizni, YeOIIga a'zo bölgan boşqa davlatlar – Qirğiziston, Armaniston va Belarusning özaro savdo aloqalari atigi 2 foizni taşkil qiladi. Lekin ularning Rossiya bilan yakka holdagi savdo hajmi 98 foizdan oşiq. Aslida yakka davlatning dominantligi, qolgan a'zolarning iqtisodiy notengligiga asoslangan bunday hamkorlikni «ittifoq» deyiş qiyin. Xöş, unda nega bu davlatlar öz iqtisodiyotlari uçun muhim bölgan davlatlar bilangina ikki taraflama savdo şartnomasi tuzib qöya qolmasdan, kuçli iqtisodiy dinamikaga ega bölmagan, buning ustiga mas'uliyat yuklaydigan taşkilotga a'zo bölişgan?
Bu davlatlarning siyosiy holatiga nazar taşlaydigan bölsak, savolga javob topgandek bölamiz – bu ittifoqning vujudga kelişida köproq siyosiy omillar, a'zo davlatning taşqi savdo, işçi kuçi va bojxonaga taalluqli iqtisodiy masalalaridan köra köproq elitalarning tor manfaatlari közlangan.
Şu sababdan ham çet el matbuotida YeOII haqida söz borar ekan, unga ma'lum iqtisodiy maqsadlarni öz oldiga qöygan taşkilot deb qaraş örniga uning Rossiya içki yoki taşqi siyosatida qanday rol öynaşi haqida gapiriladi.
E'tibor berilsa, ittifoqning boşlanğiç poydevori aslida 2000-yillarda, Vladimir Putin hokimiyatga kelişi bilan qöyilgan, ammo u paytda ğoya qoğozda qolgan. Ittifoq içida yagona çegarani (customs union) şakllantiriş masalasi oradan yillar ötib, faqatgina 2010 yildan boşlab, Rossiya iqtisodi uçun muhim bölgan neft narxi keskin pasayişidan keyin qayta kötarildi.
Rossiya taşqi savdosida ittifoqning roli unçalik katta bölmasa-da, mana ikki-uç yildan beri Rossiya hukumati taşkilotga yangi a'zolar olib kiriş harakatida. Buning ortida 2014 yildan e'tiboran Ğarb davlatlari tomonidan qöyilgan sanksiyalar ta'sirini kamaytiriş va siyosiy barqarorlikni uşlab qoliş maqsadi yotadi.
Ittifoq uçun muhim bölgan yana bir davlat – Qozoğistonning ham YeOII doirasida közlagan va mazmunan iqtisodiy bölmagan manfaatlari borligini tan oliş kerak. Qozoğiston uçun YeOIIga a'zolik savdo aloqalarini mustahkamlaş bilan birga Rossiya bilan böladigan turli munosabatlarni yakkalangan holda emas, balki köpçilik bilan keçadigan murosa orqali hal qiliş imkoniyatini beradi.
YeOIIning taşkilot sifatidagi muammolari
Taşkiliy tuzilmasi yagona prinsipda barpo qilinmagan ittifoq içida qanday muammolar vujudga keladi?
Birinçidan, YeOIIni tom ma'noda iqtisodiy hamkorlik sifatida şakllanişdan tösib turgan muammo – a'zo davlatlar unga haqiqiy iqtisodiy taşkilot sifatida qaramayotganidir. Afsuski, taşkil topişidan boşlab bugungi kungaça a'zo davlatlar öz manfaatlarini birinçi öringa qöyişlari va uni faqat zarur bölib qolgandagina jonlantirişga urinişlari sabab ittifoqning yagona bozor barpo qiliş va iqtisodiy integratsiyani mustahkamlaş kabi asl maqsadlari orqa fonda qolib ketyapti.
Qisqa qilib aytganda, a'zo davlatlar ittifoqning rivoji uçun hali-hanuz özlarini tom ma'noda bağişlay olganlari yöq, deb bemalol aytiş mumkin. Buni taşkilotning asosiy asosçisi bölmiş Rossiyaning yillar davomida taşkilotga beparvoligida köriş mumkin. Geosiyosiy muammolar girdobida qolayotgan Rossiyaning qay darajada YeOIIni rivojlantira olişi söroq ostida turibdi.
Ikkinçidan, YeOII kuçli hamkorlik nuqtasi bölib şakllanişiga tösiq bölgan ikkinçi muammo – bu uning institut sifatida zaifligi.
YeOII savdo munosabatlarini erkinlaştiriş, a'zo davlatlar orasida umumiy siyosatni şakllantiriş, tartibga soliş va iqtisodiy institutlarni uyğunlaştiriş uçun bu masalalarni hal qiliş kuçiga ega bölgan davlatlararo boşqaruv institutini yuzaga keltirişi lozim. U esa yöq. Bu vazifalar Yevrosiyo Iqtisodiy komissiyasiga yuklatilgan bölsa-da, de-fakto u kuçga emas, zero a'zo davlatlarning heç biri siyosiy erkining bir qismini unga berişga rozi emas. Ittifoq işlari demokratik institutlarga emas, balki yakkahokimlik uslubida iş tutadigan şaxslarga boğlanib qolgan.
Şuning uçun ham, ittifoq içida kattaroq muammo sodir bölsa (avvaliga savdo masalasi bilan boşlangan Qozoğiston-Qirğiziston mojarosi keyinçalik siyosiylaşib ketgani bunga misol böla oladi), ittifoq sudiga emas, balki katta siyosatdonlarga murojaat qilişadi...
Ma'lum şaxslarning kuçiga boğlangan ittifoqning taqdiri siyosiy ötiş davriga tayyorlanayotgan Rossiyada vaziyat özgarib qolsa nima böladi, degan savol köndalang bölmoqda.
Uçinçidan, yuqoridagi institutsional kamçiliklardan taşqari ittifoqning iqtisodiy muammolari ham talaygina. Şulardan biri – ittifoqning dunyoning boşqa davlatlari bilan savdo aloqalarida tarif va notarif tösiqlarni qöyiş orqali proteksional siyosat yuritib kelişidir.
YeOII içki bozorlarni oçiş, işlab çiqarişni qöllab-quvvatlaş, mahsulot va xizmatlar kölamini kengaytiriş orqali içki iqtisodiyotlarni zamonaviylaştirişi közlangan bölsa-da, bu harakatlar davlatlar içidagi ma'lum monopol bizneslar manfaatlari (rent-seeking) yölidagi urinişlari evaziga çippakka çiqmoqda.
Şuningdek, a'zo davlatlar ittifoq doirasida keçayotgan savdolari bilan özlarini ovutib, taşqi dunyodan, innovativ ğoyalardan ajralib qolayotganlarini bilişmayapti. Eng açinarlisi, barqaror iqtisodiy rivojlaniş turli ittifoqlarga a'zolik bilan emas, balki avvalo mulk huquqini mustahkamlaş va turli byurokratik tösiqlardan voz keçiş kabi strukturaviy muammolarni hal qiliş bilan bölişi tuşunib yetilmayapti.
Yuqoridagi tahlilga tayangan holda xulosa qilsak, aytiş mumkinki, YeOII töliq ma'noda öz a'zolarining iqtisodiy manfaatlarini közlaydigan taşkilot sifatida şakllana olgani yöq. Içki qarama-qarşiliklar, institutsional zaiflik, siyosat dominantasi, proteksional ruh YeOIIni tom ma'noda iqtisodiy rivojlaniş olib kela oladigan ittifoq sifatida şakllanişiga yöl bermayapti.
A'zo davlatlar ittifoqni içidan zaiflaştirayotgan ziddiyatlarga barham berişlari va umumiy maqsad yölida birlaşişlari lozim.
Umid qilamizki, YeOII haqida berilayotgan bu kabi tahlillar mamlakatimizning bu ittifoqqa a'zo böliş yoki bölmaslik, yoki qay şartlarda a'zo böliş böyiça töğri qarorga kelişi uçun xizmat qiladi.
