YeOIIga yaqinlashuvning uchinchi davlatlar bilan aloqalarga ta'siri va ahvoli o‘zgarishsiz qoladigan migrantlar - Senatorlar bilan suhbat (2-qism)

Ravshanbek Alimov: – Juda o‘rinli va muhim savol. Chunki Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqining keyingi bosqichlardagi rivojlanish harakatlari biz tomonimizdan ham sinchiklab o‘rganishni taqozo etmoqda. Chunki haqiqatan ham, bu jarayonga Qozog‘iston prezidenti o‘z e'tirozini bildirdi. Ammo bu hozircha loyiha darajasida va bu to‘g‘risida hali qaror qabul qilinmagan. Agar haqiqatda bunday qaror qabul qilinib, kuchga kirsa, demak, biz ham o‘zimizning milliy manfaatimizdan kelib chiqib, ushbu vaziyatda tashkilot bilan hamkorlik qilish darajamizni belgilashda buni inobatga olishimiz kerak. Bu biz uchun, albatta, muhim signal hisoblansa-da, lekin bunaqa qaror qabul qilinmagan, bu hali Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqida ham muhokama qilinyapti. Ko‘raylik-chi, hali oldindan biror nima deyishga erta. Lekin sizning savolingiz o‘rinli. Muhim strategik yo‘nalishlarda, mening fikrimcha, sanoat motivizatsiya qilish siyosatida, investitsiya strategiyasini belgilashda, xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni belgilashda, albatta, O‘zbekiston mustaqil bo‘lishi kerak. Bu yerda hech qanday savol bo‘lmasa kerak. Lekin bilishimizcha, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi hujjatlarini o‘rgansak, bunaqa shartlar yo‘q. Demak, O‘zbekistonga tahdid soluvchi qandaydir shartlarini ko‘rmayapmiz. Albatta bu hozirgi darajadagi o‘rganishda. Keyinchalik kuzatuvchi maqomida yaqinroq o‘rganishda, albatta, siz aytayotgan yo‘nalishlar ham juda muhim. Qaror va qonun-qoidalar chuqur o‘rganilishi kerak va bularni inobatga olishimiz kerak.

I.S: –O‘zbekistonning ittifoqqa yaqinlashuvida eng katta sabablardan biri sifatida Rossiyadagi o‘zbek migrantlariga qulaylik yaratish masalasi turgani aytiladi. Bu — YeOIIga yaqinlashuvni eng ko‘p yoqlayotganlarning asosiy argumentlaridan. Lekin biz tashkilotga yaqinlashsak yoki a'zo bo‘lsak migrantlarimiz ham xuddi Rossiya fuqarolari kabi soliq to‘lovchiga aylanadi. Bu — bozor konyukturasi. Ayting-chi, ushbu o‘zgarishda migrantlarimiz uchun kutayotgan yengilliklarimiz puchga aylanmaydimi?

R.A: – Juda o‘rinli va muhim savollarni ko‘taryapsiz. Lekin ruxsat bering, sizning savolingizdagi tezisga qo‘shilmaslikka. Ya'ni O‘zbekistonning Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqi bilan eng muhim masalasi- migratsiya masalasi deyilishi unchalik to‘g‘ri emas. Lekin shuni hisobga olishimiz kerakki, O‘zbekistonning qiziqishini, uning e'tiborini tortayotgan yo‘nalishlar bu–birinchi navbatda, xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi imkoniyatlar. Shuningdek, transport kommunikatsiya sohasidagi O‘zbekistonda yangi ochilayotgan yo‘nalishlar va albatta, boshqa yo‘nalishlarimiz qatori migrantlarimizning, mehnat muhojirlarimizning, yanada aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, O‘zbekiston fuqarolarining vaqtincha Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqi davlatlarida mehnat faoliyatiga ta'siri. Sizning savolingizga javob shundayki, kuzatuvchilik maqomida O‘zbekiston fuqarolarini Rossiyadagi oddiy soliq to‘lovchilarga tenglashtirilishi unchalik haqiqatga yaqin emas. Ya'ni haqiqatan, Yevroosiyo fuqarolari davlatlarining a'zolik maqomi mehnat munosabatlari nuqtai nazaridan a'zo bo‘lmagan davlatlar, shu jumladan, O‘zbekiston fuqarolarining maqomidan juda katta farq qiladi. O‘zbekiston fuqarolarining sharoiti Qirg‘iziston, Armaniston, Belarus davlatlari fuqarolaridan bizning fuqarolarimizning holati og‘irroq. Chunki bizning fuqarolar patent sotib oladi yoki boshqa turli cheklovlar ham ularga ta'sir qiladi. Siz eslatayotgan tezis unchalik ham to‘g‘ri emas. Chunki O‘zbekiston ittifoqqa kuzatuvchi maqomi bilan kirganda ham fuqarolarimizga mehnat muhojirligi nuqtai nazaridan hech qanday yengillik bo‘lmaydi. 

I.S: –O‘zbekiston rahbariyati Jahon savdo tashkilotiga kirishdan ko‘ra Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga yaqinlashuvni tezroq va ko‘proq istayotgandek taassurot uyg‘otyapti. Masalan, Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqi bilan hamkorlik to‘g‘risida gapira boshlanganiga bir yil ham bo‘lmadi va bu boradagi yakuniy qaror e'lon qilindi. Vaholanki, O‘zbekiston Jahon savdo tashkilotiga a'zo bo‘lishi uchun 1994 yilda ariza topshirgan. O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga a'zolik harakatlarini faollashtirishga nima to‘sqinlik qilmoqda?

R.A: – Umumiy qilib olganda Jahon savdo tashkilotiga kirish jarayonida o‘ziga yarasha qonun-qoidalar bor. Albatta, tashkilotlar belgilayotgan standartlarga intilish. Chunki ochig‘ini aytamiz, bugun ma'lum standartlar nuqtai nazaridan O‘zbekiston nafaqat Jahon savdo tashkiloti qo‘yayotgan talablar, balki Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqidagi standartlardan ham orqada. Shu jihatlarni obektiv hisobga olib, o‘zimizning harakatlarimizni va o‘sha tashkilotlar bilan muloqotlarimizni aynan shu pragmatik, natijador maqsadlardan kelib chiqishimiz kerak.

I.S: –Yevropa ittifoqi deganda Donald Tusk yoki Makron ko‘z oldimizga kelmaydi. Uni umumiy bir katta tashkilot sifatida ko‘ramiz. Lekin Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqi deganda negadir «Putinning tashabbusi yoki Nazarboyevning tashabbusi», degan fikrlarni ko‘p eshitamiz. Hamma narsa shaxsiylashtirilgandek bu yerda. Mobodo, Putin saylovda ketish istagini bildirib qolsa, bu yog‘i qanday bo‘ladi, degan savol ham kun tartibiga chiqadi. Bu institutning juda ham zaifligini ko‘rsatadi. Nima uchun biz bu zaif tashkilotga intilamiz?

R.A: –Juda qiziq savol. Meni qarashim anchagina boshqacha. Siz aytayotgan Yevropa ittifoqi yoki Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqi deganda menda qandaydir shaxslar yoki davlat rahbarlari siymosi gavdalanmaydi. Ko‘proq buning orqasida aniq davlatlarni ko‘rishimiz kerak. Masalan, Yevropa ittifoqida, tushunarliki, iqtisodiy salohiyati jihatidan Germaniya va Fransiya O‘zbekistonning rivojlanishi uchun juda muhim hamkorlar. Shuning uchun, Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqida ham Rossiya, Qozog‘iston yoki Belarusni shu jihatdan ko‘rishimiz kerak. Mening nazarimda, bunaqa masalalarni ko‘rishda asossiz simvolizmlarga berilishimiz kerak emas. O‘zbekistonning aniq rivojlanishidagi, aholimizning daromadlarini oshirishimizdagi, umuman, iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishdagi aniq qulayliklar yaratuvchi masalalar nuqtai nazaridan qarashimiz kerak. Masalan, siz aytyapsiz, Rossiya, Qozog‘iston, Belarus Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqi darajasida hamkorligimizni bildiradi. Lekin Qirg‘iziston ham o‘sha ittifoqqa kiradi. Mening fikrimcha, Qirg‘iziston bilan ham hamkorligimiz sharoitlari bir muncha osonlashadi.  

I.S: –Erkin aka, o‘zingiz ham kuzatyapsiz, kuzatmasligingiz mumkin emas, albatta. Ijtimoiy tarmoqlarda, jamiyatda O‘zbekistonning Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqiga yaqinlashuvi, integratsiya masalasi mustaqillikka to‘g‘ridan to‘g‘ri tahdid, deya qaralyapti. Ko‘pchilik shunday fikrda. To‘g‘ri, ko‘pchilik rahbarlik ushbu yaqinlashuvning mustaqillikka ta'siri yo‘q, deya izohlayapti. Lekin «mustaqillik» so‘zini ham turlicha tushunish mumkin. Masalan, tashkilotga yaqinlashish bilan geosiyosiy harakatlarimizda erkinlikni yo‘qotishimiz mumkin. Mana, xavotir olinayotgan jihat qayerda.

Erkin Gadoyev: – Mana hozirgina o‘zingiz bir misol keltirdingiz: Yevropa ittifoqi bilan Yevroosiyo Iqtisodiy ittifoqi. Mana shunda bitta so‘z bor: Iqtisodiy. Faqat iqtisodiy sohada integratsiya bo‘ladi. Albatta, davlatimiz o‘zining suveren mustaqilligini saqlab qoladi. Bu yerda faqat maqsad bitta: iqtisodiy munosabatlarni shaffof qilish, yengillashtirish, davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy tovar aylanishi, xo‘jalik operatsiyalarini osonlashtirish ko‘zda tutilayotgan masala bu. Bizda yirik korxonalar bor. Kichik biznes korxonalari bor. Mana shunday korxonalar o‘rtasidagi faoliyatga qanday ta'sir qiladi,ular boshqa davlatlardan tovar kirib kelish hisobiga inqirozga uchramaydimi, yoki katta korxonalarimizda muammo bo‘lmaydimi, degan masalalar bor. Albatta, bu korxonalar oldin ham bo‘lgan. Hozir ham tadbirkorlik sub'yektlari rivojlanishi davom etyapti. Mana shu rivojlanish sur'atlari yaxshi rivojlanib ketyapti keyingi yillarda. Mana shundan kelib chiqib, iqtisodiy integratsiyaga qatnashadigan bo‘lsak, savdo aloqalarining rivojlanishi natijasida biz ham o‘zimizning iqtisodiy rivojlanishimizni ta'minlashimiz mumkin. Faqat qo‘shimcha sifatida yana bir aytmoqchi bo‘lgan narsam, biz kuzatuvchi maqomida kirsak, mana shu holatda bizning iqtisodiyotimiz qaysi tarmog‘iga qay darajada salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkinligini bilib olib, uni oldini olish choralarini ham ko‘rishimiz mumkin. Chunki mana bitta misolni aytyapsiz. Mehnat muhojirlari to‘g‘risida. Albatta, mehnat muhojirlari 183 kundan ortiq yashaydigan bo‘lsa, Rossiyada ham, Qozog‘istonda ham soliqqa tortilishi mumkin. Lekin shunga qaramasdan, integratsiya bo‘ladigan bo‘lsa, ularni o‘sha yerda borib, mehnat faoliyatini amalga oshirishlari uchun tartiblar osonlashadi.

Intervyuni to‘liq holda yuqoridagi video orqali tomosha qilishingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlashdi.