Asriy muammo yana xuruj qildi. AQŞda nimalar bölmoqda?
|15:49 / 31.05.2020167 3549 min
Ilon Mask va jamoasi koinotga fazogirlarni yuborgan bir vaqtda AQŞ boşqa muammo girdobiga öralaşib qoldi. «Sehrli diyor»da odamlar yaşay boşlagandan buyon mavjud bölgan irqçilik mojarosi yana xuruj qildi. Bu gal ahvol juda jiddiy...
Foto: ReutersFoto: Reuters
46 yoşli afroamerikalik Jorj Floyd 26 may kuni politsiya tomonidan qölga olinayotganda vafot etdi. Oq tanli politsiyaçi Derek Şovin 7 daqiqa davomida Floydning yuzini alfaltga bosgan holda uşlab turgan va oqibatda nafasi böğilgan Floyd voqea joyida jon bergan. Uç nafar politsiyaçi barçasini tomoşa qilib turgan. Bu esa mamlakatda irqçilikka qarşi keskin namoyişlar ötkazilişiga sabab böldi. Ahvol juda jiddiy, çunki endi namoyişlar töxtatib bölmaydigan darajada katta masştabda davom etmoqda.
U soxta pul bilan sigaret xarid qilişda gumonlangan
Odamlarning noroziligiga sabab bölgan narsa şuki, Floyd terrorizm yoki boşqa jiddiy jinoyatlar sodir etgani uçun bunday noinsoniy tarzda azoblanmagan. U şunçaki dökonda soxta pulga sigaret sotib olganlikda gumonlangan. Gumondorni esa «demokratiya otasi» ekaniga da'vo qilmaydigan boşqa mamlakatlarda ham bunday qiynaşmaydi. Şu bois, amerikaliklar avvalo irqçilikka, keyin esa hukumat politsiyaga bu qadar katta vakolat berganiga qarşi aksiyalar ötkazişmoqda. Ular butun boşli politsiya uçastkasini yoqib yuborişdan ham tap tortişmadi.
Fuqarolar uruşiga yaqin bu mojaroni boşlab qöygan politsiyaçi Derek Şovin vafot etgan Floydni qora tanli bölgani uçun şunday qiynab öldirmaganini endi isbotlay olmaydi. «Mening ismim Xon» filmida aytilganidek, dunyodagi har bir odamni töxtatib unga «Men musulmonman, lekin terrorçi emasman» deb çiqiş imkonsiz. Öşa filmda Xon muammoni AQŞ prezidentiga aytib hal qiladi, ammo bu gal prezident çiqib gapirsa ham foydasi yöq. Çunki mamlakatda norozilik alangasi yonib böldi.
Birgina ölim şunday noroziliklarni keltirib çiqardi deyiş qiyin. Derek Şovin uzoq yillardan buyon tutab yotgan gulxanga çöğ taşladi va u alangaladi.
Politsiya namoyişçilarga közdan yoş sizdiruvçi gaz qöllaşga majbur bölmoqda / GETTY IMAGES
AQŞda oldin ham qora tanli odamlar politsiya tomonidan öldirilgan va bu yangilik emas. Hatto yoş bolalar ölib qolgan holatlar ham bölgan, ammo heç qaçon namoyişlar bu qadar jiddiy köriniş olmagan. Hozirgi holatni esa alamzadalik qovuşmasi deb ataş mumkin. Amerikaliklar şundoğam karantin çözilib ketgani sabab namoyişlarga çiqayotgandi.
Mavzuga oid
Mamlakatda 1,8 milliondan ortiq odam koronavirus yuqtirgan bölsa, qurbonlar soni 105 mingdan oşib ketdi. «Dunyoning eng qudratli davlati» ekanini tinmay takrorlaydigan hukumat kasallik bilan hammadan yomon kuraşgani sabab odamlarda norozilik kuçayib borayotgandi. Masalan, Tramp biror marta xuddi normal prezidentlar kabi fuqarolarning ölimidan qiynalayotganini aytgani yöq. Qaytanga ölimlar 2 million bölib ketmaganida özining qöşgan hissasi haqida maqtanib gapirmoqda.
Afroamerikalik Jorj Floydni öldirgan (rasmiy ma'lumotlarga köra esa öldirib qöygan) oq tanli politsiyaçi Derek Şovin qölga olingan. Ma'lum bölişiça, unga «uçinçi darajali qotillik» ayblovi qöyiladi. Ya'ni, Şovin qotillikni ongli tarzda amalga oşirmagan deb hisoblanmoqda. Minnesota ştati qonunçiliga köra, bu ayblov bilan 25 yilgaça qamaliş mumkin. Namoyişçilar esa öşa jarayonda bölgan, Floydning ölimini jimgina kuzatgan boşqa politsiyaçilar ham sudda javob berişini talab qilmoqda.
Namoyişlar Oq uygaça yetib bordi
Namoyişlar butun mamlakat böylab davom etmoqda va norozilik kayfiyatidagi amerikaliklar Vaşingtondagi Oq uy binosigaça yetib borişdi. AQŞ hukumati binosi oldida politsiya bilan töqnaşuvlar ham kuzatildi. Odamlar Oq uy oldida «Nafas ololmayapman» (I can't breath) sözlari yozilgan bannerlar ilişdi. Barça namoyişçilar aynan mana şu yozuv tuşirilgan bannerlarni kötarişmoqda, çunki Jorj Floyd ölimidan avval politsiyaçidan uni qöyib yuborişini ötinib sörab, nafas ololmayotganini, böğilib qolganini aytgan.
Politsiya maşinalari yoqilmoqda
Foto: GETTY IMAGES
Namoyişlar Los-Anjyeles, Çikago, Denver, Hyuston, Feniks, Kolumbus, Memfis, Vaşington, Nyu-York, Dallasda ham davom etmoqda. Los-Anjyelesda namoyiş ötkaziş noqonuniy deb e'lon qilinib, odamlardan uyda ötiriş talab qilindi. Atlantada namoyişçilar e'tiborni tortiş maqsadida CNN telekanali ştab-kvartirasi oldida töplanib politsiya maşinalarini yoqib yuborişdi.
Atlantadagi namoyişlar avvaliga tinç körinişda boşlangan, ammo keyinçalik bir neça namoyişçi politsiyaga hujum qilib qolgan. Ular politsiyaga şişa butilkalarni uloqtirgan va «Işingni taşla» deb baqirişgan. Atlanta politsiyasi ma'lumotiga köra, kamida uç nafar xodim jarohatlangan va bir neça kişi qölga olingan.
Atlanta şahri Jorjiya ştatining Fulton okrugida joylaşgan. Ştat gubernatori Brayan Kemp şahar meri Keyşi Bottomsning iltimosiga köra Atlantada favqulodda holat e'lon qilişini aytgan. Hududga odamlar va binolarni asraş uçun 500 nafar milliy gvardiya zobiti jalb qilingan.
Dallasda politsiyaga toş bilan hujum qilingaç, xodimlar namoyişçilarni tarqatiş uçun közdan yoş sizdiruvçi gaz qöllaşga majbur bölgan. Nyu-Yorkdagi namoyişçilarga qarşi ham şunday gazlar işlatilgan va odamlar uning ta'siridan öziga keliş uçun sutdan foydalanişmoqda.
«Ular ajoyib odamlar ekan»
AQŞ prezidenti Donald Tramp halok bölgan Jorj Floydning oila a'zolari bilan gaplaşganini va ular ajoyib odamlar ekanini aytdi. Prezident Jorj Floydning ölimini «dahşatli» deb atadi.
Tvitter va Tramp örtasidagi mojaro namoyişlar fonida yana diqqat markazida böldi. Prezident agar Minneapolisda namoyişlar töxtamasa, u yerga harbiylarni yuborişini tvitterda e'lon qildi: «Norozilik boşlansa, otişma boşlanadi», deb yozdi xususan Tramp. Köp ötmay tvitter bu postni körinmaydigan qilib qöydi va örniga «Bu tvit tvitterning zöravonlikni qöllaşga qarşi qoidasiga zid» yozuvi paydo böldi.
Butun mamlakatdagi namoyişlar Minneapolisdagi noroziliklardan söng boşlanib ketdi. Juma kuni tunda Minneapolisdagi politsiya uçastkasi namoyişçilar tomonidan yoqib yuborildi va politsiyaçilar bino tomidan vertolyotda evakuatsiya qilindi.
Mamlakat boş prokurori Uilyam Barr vaziyat jiddiy örganilayotganini aytib, Floydning qölga olinişi tasvirlangan videoni «dahşatli va şokka tuşiruvçi» deb atadi.
Bu qanday sodir bölgandi?
25 may kuni politsiya Jorj Floydning maşinasini töxtatadi. U sigareta sotib olgan pullar qalbaki ekani ma'lum bölgan va Jorjning telefondagi suhbatlari tahliliga köra, u soxta pullar tayyorlaşda gumonlanayotgandi. Politsiyaçilarning aytişiça, Floyd ularning talabiga böysunmagan va şu sabab kuç qöllaşga majbur bölişgan. Xodimlarda bodi kameralar işlagan va barça jarayon yozib olingan. Internetda oq tanli politsiyaçi Floydning qölini qayirib uni tizzasi bilan bosib turgani tasvirlangan video tarqaldi. Unda Floyd «Böğilyapman! Böğilyapman!», degani eşitilgan.
Minnesota gubernatori Tim Uolz sodir bölayotgan voqealar ortiq Jorj Floydning ölimi bilan boğliq emasligini ma'lum qildi. Uning aytişiça, bu radikallar uçun bahona bölgan.
AQŞdagi şaharlarda kommendantlik soatlari joriy etilmoqda. Avvaliga javobgarlar jazolanişini talab qilgan namoyişçilar endi aniq heç qanday talabsiz tartibsizliklarni amalga oşirişmoqda. Minnesotada milliy gvardiyaning töliq nazorati joriy etildi. Bunaqasi Ikkinçi jahon uruşidan keyin ilk marta sodir bölmoqda. Gubernatorning aytişiça, vaziyat jiddiylaşişi mumkin, çunki ştatda boşqa yerlardan kelgan radikallar namoyişlarga qöşilgan. Qölga olinganlarning 80 foizi boşqa ştatlardan kelgani ma'lum böldi.
Donald Tramp «Dragon» kosmik kemasining parvozini tomoşa qilgaç, OAV oldida çiqiş qildi va agressiv namoyişçilarni qoraladi. «Yarani davolaş kerak, xaos yaratiş kerak emas», degan prezident. U odamlarni argessiv tödalarga qulay şaroit yaratib bermaslikka çaqirdi.
AQŞda namoyişlardan foydalangan ekstremist sölçi guruhlar odamlarni zöravonlikka çorlab taşviqot qilayotgani aytildi. Hukumat esa bunga qarşi total nazorat örnatmoqçi. Bu işlarga hududda mavjud bölgan 13 ming nafar milliy gvardiya zobiti jalb qilinadi. Öz navbatida Pentagonda qança harbiy kömak kerak bölsa, Minnesotaga yuborilişini aytişdi. Hozirça ştat gubernatori bu yordamni rad etgan.
