Grantda öqigan talabalarni hududlarda 3 yil işlaşga jönatiş taklif qilindi. Bu qanday böladi?
|19:12 / 13.06.202037 23913 min
Özbekiston rahbari Şavkat Mirziyoyev 9 iyun, seşanba kuni milliy iqtisodiyot barqarorligini ta'minlaş masalalariga bağişlangan yiğiliş ötkazgan.
Prezident matbuot xizmatining yozişiça, yiğiliş davomida Şavkat Mirziyoyev Xitoy tajribasidan kelib çiqib, kambağallik darajasi yuqori bölgan qişloqlarga vazirlik va idoralarni biriktirib, muhtojlarga kömaklaşiş tizimini yaratiş, oilaviy tadbirkorlik va tomorqaçilikni rivojlantiriş böyiça topşiriqlar bergan. U yiğilişda şuningdek, davlat granti hisobiga tahsil olgan talabalar 3 yil muddatga şunday hududlarga mehnat faoliyati uçun yönaltiriş taklifini ham bildirgan. Bugun uşbu xabar ijtimoiy tarmoqlarning öz segmentida faol muhokama qilinmoqda.
Kun.uz muxbiri xabarga oydinlik kiritiş maqsadida Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi direktori Obid Hakimov bilan suhbatlaşdi.Markaz direktori suhbat davomida Özbekiston iqtisodiyotiga oid boşqa bir qança masalalar böyiça ham fikrlarini bildirdi.
— Bu taklifning mazmunida nima közlangan va qanday natijalarga erişişimiz mumkin?
– Bu taklifning tagida nima yotibdi? Davlat rahbarining maqsadlari nima edi? Bu savollarga javob beriş muhim.
Özbekistonda kambağallikni qisqartiriş uçun qilinayotgan harakatlar doirasida bu taklif ilgari surildi. Biz şunça yil mustaqil davlat sifatida şakllangan bölganimiz bilan 2020 yilgaça kambağallik degan sözni umuman işlatmaganmiz. Rivojlanayotgan davlatlarda kambağallikni qisqartiriş böyiça strategiya dasturlari böladi. Ilgari bizda şu kabi dasturlar qilinardi-da, lekin boşqaça nomlanardi. Kambağallik sözi işlatilmagan. Buning nomini biz farovonlikni oşiriş strategiyasi deb aytardik. Bu sözni işlatişga ham qandaydir tösiqlar bölgan. 2020 yilda Oliy Majlisga prezident murojaatnomasida kambağallikka qarşi kuraş böyiça maqsadlar belgilab berildi.
Kuni keça bölgan yiğilişlarda keyingi qadamlar belgilandi. Kambağallikni aniqlaş, yaşaş minimumini belgilaşning qonuniy asoslarini yaratiş, kambağallikning çegarasini aniqlaş böyiça işlar, ijtimoiy reyestrni şakllantiriş kambağallikka qarşi kuraş böyiça eng muhim qadamlarimizdir.
Kambağallikdan çiqariş deganda köpçilik odamlarga iş bersak, ular daromadga ega bölsa, öz-özidan kambağallikdan çiqib ketadi degan fikr mavjud. Kambağallikka qarşi kuraş – kompleks va murakkab jarayon. Jahon tajribasini örganadigan bölsak, kambağallikka qarşi kuraşda muvaffaqiyatlarga erişilganini köriş mumkin. Lekin tor doirada öylab, kambağallikni qisqartiriş böyiça kompleks çoralarni amalga oşirmasdan muvaffaqiyatsizlikka yuz tutgan mamlakatlar ham bor. Dunyoda kambağallikka qarşi kuraşda katta muvaffaqiyatga ega bölgan davlatlardan biri Xitoyni oladigan bölsak, 1981 yilda Xitoyning 88 foiz aholisi kambağallikda yaşagan. 2015 yilga kelib, kambağallikda yaşayotganlarning uluşi 0,7 foizga yetgan. Xitoy 850 mln aholisini kambağallikdan çiqargan. Kambağallikdan çiqariş böyiça Xitoy tajribasini köradigan bölsak, u yerda ikkita garantiya va uçta garantiya degan strategiya qöllanilgan.
Mavzuga oid
Ikkita garantiyada kambağallikdan çiqarişda oziq-ovqat va kiyim-keçak bilan ta'minlanişi kerak bölgan. Iqtisodiyotda oziq-ovqat qopqoni degan narsa bor. Odam qaçon kambağallikdan çiqadi – qaçonki, ovqat va kiyim-keçak qopqonidan çiqa olsa. Odam normal şaroitda ovqatlansa, normal odam singari funksiyalarni bajara oladigan ratsionga ega bölsa, u ertaga özining inson kapitalini ham tiklay oladi, kambağallikdan çiqib keta oladi. Samaradorligi, mehnat unumdorligi oşadi. Mehnat unumdorligi bilan oziq-ovqat ratsionining orasidagi boğliqlikni isbotlagan bir neça iqtisodiy tadqiqotlar mavjud.
Uçta garantiya esa ta'lim, soğliqni saqlaş va uy-joy masalasini qamrab oladi. Keyingi uçta garantiyani olgandan keyin bu odam qaytadan kambağallikka qaytib kelmasligi kerak.
Qişloqlarda, kambağallik darajasi yuqori bölgan hududlar aholisining bilim darajasini oşiriş böyiça çoralar amalga oşiriş kerak. Xitoy tajribasini köradigan bölsak, bu tadbirlarni amalga oşiriş maqsadida qişloqlarda öqituvçilar uçun 240 mingdan ortiq uylar qurilgan. Bu uylarga markazlarda öqituvçilikni tugatgan 300 mingdan ortiq odamlarni olib kelib, qişloq aholisining bilimini oşiriş böyiça harakatlar qilingan. Bundan taşqari, qişloqlardagi odamlarning bilimini oşirsangiz, ularga iş beradigan bölsangiz, ularning soğligini saqlaş böyiça işlar qilinmaydigan bölsa, bu odamlar topgan pulini ertaga jamğariş, bolasining ta'limiga investitsiya sifatida tikiş emas, soğligini saqlaşga, kasalligini davolaşga sarflaydi va yana kambağallik qopqoniga tuşib qoladi. Şu kontekstda aytadigan bölsak, davlat rahbari tomonidan aytilayotgan kambağallikka qarşi kuraş böyiça strategiya faqatgina iş bilan ta'minlaş emas, unga bilim beriş, uning soğligini tiklaş, unga uy-joy beriş va normal inson sifatida şakllanişi uçun şaroitlar yaratişni közda tutadi. Birgina qismi oliy ta'limni bitirayotganlarni qişloqlarga yuborib, ularni ta'lim beriş, soğliqni saqlaş jarayonlariga jalb qiliş, davlatning kambağallikni qisqartiriş böyiça siyosatini öşa yerda amalga oşirişlari kerak böladi.
– Şu qismi eng köp muhokama qilinyapti. Mantiqan olib qaraganda, davlat granti asosida eng kuçli, bilimli talabalar öqiydi. Eng kuçli yoşlarni qişloq hududlariga, çekka joylarga yuboradigan bölsak, bu yerda – Toşkentda kim qoladi? Ikkinçi, uçinçi darajali kadrlar qoladi. Eng kuçli kadrlarni çekka hududlarga ijroga yuborib, ikkinçi, uçinçi darajali kadrlarni qaror qabul qiliş, qonun qabul qiliş, strategiya belgilaşda qoldiradigan bölsak, özgariş, ösiş bölmaydi-ku. Buning muqobil variantlari ham bor edi-ku.
– Bu gapingizga qöşilmayman. Heç qaçon qişloqqa borib işlaş, kambağallik yuqori bölgan hududlarda işlaş past tabaqali iş sifatida qaralişi kerak emas. Öz tajribamdan kelib çiqadigan bölsam, hozirgi işga ötişdan avval fuqarolarning murojaatlarini körib çiqiş böyiça prezident administratsiyasidagi xizmatda işlaganman. Bu xizmatning faoliyat yönalişlaridan biri eng çekka qişloqlarga borib, ahvolni köriş edi. Ilgari 7 yil AQŞda öqiganman, kelib Toşkentda işlaganman, lekin bu işdan keyin Özbekistondagi siyosat haqida fikrim butunlay özgargan. Demak, markazda turib qilayotgan har bir işimizni odamlarning ahvolidan, ularning real ongidan kelib çiqqan holda qilmas ekanmiz, bu islohotlar yurmaydi. Şu bois har bir yoş kadr uçun odamlar qanday yaşayotganligi, ular qay ahvolda ekanligi, ularning saviyasi qanday... xabardor bölişi kerak. Misol, bitta qonun loyihasini rivojlangan mamlakatlardan olib yozilişingiz mumkin. lekin uni amalga oşiradigan odamlarni joylardagi bilimi, saviyasi bunga yetmaydigan bölsa, bu islohot amalga oşmaydi. Pastga borib real hayot bilan işlaş yomon, past tabaqali iş sifatida körilişi emas, eng muhim tajriba sifatida qaralişi kerak. Birinçi tajribani öşa yerdan oliş kerak. Şundan keyin tumanda, viloyatda, respublika miqyosida vazirlikda işlaşi mumkin. Lekin butun faoliyati davomida qabul qilayotgan qarorlari pastga töğri keladimi-yöqmi, şuni birinçi navbatda öylaydi. Pastdagilarning inson kapitalini kötarib, ularning mehnat samaradorligini oşirmasak, ularni kambağallikdan çiqarişimiz mumkin, lekin ertaga ularning bolalari yana şu holga tuşişi mumkin. Şuning uçun bu muammoga kompleks tarzida qaralyapti. Bir narsani aytiş kerakki, bu avvalgidek administrativ kuçlar orqali “bitirdingmi, qişloqqa bor”, degan narsa yöq.
– Inson huquqlari degan narsalar ham bor. Bilimli talaba qayerda işlaşini özi hal qilişi kerak. Buning tizimi qanday böladi: majburiymi yoki qandaydir grantlar orqalimi?
– Davlat özining strategik maqsadlaridan kelib çiqqan holda muhim kasblar böyiça maxsus grantlar e'lon qiladi. Odam öşa qişloqqa borib işlaşni istamaydigan bölsa yoki unga töğri kelmaydigan bölsa, u bemalol özining mablağlari evaziga öz yönalişi böyiça öqişi mumkin. Uni heç kim çeklayotgani yöq. Lekin davlat qişloqlardagi bolalarni öqitiş uçun maxsus grantlarni e'lon qiladi va bu grantlarda öqiganlarni özlarining yaşaş atrofidagi odamlarning bilimini kötariş, soğligini saqlaş böyiça xizmatlarga safarbar etiş uçun çoralar köriladi.
– Butun dunyoda pandemiya bilan boğliq iqtisodiy inqiroz sezilmoqda. Buning ta'siri bir neça yil davom etişi mumkin. Inqirozlarning dastlabki nuqtasiga qaraydigan bölsak, bu pastdagi odamlarning xarid qobiliyati pasayişi bilan boşlanadi. Köpçilik davlatlarda, masalan, AQŞda iqtisodiy inqirozdan qutuliş, uni yumşatiş uçun davlat özi olgan qarzlarni, mablağlarini sanoatga, katta zavodlar qurilişiga, qurilişga, dambalar qurilişiga yönaltiradi va şular orqali iqtisodiyotda zanjir hosil qilib, iqtisodiyotni harakatlantirişga intiladi. Lekin Özbekistonning bu yönalişdagi işlarini köradigan bölsak, jarayon teskarisiga işlayotgandek xulosa hosil qilinmoqda.
— Masalan qaysi işlarni aytyapsiz?
— Masalan, budjet taşkilotlarida işlaydigan xodimlarning oyligini qisqartiriş, qarz olindi, lekin aholiga pul berilgani yöq. Mana şu notöğri tizim bölmayaptimi? Iqtisodiyot turğunlikka yetaklanmayaptimi?
– Aslo yöq. Özbekistonda iqtisodiy siyosatni şakllantirişda çuqur tahlillarga asoslaniladi. Har bir mamlakatning öz holatidan kelib çiqqan holda iqtisodiy instrumentlarning qaysi biri samarali bölişi-bölmasligi asosida bu siyosat işlab çiqiladi. AQŞda 2 trln dollarli paketning e'lon qilinişi va boşqa çoralar u yerdagi şart-şaroitlardan kelib çiqqan holda belgilangan. Bu yil AQŞda saylov böladi, turli omillar bu qarorlarga ta'sir körsatyapti.
Özbekistonda birinçi bemor 16 mart kuni aniqlangan bölsa, 19 martda bizda birinçi harakatlar boşlangan. Birinçi yönalişga köra, kasallikka qarşi kuraş böyiça oçilgan karantin zonalari, şifoxonalar böyiça davlat tomonidan katta xarajatlar amalga oşirildi. 4,5 mingga yaqin kasal aniqlangan bölsa, ularning har birini davolaş juda katta summaga aylanadi.
Prezident farmonini köradigan bölsak, bu yil qurilişga ajratilgan puldan taşqari, yana 4 trln pul qöşimça ravişda ajratildi. Bu qurilişlar işçi örinlarini yaratadi, odamlarga daromad beradi, şu orqali iqtisodiyotdagi siklning yurib ketişiga sabab böladi.
150ga yaqin mamlakatning holatini tahlil qilib körganmiz. Pulni odamlarga şunçaki tarqatib yuborgan mamlakatlar sanoqli. Ularda ham buning yalpi talabning oşiş-oşmasligi böyiça effekti hali yöq. Pulni hammaga bir xilda tarqatib yuboriş mumkin yoki kerakli odamga tarqatiş mumkin. Özbekistonda pul kerakli odamga berildi. Birinçi navbatda, ijtimoiy himoyaga muhtoj bölgan aholini 10 foizga kötardik – 600 mingdan 660 mingga yetdi. Hozir yana 10 foizga kötardik. Yana ham köproq odam davlatdan ijtimoiy himoya ola biladi. “Saxovat va kömak” harakatlari orqali 1,5 mln nafarga yaqin odamga oziq-ovqat, dori vositalari yetkazildi. Bular ham iste'mol. Buni tadbirkor qildi. Tadbirkorlarning xayriya yordamlari hamma joyda bor. Bu ham iste'mol. Odamlarning iste'moli özgargandan keyin talab paydo böladi.
19 martdan beri 5,5 trln söm inqirozga qarşi kuraş fondidan sarflandi. Bu davlat fondimi? 4 trln qurilişga ajratyapmiz. Bu odamlarga nafaqat daromad keltiradi, maktab, boğça, yöl paydo bölyapti. Bu ham davlatning yordami. Soliqlar böyiça imtiyozlar berildi. Bu ham davlatning yordami. Özini özi band qiladigan aholining faoliyatini kengaytirdik. Ilgari 25-25ta edi, hozir 87taga yetkazildi. Bunda ham davlatning yordami böldi. 24 trln sömli kreditlarning muddati uzaytirib berildi. Bu ham davlatning yordami. Davlat yordam bermadi, deb bölmaydi. Buning uçun iqtisodiy omillarni çuqur tahlil qilgan holda körib çiqiş kerak. 24 trln kreditdan qança odamning pullari özida qolyapti. Bu qayerga ketadi? Iste'molga, boşqa xaridlarga ketişi mumkin. Xuddi şu narsa ertaga mamlakatda yalpi iste'molni keltirib çiqaradimi? Jahon banki prognozlariga köra, joriy yilda AQŞ iqtisodiyoti -6 foizga qisqaryapti. Rossiya -5-6 foiz, Qozoğiston -4-5 foizga qisqaryapti. Xalqaro valuta jamğarmasining ham, Jahon bankining ham, özimizning ham hisob-kitoblarimizga köra, mana şu effektni hisobga olgan holda, bu yil 1,5-2,5 foiz atrofida ösiş kutilyapti. Jahondagi talab keskin qisqarayotgan vaziyatda bizda ösiş sur'atlari saqlab qolinyapti. Bu davlat rahbari tomonidan qabul qilinayotgan farmon, qarorlar, hujjatlar ta'siri ostida bölmoqda.
Intervyu davomida Obid Hakimov kambağallik darajasini kamaytirişda tösiq bölayotgan monopoliya, YeOIIdagi bahsli vaziyatlar va Özbekistonning taşqi qarzlari masalasi böyiça ham fikrlarini bildirdi. Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
