Fermer xöjaligi va klaster: oltin örtalik qayerda?
|03:00 / 10.03.202028 16011 min
Bir muddat avval saytimiz orqali «Klaster»: U Özbekiston qişloq xöjaligini önglay oladimi?» sarlavhasi bilan intervyu e'lon qilingan edi.
Unda «Öztöqimaçiliksanoat» rahbari Ilhom Haydarov Özbekistonda fermerlarning yeri klasterga birlaştirilişi vaji bilan tortib olingani, klasterlar va bu tizimga ötişdagi plyus-minuslar borasidagi savollarimizga javob qaytargan edi.
Quyida suhbatning ikkinçi qismi taqdim etiladi.
«Klaster tizimiga nisbatan «yomon» degan sifatni ehtiyotkorlik bilan işlatiş kerak»
– Deylik, fermer yetiştirilgan paxtani klasterga sotdi. Bu yerda fermer uçun yetiştirilgan mahsulotdan olinadigan ikkilamçi mahsulot: moy va yem juda muhim. Xöş, fermer va klaster örtasidagi bu masala qanday yeçiladi? Ikkilamçi mahsulotlar fermerga qaytariladimi?
– Siz paxtadan olinadigan ikkilamçi mahsulotlarni fermerga qaytariş masalasiga urğu berdingiz. Ötgan yili bu mahsulotlardan olingan daromad fermerga ham bölindi. Bu orqali fermerga şrot va şeluxa mahsulotlarini özining çorva xöjaliklariga işlatişga imkoniyat berildi.
Bunda ikkilamçi mahsulotni böliş böyiça fermer va klaster özaro kelişadi.
Men suhbatimiz orqali öquvçilarga yetkazişni xohlardimki, bu tizim hali yaxşilanib boradi.
Tizimga yomon degan ta'rifni ehtiyotkorlik bilan işlatişimiz kerak. Qolaversa, töqimaçilikda bizga nisbatan yillar davomida majburiy mehnat borasida e'tiroz bölib keldi. Klaster tizimi majburiy mehnat borasida e'tirozlarni olib taşlaydi.
Klasterlar orqali Özbekiston qişloq xöjaligining eng yangi texnika-texnologiyalari kirib kelmoqda. Aytmoqçimanki, bu yerda katta manfaat bor. Qişloq xöjaligi katta daromadli sohaga aylanadi.
«Şunday kunlar keladiki, fermer qaysi klaster bilan işlaşini özi hal qiladi»
– Hozirgaça fermerlar yerga işlov beriş, öğit soliş kabi işlar uçun yil boşida Moliya vazirligi qoşidagi jamğarmadan kredit olib keladi.
Mavzuga oid
Endilikda fermerlar töğridan-töğri klasterlar bilan şartnoma qiladi. Yangi tizim böyiça klasterlarning fermerlarga avvaldan tölov qiliş tartibi saqlanib qoladimi?
– Prezident Şavkat Mirziyoyev klaster tizimini ilgari surayotganda bizning oldimizga moliyaviy barqarorlikni yaratiş vazifasini qöygan edi. Ya'ni qişloq xöjaligida moliyaviy barqarorlik bölişi kerak.
Unga köra, fermer öz vaqtida mablağni olib, öz vaqtida yerga kerakli işlovni, öğitni bera olişi kerak.
Bu tizimga ötayotganda şunday maslahatlaşuvlar bölgandi. Unga köra, ikki xil taklif bildirildi. Birinçisi, pul mablağlarini töğridan-töğri fermerga beriş. Boşqa bir taraf aytdikki, yöq, pulni klaster orqali fermerga yetkazganimiz manfaatliroq böladi.
Aytmoqçimanki, ikkala qaraş ham özining ijobiy va salbiy jihatlariga ega.
Şunday kunlar keladiki, fermer qaysi klaster bilan işlaşini özi hal qiladi. Yuqorida aytganimday, bir yoki ikki yilda klasterga yetarli xulosani berib bölmaydi.
Ayrim klasterlar yaxşi işlayotganini körib, fermerlar: «Men mana şu klaster bilan işlayman. Bu klaster mening moliyaviy ta'minotimni kötara oladi va kerak bölsa, menga har doim yelkadoş böladi», deydigan böladi.
Bunda şakllangan bozor bölişi kerak. Anarxiya bölişi kerak emas. Masalan, fevral yoki kuz oylarida ikki tomonlama tuzilgan şartnomaga ikki tomon ham amal qilişi kerak.
Qandaydir özgarişlar bölsa, yiliga bir marta bölişi kerak. Çunki yil örtasida bölib qoladigan özgarişlar sohaga kiritilayotgan özgarişlarni ham salbiy körsatib qöyadi.
«Klasterni monopoliya deyişdan mutlaqo yiroqman»
– Özbekistonda aholining köplab noroziliklariga qaramasdan hamon saqlanib qolayotgan monopoliyalar bor. Jumladan, soha içidagi ayrim kişilar butun bir tuman qişloq xöjaligining bir şaxs, bir korxona (klaster)ga töplanişi monopoliyaning yaqqol körinişi ekanligini aytişadi.Klasterlar monopoliyani körinişi ekanligi borasidagi tanqidlarga qanday qaraysiz?
– Klasterlarga nisbatan bunday xulosa berişdan mutlaqo yiroq bölardim. Çunki har bir tumanda paxtadan taşqari ğalla, meva va sabzavot mahsulotlari bor. Qişloq xöjaligida yönalişlar köp.
– Tumandagi ğallaçilik, meva sabzavotçilik va baliqçilik ham bir kişi tasarrufida bölgan holatlar ham bor-ku.
– Töğri, bor. Bu yerda ayrim mutaxassislik bölişi kerak. Avval sohada davlat monopoliyasi bor edi. Hozir bu holatni bir tuman misoliga kelganda monopoliya deb aytiş ham juda töğri bölmaydi. Lekin töğri aytyapsiz, fermer yoki uyuşgan fermerlarda klaster bilan işlaşda tanlov imkoniyati bölişi kerak.
Şu boisdan prezident sönggi vaqtlarda bir taşabbusni ilgari suryaptiki, fermerlarni kooperatsiya şaklida işlatiş.
Özim körgan misol: Qoraqalpoğistonning Şumanay tumanidagi iqtisodiy mustahkam fermerlar hozir kooperatsiya şaklida işlayapti. Ular paxtani tolaga aylantiriş orqali foyda körişyapti. Kelgusida ular töqimaçilik sanoatiga ham ötişi mumkin.
Ya'ni töqimaçilik sanoati paxta yetiştirişda monopoliya bölib qoladi, degan fikrdan yiroq böliş kerak.
«Suvni tejaş böyiça katta özgarişlar böladi»
– Özbekiston qişloq xöjaligidagi eng katta muammolardan biri bu – suv muammosi. Ayting-çi, klasterlar orqali bu muammo qançalik yeçimini topadi? Klaster tizimida suv yetişmovçiligi va uning isrofgarçiligi oldini oliş borasida qanday rejalar bor?
– Klasterlarni bitta yutuq tarafi bor: ular moliyaviy tomondan barqaror. Ular dunyoda bor yangiliklarni juda tez qabul qila oladi.
Özbekistonda bor suv imkoniyatlari bilan ikki hosil miqdorida mahsulot oliş şaroiti bor. Masalan, Avstraliyada ham suv tanqisligi bor, lekin ular har gektar yerdan örtaça 80 sentner hosil olişyapti.
Biz bor suv imkoniyatimiz bilan ham yetarli hosil ololmayapmiz.
Suğorişning yangi usullari böyiça hozirda 20-30 foiz suv tejalib boşlandi, hosildorlik ham oşyapti. Albatta, davlat subsidiyalari bölmaganda buni klasterlarning özi ham qila olmasdi.
Yaqin yillarda bizda suvni tejaş borasida katta özgarişlar böladi.
Fyermerlar klaster tizimidan rozimi?
– Paxtaçilikda davlat rejasi bekor böldi. Endilikda fermerlar klasterlar bilan erkin şartnoma tuzişi mumkinligi aytilyapti.Ammo qölimizdagi faktlarga köra, ayrim joylarda, masalan. Farğonada fermerlar hamon paxta zavodlar bilan şartnoma tuzişga majbur qilinyapti.
– Bu borada aybdor qidirişdan köra, boşqa bir jihatga e'tibor qaratgan bölardim. Ya'ni, biz aytdik, klaster – şakllanayotgan tizim. Endilikda fermer va klaster orasidagi munosabatlarni töğri va şaffof jarayonga olib kelişimiz kerak.
Biz Adliya, Qişloq xöjaligi vazirliklari bilan birgalikda bu boradagi munosabatlarni tartibga soladigan qonunçilik ustida işlayapmiz. Klaster töğrisidagi qonun ustida işlanyapti.
Öylaymanki, mana şu qonunlar orqali fermer, klaster va mahalliy hokimiyat örtasidagi munosabatlar şaffof holatga olib kelinadi.
Savolingizga kelsak. Biz aytib ötdikki, ayrim fermerlar özi kooperatsiya şaklida bevosita paxta zavod bilan yoki klaster bilan şartnoma tuzadi.
Bu yerda klaster joriy etilmagan tumanlar haqida gap ketayotgan bölişi mumkin. Farğona viloyatida hozirda 6ta ilğor klaster faoliyat yuritmoqda va ularda faoliyatni yanada kengaytiriş imkoniyati bor.
Töğri, ularning hammasi ham teng işlayotgani yöq. Men hozir bu klasterlar nomini, tumanlarni aytib ötmoqçi emasman. Bu yerda yomon, örta va yaxşi işlayotgan klasterlar ham bor.
Bizda hattoki klasterlarni almaştiriş talabi ham yuzaga keldi va şunday qildik ham.
Istardimki, barça mahalliy hokimliklar şu tizimdan manfaat körayotgan fermerlarni qöllab-quvvatlaşsin. Ya'ni, fermer men şu klaster bilan işlaşdan manfaat köryapman, desa, hokimlik unga şaroit yaratib berişi kerak.
Bizdagi ma'lumotlarga köra, 90 foiz fermerlar klaster tizimidan rozi va manfaatdor.
– Rostdanmi?
– Kafolati bilan aytişim mumkin. Bu – taxminiy raqamlar. Bundan ham katta bölişi mumkin.
Siz ham, men ham bilamiz: agar mingta fermerdan bittasi ham men pulimni ololmadim desa, biz şu holatga e'tibor qaratişimiz kerak.
Siz qandaydir şubha bilan savol berdingiz. Sababi – biz ham, butun dunyoda ham yongan, kuygan narsaga e'tibor kuçli böladi.
Men bu tizimni bir holatga qiyoslamoqçiman. Birinçi marta kosmosga raketa uçirilganda bu katta revolyutsion tadbir bölgan. Töğri, klaster bu kosmosga raketa uçiriş emas, lekin bu ham katta bir islohot.
«Töqimaçilik sanoati va qişloq xöjaligi 3-4 yil emas, 5-6 yilni ham oldindan köra olişi kerak»
– Klasterlar mustaqil MÇJ şaklida taşkil qilinyapti. Lekin bizga şunday hujjatlar kelib tuşdiki, unga köra, Vazirlar Mahkamasining tegişli qarori bilan 7ta klaster faoliyati bir yilni özida tugatilgan.
Xöş, nega bu tizimga davlat aralaşyapti va klasterlar davlat tomonidan tugatilyapti?
– Davlat tomonidan tugatilyapti, degan söz unçalik töğri bölmasa kerak. Nima uçun? Bizda boşida 1ta klaster işladi, keyingi 15ta böldi va ötgan yili 75ta.
Men son haqida gapirmayapman. Bu yerda huquqiy masala hali töla-tökis hal bölmagan. Lekin prezidentimiz va Vazirlar Mahkamasi qarorlarida muammolarni hal qiliş yöllari körsatib ötilgan.
Masalan, qaysidir klaster yangi tizimda işlay olmaydi (bizda bunday holatlar ham bor). Ana şunday paytlarda ularni ham tuşunib, faoliyatini töxtatiş lozim bölsa kerak.
Albatta sohada huquqiy, me'yoriy hujjatlar yana şakllantiriladi.
– Endigina şakllanayotgan yangi tizimga yana davlat aralaşuvi kişida xavotir uyğotadi...
– Rahmat sizga. Çunki töqimaçilik sanoati va qişloq xöjaligi 3-4 yil emas, 5-6 yilni ham oldindan köra oliş kerak.
Klaster biror joyda 40-50 yil işlaş uçun işonçni, kelajakni körsa, unda işlaşga iştiyoq boşqaça böladi. Nafaqat klaster, balki fermerning ham munosabati boşqaça böladi.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
