Liviyadagi uruş: Berlin sammitida nimalarga kelişildi?

Şanba kuni general Xaftar kuçlari mamlakatdagi asosiy portlardan neft eksportini tösib qöyişgandi.

«Biz muloqot davom etişi va mojaroga yeçim topilişiga umidimizni yöqotmaymiz», dedi Rossiya prezidenti Putin konferensiya doirasida Turkiya prezidenti Erdöğan bilan uçraşuvdan keyin.

Sammit arafasida Liviyaga Tripolidagi hukumatni qöllaş maqsadida turkiyalik harbiylarni yuborişga ruxsat bergan Erdöğan esa general Xaftarning agressiv pozitsiyasiga çek qöyiş vaqti kelganini yana bir bor ta'kidlagan.

Moskvadagi uçraşuv barbod bölişi

13-14 yanvar kunlarida Moskva şahrida taşkillaştirilgan muzokaralarda Liviyadagi mojaro tomonlari tinçlik sulhi böyiça kelişuvga erişa olişmagandi.

Muzokaralar Putin va Erdöğan tomonidan kelişilgan öt oçişni töxtatiş töğrisidagi bitimning tasdiqlanişi bilan yakunlanişi kutilgan, ammo Xaftar bu bitimni imzolaşdan boş tortib, Moskvadan ketib qolgandi.

Avvaliga muzokaralarda vositaçilik qilgan tomonlar bölmiş Rossiya va Turkiya TIV rahbarlari Sergey Lavrov hamda Mavlud Çovuşöğli muzokaralarda «ma'lum siljiş» kuzatilayotganini qayd etib, duşman tomonlar bir stol atrofida ötirişini bildirişgandi.

Lekin «Kommersant» naşrining Moskvadagi muzokaralar yakunlari böyiça yozgan maqolasida keltirilişiça, Xaftar va Saroj baribir bir stol atrofida ötirişmagan, turkiyalik va rossiyalik diplomatlar ularning sözlarini bir-biriga yetkazib turişgan.

Sky News Arabia telekanali ma'lumotiga köra,tomonlarning kelişa olmasligiga asosiy sabab, general Xaftar öz harbiylari Tripoliga kiritilişini talab qilmoqda, Milliy kelişuv hukumati rahbari esa Xaftar qöşinlari 2019 yilning 4 apreligaça bölgan pozitsiyasiga (aynan öşa kuni general Liviya poytaxtini oliş uçun yuriş boşlagandi) qaytişini istamoqda.

Xaftar imzolaşdan boş tortgan bitimda BMT va Rossiya şafe'ligida öt oçişni töxtatiş rejimini joriy etiş, Liviya milliy kelişuv hukumati va Liviya milliy armiyasi iştirokida yaraşuv hukumati tuziş, şuningdek, Liviya sohillari va neft-gaz konlari xavfsizligi xalqaro nazorat ostida bölişi körsatilgandi.

Kim aslida kim?

76 yoşli general Xalifa Haftar köp yillar davomida 2011 yili öldirilgan liviyalik diktator Muammar Qazzofiyning safdoşi bölgan. 1969 yilda u Qazzofiy hukumatga kelişi bilan yakunlangan davlat töntarişida iştirok etgan. Qazzofiy hukmronligi davrida u SSSRda tahsil olgan, polkovnik lavozimigaça kötarilgan, 1980-yillar oxirida esa Liviyaning Çad bilan uruşidagi muvaffaqiyatsizliklari ortidan muxolifatga ötgan. 1990-yillar boşida Amerika fuqaroligini olgan Xaftar 20 yilga yaqin vaqt AQŞda yaşagan, ammo Qazzofiy halok bölib, Liviyada fuqarolik uruşi boşlangaç vatanga qaytgan.

2014 yilda u mamlakatda yana bir harbiy töntaruv amalga oşirişga urinib körgan, uruş davomida armiyadagi maqomini avval general-leytenant darajasiga, keyin feldmarşal darajasigaça yetkazgan. Uruş yillarida Xaftar bir neça marta Moskvaga safar qilib, bu yerda Sergey Lavrov va Sergey Şoygu bilan uçraşuvlar ötkazgan. Ötgan yillar mobaynida u Misr, Fransiya va BMT şafe'ligida ham bir neça marta Foiz Saroj bilan muzokaralar ötkazgan, ammo bu muzokaralar samarasiz qolmoqda.

Ayni vaqtda 59 yoşda bölgan boş vazir Foiz Saroj Muammar Qazzofiy hukmronligi davrida  Liviyada quriliş vazirligida işlagan. 2015 yilda Milliy kelişuv hukumati tuzilgani e'lon qilingan va uni Saroj boşqara boşlagan. Bu hukumat ma'lum vaqt davomida boş vazir Xalif al-Gavi boşqaruvidagi Milliy qutqaruv hukumati bilan parallel işlagan, ammo 2016 yilda Milliy qutqaruv hukumati tarqatib yuborilgan va uning barça vakolatlari Milliy kelişuv hukumatiga ötkazilgan.

General Xaftar qöşinlari ayni vaqtda Liviya hududining qariyb 90 foizini nazorat qiladi va uni Rossiya, Misr, Iordaniya hamda BAA qöllab-quvvatlaydi, Fransiya ham uşbu hukumatga yordam berib keladi, Saroj hukumati esa BMTning aksar a'zolari tomonidan qonuniy organ deb tan olingan va Turkiya tomonidan faol ravişda qöllab-quvvatlovga ega.

Liviyada nimalar bölmoqda?

Liviyada 2011 yilda polkovnik Muammar Qazzofiy hokimiyatdan ağdarilgaç boşlangan fuqarolar uruşi hamon davom etmoqda.

Özini Liviya milliy armiyasi qömondoni deb e'lon qilgan general Xaftar mamlakat şarqini qölga olgan. 2019 yil aprelida u Tripolidagi Milliy kelişuv hukumatiga sodiq bölgan kuçlar ustiga yuriş boşlagandi.

Uning harbiylari hozirgaça poytaxtni qölga ololmadi, ammo ular yanvar oyi boşlarida kattaligi böyiça mamlakatda uçinçi örinda turuvçi, strategik nuqtayi nazardan öta muhim bölgan port şahar Sirtni egallaşdi.

Öşanda uruşuvçi tomonlar örtasida vaqtinça öt oçişni töxtatiş böyiça bitim imzolangandi. Ammo ikki tomon ham bir-birini sulhni buzişda aybladi. Bu ayblovlar Moskvadagi muzokaralar barbod bölişiga olib kelgandi.