Ommaviy namoyişlar yili. Yangi «arab bahori» va Eronning xavotiri

«Arab bahori» bolalari

Tarixga «arab bahori» nomi bilan kirgan voqealardan sakkiz yildan ortiq vaqt ötib «xatolar ustida işlangan» va yangi norozilik tölqiniga tayyorlangan yangi avlod yetişib çiqdi. Ayrim ekspertlar fikriça esa, «arab bahori» aslida tugamagandi.

Karnegi markazining Yaqin Şarq bölimi direktori Maxa Yahyo yangi namoyişçilarni «arab bahori bolalari» deb atadi. Arab dunyosidagi aholining 60 foizidan ortiq qismi - 30 yoşdan kiçik yoşlar va aynan ular namoyişlarning asosiy tayançi bölmoqda.

«Biz hozir arab dunyosida guvoh bölib turgan voqealar 2011 yilgi «arab bahori»ning davomidir. Qörquv devorini sindirgan odamlar birlaşişdi», deydi Chatham House vakili Lina Hatib.

2011 yilgi namoyişlar köngilsizliklar bilan yakunlangandi. Ayrim davlatlarda namoyişlar rejimning qon tökib almaşinişi va qonli uruşlarga olib kelgan, boşqa davlatlarda namoyişlar aksilinqiloblarga aylanib, bir diktator örniga boşqasi kelgandi. Faqatgina Tunisda «arab bahori»ning «ilk qaldirğoçlari» demokratik saylovlar ötkazilişiga erişgandi.

Eski tizimlarning parçalanişi

Işsizlik, hatto nisbatan demokratik sanalgan Livan va Iroqda ham hukumat almaşmasligi, Eronning içki siyosatga ta'siri - ikki mamlakatdagi namoyişçilar ham status-kvoga (mavjud vaziyat saqlanib qolişi) rozi bölişdan çarçagan va özgarişlar istaşmoqda.

Odamlar şu vaqtga qadar amal qilib kelgan, 90-yillar oxirida Livandagi fuqarolik uruşidan keyin, Iroqda 2003 yili Saddam Husaynning ağdarilişidan keyin örnatilgan, hokimiyatni taqsimlaşning konfessiya tizimini qayta körib çiqişni talab qilişmoqda.

Öşandan buyon, an'analarga köra Iroqda prezident lavozimini kurdlar vakili, boş vazir lavozimini şialar vakili, parlament spikeri lavozimini esa sunniylar vakili egallab keladi. Livanda prezident maroniy xristianlaridan, boş vazir - sunniylardan, parlament spikeri esa - şialardan saylanadi.

Namoyişçilar hokimiyatning bu taxlit taqsimlanişida dinlararo raqobat va korrupsiya ildizlarini körişmoqda. Ayrim ekspertlar bu tizimning ijobiy tomonlari köpligini hisobga olib, uni butkul yöq qilişdan köra uni isloh qilişni taklif qilişmoqda.

Hozirda ba'zi namoyişçilar Livandagi saylov tizimini özgartirişni va kvotalarni bekor qilişni talab qilişmoqda, hozirda muayyan etnik konfessiya jamoalari uçun parlament va hukumatda aniq belgilangan örinlar kafolatlangan. Rasmiylar bu ğoyaga qarşi.

«Eron, bu yerdan ket»

Şuningdek farqlar ham bor - şu vaqtgaça Bayrut va Livanning boşqa şaharlarida namoyişlar tinç ötayotgan bölsa, Iroqda avvalboşdan namoyişlar qonga botirildi, köçalarga çiqqan odamlar noma'lum merganlar tomonidan öqqa tutildi va yuzdan ortiq kişi halok böldi. Namoyişlarning bu qadar keskin bostirilişida eronparast ayirmaçilarni, xususan, Eron islom inqilobi qöriqçilari korpusining «Al-Quds» maxsus bölimi generali Qosim Sulaymoniyni ayblaşmoqda.

Livandagi eng katta siyosiy kuç bölmiş «Hizbulloh» hozirça namoyişçilarga nisbatan kuç işlatmayapti va boşqa ta'sir çoralari qöllamoqda. Şialarning uşbu radikal harakati namoyişçi şialarni qörqitmoqda va hozirça betaraflik saqlayotgan armiyani namoyişçilarni tarqatib yuborişga jalb qilişga urinmoqda.

Livanda namoyişlar boşlangaç boş vazir Saad Haririy iste'foga çiqdi, ammo bu namoyişçilarni qanoatlantirmadi, ular yanada köproq özgarişlar talab qilib yangi namoyişlarni boşlaşdi. Iroq boş vaziri Odil Abdul-Mahdi ham Haririyning yölidan borişi mumkin edi, ammo sönggi lahzalarda u bu fikridan qaytdi. Iroq hukumatidagi manbalar ma'lumotiga köra, boş vazirni Iroqdagi ta'sirini yöqotişni istamaydigan taşqi kuçlar ahdidan qaytarişgan.

Asosan şialardan iborat bölgan Iroqdagi namoyişçilar oyatulloh Xomanaiy va general Qosim Sulaymoniyning portretlarini yoqişdi, Eron elçixonalarini toşböron qilişdi va mamlakat eronlaştirilişiga qarşi çiqişdi. «Iroqqa ozodlik», «Korrupsionerlar, yöqoling», «Eron, yöqol» - Iroqdagi şaharlarni şunday şiorlar titratmoqda.

«Bu zarba Eron bilan aloqador bölgan şia rahbarlari tomonidan berildi. Agar şialarning qöllab-quvvatlovidan ayrilsa, Eron Iroqdan ham ayriladi», - deydi «Assoşieyted press»ning Bağdoddagi tahlilçisi Vatik al-Hoşimiy.

Bi-bi-si eksperti Xanin Gaddarning aytişiça, «Tehron harbiy va siyosiy ğalabalarini Iroq va Livandagi şialarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti uçun kapitalga aylantira olmadi».

Iroqda odamlar avvalboşdan Eronni asosiy duşman deb hisoblaşgan bölsa, Livanda barçasi aniq emas. Odamlar Livanni aslida kim boşqarişini yaxşi anglaşadi. «Barça biladiki, haqiqiy boşqaruvçi «Hizbulloh»dir. Kimdir boşqaçaligini gapirsa, uni heç kim eşitmaydi, ammo Nasrullo (Hasan Nasrullo - «Hizbulloh» yetakçisi) gapirsa - barça quloq soladi», - deydi Gaddar Livandagi noroziliklar butun tizimga qarşi qaratilganiga urğu berib.

Eron va «Hizbulloh» çekinmagunça xalq köçalardan ketmaydi

Livanliklar yangi hukumat parlamentdagi birorta siyosiy partiyaga mansub bölmagan texnokratlardan tarkib topişini istamoqda. «Hizbulloh» iste'foga çiqqan Haririy qaytib, sadoqatli şialardan yangi hukumat şakllantirişini istamoqda.

Agar bu çoralar iş bermasa, «Hizbulloh» kuç işlatişi ham mumkin.

«Namoyişçilar osonlik bilan ortga çekinmaydilar. Tez orada iqtisodiyotda bunday çora-tadbirlar foyda bermayotgani aks etadi va odamlar yanada katta kuç bilan köçalarga çiqişadi», - deb hisoblaydi Gaddar.

Mamlakat iqtisodiyoti halokat yoqasida, Livan - hozirda jahondagi eng köp davlat qarzi bor davlatlardan biridir (86 mlrd dollar - bu esa YaIMning 150 foizidan köproqni taşkil etadi), 10 milliard dollar atrofidagi zaxira esa 4-5 oyga yetadi, xolos.

«Livan «Hizbulloh» uçun juda muhim, ular kuraşsiz çekinmaydilar. Ular töğridan-töğri qarama-qarşilik va zöravonlikdan qoçişga harakat qilişadi, lekin ular şunçaki taslim bölişmaydi», - deydi Xanin Gaddar.