«Matematika – yoşlarning fani». Akademik Şavkat Ayupov bilan suhbat
|20:30 / 23.02.202018 36712 min
Kun.uz olimlar va ilm-fan sohasi vakillari bilan intervyularini davom ettiradi.
Navbatdagi suhbatdoşimiz – Oliy Majlis Senati a'zosi, ÖzFA Matematika instituti direktori, fizika-matematika fanlari doktori, akademik Şavkat Ayupov böldi.
Olim matematik fanining mohiyati, boşqa fanlar bilan uzviyligi va boşqa mavzularda olim va rahbar sifatidagi qaraşlari bilan örtoqlaşdi.
– Özingiz haqingizda, ilmda bosib ötgan yölingiz töğrisida sözlab bersangiz.
– Yoşligimdan matematikaga qiziqişim katta bölgan, ayniqsa yuqori sinflarda. Öşa vaqtlari akademik Sirojiddinov rahbarligida matematika böyiça respublika olimpiadalari ötkazilardi. Men unda qatnaşib ğolib bölganman. Söng ittifoq böyiça ötkaziladigan olimpiadaga Novosibirsk şahriga yozgi maktabga olib borişdi. Öşanda matematik bölaman, deb uzil-kesil qaror qilganman.
Keyin ToşDU (hozirgi ÖzMU) mexanika-matematika fakultetiga öqişga kirdim. Maktabda akademiklar Qori Niyoziy, Toşmuhammad Sarimsoqov va Sa'di Sirojiddinovlarning suratlarini körib, qani endi şularga şogird bölsam, degan umid bölardi. Bu orzu röyobga çiqib, 3-kursda kafedralarga taqsimlaş vaqtida aynan Sarimsoqov rahbarligidagi funksional analiz kafedrasiga ötganman.
Şu paytdan boşlab, butun ilmiy va ilmiy-taşkiliy faoliyatim akademik Toşmuhammad Sarimsoqov domla bilan birga bölgan. Men akademiklikka saylanganimda ham domla hayot edilar. Buni ustoz 100 yilligiga bağişlab çiqarilgan kitobda yozgandim: «T.Sarimsoqov domla talabaligimdan akademikligimgaça birga bölgan, ustozlik qilgan».
1979 yilda FA Matematika institutida funksional analiz bölimi oçilgan, ustoz tavsiyasi bilan şu joyga ötganman. Oradan 41 yil vaqt ötgan, ilmiy faoliyatim şu dargoh bilan boğliq bölsa-da, biror kun ham universitet bilan aloqam uzilmagan. Hozirgi kunda ham har payşanba kuni talabalarga dars beraman.
2004 yildan beri Matematika instituti direktori bölib işlab kelaman. 2003 yilda Butunjahon fanlar akademiyasi a'zoligiga saylanganman. Italiyadagi Nazariy fizika markaziga 6 yil davomida assotsiativ a'zo bölganman. Bundan taşqari, Özbekiston matematikasi uçun yangi yönaliş bölgan algebra va operativ algebra sohalarini boşlab berganman, hozirda ham iş olib boryapman.
– Hozir ham institut direktori, ham senator, ham ilmiy faoliyatdan orttirib talabalarga dars beraman deyapsiz. Köpinça dekan va rektorlarning darsini boşqalar ötganini körardik. Talabaga katta ilmga ega professor yoki akademik dars ötişi qanday ta'sir qiladi?
Mavzuga oid
– Akademik yoki rektor bölgan kişinining vaqti ziq böladi. Lekin uning talabalarga dars berişi ham ilmiy tomondan, ham tarbiyaviy tomondan juda katta ahamiyatga ega. Bu, bir tomondan, talabaning ilm-fanga qiziqişi ortişiga sabab böladi.
Yuqorida aytganimdek, har payşanba kuni 2 juftlik seminar maşğuloti ötaman. Men özim ham ma'ruza qilaman, talabalar ham fikr bildiradi. Birgalikda muhokama qilamiz, ilmda eng dolzarb masalalar nima – ularga yönaliş beraman.
Ikkinçi tomondan, bu kabi maşğulotlar olimning özi uçun ham foydali. Çunki matematika bu – yoşlarning fani, yoşlar kelmasa u öladi. Matematikaga noan'anaviy fikrlar kerak, bunga köproq yoşlarning qobiliyati bor.
Öz fanimni saqlab qoliş uçun yoşlar bilan işlaşim zarur. Dars paytida yönaliş beraman, qiziq-qiziq fikrlar şu yoşlardan: doktorant, talabalardan çiqadi.
– Akademik uçun matematikada eng qiyin masala qaysi?
– Matematikada eng qiyin masala degan savol unçalik örinlimas, çunki u juda keng soha. Matematikani hozir hisob-kitob deb tuşunişadi. Matematika hamma narsaga asos deyilişi bu hisob-kitob uçun emas, balki tafakkur. Matematiklar biror narsani isbotlanmagunça işonmaydi. Aynan mana şu fikr bolalarda şakllanişi kerak.
Maktablarda köp teoremalar isbotsiz berilmoqda. Bola teoremani yodlab oladi, lekin u qanaqa qilib isbotlanişini bilişi kerak: hammaga gap şunda.
Hamma sohada matematik model yaratiş mumkin. Birinçi navbatda fizika. Nyuton davridan beri matematik modellar fizika, mexanikada qöllab kelinadi. Hozir esa boşqa sohalarda ham matematik model yaratiladi: analitik, algebraik yoki kompyuter modellar. Ularni örganib, rivojlantirib, natijalarini amaliyotga qöllaş – mana şular matematikaning vazifasi.
Matematik modellar biologiyaga ham kirib kelmoqda. Epidemiyalarni modellaştiriş: statistikaga qarab, biror kasallikning tarqalişi qanaqa böladi – bularni oldindan aytiş mumkin. Şu ma'noda matematika hamma fanlarga asos desa böladi.
Iqtisod böyiça Nobel mukofotini bir neça marta matematiklar olgan. Ular iqtisod masalalarining matematik modellarini yaratib, şunday natijalar olganki, u iqtisodga qöllanganda juda katta samara bergan.
– Ilm-fan bilan şuğullanişdan taşqari bu jarayonni töğri taşkillaştiriş ham muhim. Sohada administrativ vazifalarga kadr tanlaşda nimalarga e'tibor qaratiş kerak, deb öylaysiz?
– Matematika şunday fanki, unga doim ijodiy ilhom kerak. Şuning uçun bu administrativ sohadan ança uzoq. Olimning fikri doim öz masalasi bilan band böladi. Administrativ muammoni esa öşa paytning özida hal qilişi zarur. Köpinça ular bir-biriga qovuşavermaydi.
Lekin fikrimça, yaxşi olim administrativ işga ham qöl urişi kerak. Nima uçun? Agar u fanni yaxşi tuşunsa, öz qöl ostidagi xodimlarga yaxşi şaroit, imkon yaratadi, fanning qadriga yetadi.
Agar rahbarda olimlik bölmay, administrator xususiyati bölsa, u faqat öz işini talab qiladi, ijodga vaqt qolmasligi mumkin.
– Olimni ilmiy ijoddan tösadigan narsa nima?
– Qoğozbozlik, hisobot beriş. Fan bu – ijod, ayniqsa, matematika fani. Yil davomida qiladigan işlarini, birinçi kvartalda buni, keyingisida boşqasini, yil oxirigaça esa bunday iş qilaman deyiş mantiqan notöğri. Çunki matematik oldindan bilolmaydi: olgan muammosi töğrimi-notöğrimi, isbotlay oladimi-yöqmi.
Matematikada şunday masalalar borki, yuzlab yillar davomida yuzlab olimlar tagiga yetolmagan. Ularga juda katta mukofotlar e'lon qilingan.
Ayniqsa fundamental fanda har çorakda hisobot beriş notöğri. Çunki 3-4 oy olimda heç qanday fikr kelmasligi, lekin kuni kelib zör ğoya tuğilişi mumkin. Vaholanki, har çoraklik hisobotda heç nima bölmaydi.
Fundamental fanda yilda bir marta hisobot oliş kerak. Nima natija oldi, qanday maqolalar yozdi, qaysi nufuzli jurnallarda naşr ettirdi, qaysi xorijiy konferensiyada ma'ruza qilib keldi – mana şunga qarab baho beriladi.
Işlab çiqarişdan har çorakda hisobot oliş töğridir. Fanda albatta, bu narsa unça töğri kelmaydi. Fanga yondaşuv boşqaça bölişi lozim.
Şoirga, misol uçun, «yöl xaritasi» yozib berib, birinçi çorakda qanday şe'r yozasan, keyingisida qaysisini deb aytolmaysiz-ku. Çunki uning işi ilhomga boğliq. Ilmga ham ijodga bölgan munosabatda qaraş kerak.
– Hamma davrda, makonda va sohada avlodlar almaşinuvi bölişi tabiiy jarayon. Ayni paytda ilm-fan sohasida ham keksa avlod va yoş avlod örtasida islohotlar borasida fikrlar qarama-qarşiligi bormi? Nimalarda aks etyapti?
– Töğri, boşqa sohalarda turli qaraşlar böladi. Lekin matematikada bu istisno deb qarasa ham böladi. Sababi matematikada ikki qaraş bölişi mumkinmas: bir narsa yo töğri, yo notöğri. Albatta, buni töğriligini ham, notöğriligini ham isbotlaş kerak.
Bundan taşqari, boşqa bir ma'noda fikrlar turfaligi bor. Yoşi katta olim biror masalani kun tartibiga olib çiqişi, yoşlar esa boşqa bir muammoni kötarişi mumkin. Şu ma'noda, yönaliş tanlaşda fikrlar farq qiladi.
Yoş olimlar boşqa takliflar bilan ham çiqişgan. Masalan, ilmiy darajalar beriş masalasida jiddiy takliflar berildi.
Ikki bosqiçli ilmiy daraja beriş tizimi kerak emas, falsafa doktori (PhD) darajasini olib, keyin ilm qilaversa va doktorlik yoqlaşim kerak, deb vaqtini ötkazmasa, degan qaraşlar bor. Albatta, uning gapida jon bor. Lekin tajribani olgandan keyin töla oliş kerak.
Xorijda falsafa doktori (PhD) olib, ilmni davom ettiraveradi, lekin ösiş qadamlari köp. Qilayotgan ilmiy işlariga qarab darajasi ösaveradi. Bizda esa bu mexanizm yöq.
Ilm şunday gap bor: ilmiy jamoada hammasi yoşi kattalar bölsa, bu tragediya; agar hammasi yoşlar bölsa, komediya; agar ham kattalar, ham örta yoş, ham yoşlar bölsa, bu simfoniya – şu kerak aslida!
Ba'zi sohalarda katta olimlar keksayib qolgan, yoşlar esa deyarli yöq. Ilmda 40-50 yoş oraliği eng sermahsul hisoblanadi. Hamma avlod vakillari bölgandagina fan rivojlanadi.
– Grantlar tanlovi şaffofligi, korrupsiya darajasi qanday? Grantlar ijrosi amalda qançalik samarali va töğri taşkil qilinadi?
– Bundan 20 yilça oldin grant degan narsa umuman bölmagan. 2002-2003 yillarda grantlar paydo böldi. Şunda bir sistemadan boşqasiga ötilgan. Hamma narsa grant bölib ketgan, bu ba'zi muammolarni ham keltirib çiqargan, ayniqsa Fanlar akademiyasi uçun.
Barça oylik-maoşlar grantlar hisobiga ötib ketgandi. Natijada grantlar hayot-mamot kuraşiga aylanib qoldi. Grant bölmasa, institut ham yöq böladi. Şu jarayonda noobektivlik böldi öşa paytlarda. Yaqinroq odamlarga, institutlarga juda köp grantlar berildi.
Ba'zi institutlar yigirmatalab proyektlar berişgan, biz esa 3ta yönaliş böyiça 3ta proyekt berganmiz. Sababi – matematikada hamma narsaga aniq yondaşişga örganilgan, bor narsani yozganmiz.
Hozirda bu biroz tartibga solindi. Innovatsion rivojlaniş vazirligi tomonidan hal etiladi. Şaffoflik bor, desa böladi. Lekin jarayon juda murakkablaşib ketgan. Byurokratiya köpayib ketyapti, deb öylayman. Çunki loyiha berilgandan keyin tinimsiz borib kelaveradi, bir narsasi notöğri ekan deb.
Biz bir neçta çet el grantlari olganmiz. Loyiha yoziladi, rahbar körib, berib yuboriladi. Keyin uni izidan ön martalab qaytarilmaydi. Bizda hozir, afsuski, şu narsa bölyapti. Ba'zan oylab grantlar masalasi yeçilmayapti. Bölmaydigan narsani bölmaydi, deyiş kerak.
– Matematikaga qiziqqan yoşlarga qanday maslahatlar berasiz?
– Birinçi navbatda, matematikaga insonning özida moyillik bölişi lozim. Çunki hamma ham matematik bölavermaydi. Haqiqatda matematik bölaman, degan yoşlar matematika bilan muntazam şuğullanişi kerak.
Fan olimpiadalarida muntazam qatnaşib turiş zarur, bu nomi uçun matematik bölaman deydimi yoki haqiqatda şunga qiziqiş, moyillik bormi — şuni aniqlaşga yordam beradi.
Hozirgi yoşlarda bitta muammo bor: bir sohaga kiraman desa, boşqa fanlar bilan umuman qiziqmaydi. Matematik bölaman deydi-da, fizika, kimyo, biologiya, tarixni kabi fanlarni öqimaydi. Bu juda notöğri — odamda dunyoqaraş juda keng bölişi kerak.
Maktabda, albatta, barça fanlarni çuqur örganiş lozim. Ayniqsa tilni – özbek tilini biliş judayam muhim, öz ismini töğri yozolmaydiganlarni ham köramiz. Keyin rus, ingliz tillarini bilişi lozim, öşanda fanga kiriş oson böladi.
