Koronavirus: Ikkinçi tölqin nima, u qançalar xavfli va undan qoçiş mumkinmi?
|00:00 / 25.06.2020122 6389 min
Koronavirus pandemiyasi tugaşidan darak yöq. Hamon kasallaniş holatlari yuqori darajada saqlanib qolayotgan mamlakatlar köp, virus nazoratga olingani aytilgan davlatlar va hatto virus ustidan ğalaba qozonganini e'lon qilgan davlatlar ham ikkinçi tölqindan xavfsiramoqda.
Bir asr muqaddam «ispan grippi» pandemiyasining ikkinçi bosqiçi birinçi bosqiçdagidan köproq odamni hayotdan olib ketgandi.
Britaniyadagi bir qança universitetlarning virusologlari Covid-19 pandemiyasining ikkinçi tölqini boşlanişi ehtimoli yuqoriligini aytişmoqda. U qançalik xavfli böladi?
Ikkinçi tölqin nima degani?
Buni dengiz tölqiniga qiyoslaş mumkin. Kasallaniş holatlari soni bir kötariladi va bir tuşadi: har bir sikl - koronavirus «tölqini»dir.
Hozirça pandemiyaning ikkinçi tölqinini ifodalovçi yagona ilmiy tarif yöq. Ayrimlar kötarilişlar va pasayişlarga qarab tölqinlarni ajratmoqçi bölişadi, ammo bular aslida birinçi tölqin çiziğidagi notekisliklardir. Bunga AQŞning ayrim ştatlarida kuzatilayotgan holatni misol sifatida keltiriş mumkin.
Bir tölqin yakunlangani haqida e'lon qiliş uçun hukumat virusni nazoratga olişi va yangi kasallaniş holatlari töxtaşiga erişişi kerak böladi.
Ikkinçi tölqin boşlangani haqida esa yangi kasallaniş holatlari barqaror ösişi kuzatilganida aytiş mumkin. 24 kunlik tanaffusdan keyin Yangi Zelandiyada xorijdan kelganlarda aniqlangan ilk holatlar yoki koronavirussiz 50 kundan keyin Pekinda yana virusdan zararlaniş holatlari qayd etilişini ikkinçi tölqin deb atab bölmaydi.
Ammo ayrim olimlar Erondagi vaziyatni ikkinçi tölqin mezonlariga mos deb bilişmoqda. Fevral oyida Xitoydan keyin koronavirusning ikkinçi öçoğiga aylangan bu mamlakatda aprel oyi örtalariga kelib qat'iy karantin yumşatila boşlandi. Ammo iyun oyi boşida yangi kasallaniş holatlari soni yana keskin ösib ketdi va kuniga örtaça 3 ming kişida virus aniqlana boşladi. Rasmiy statistikaga köra, iyunning ilk haftasida kasallaniş holatlari soni may oyining sönggi haftasidagidan ikki barobar köp bölgan - bu esa avj olişning eng yuqori nuqtasi kuzatilgan mart oyi körsatkiçiga teng edi. Boşqaça aytganda, Eronda hozir vaziyat epidemiya avj olgan vaqtdan yomonroq - mart oyining ikkinçi qismida kuzatilgan pikka ikki oy davomida yetilgandi, endi esa ikkinçi bosqiçning avvalidayoq öşa natija qayd etilmoqda.
Angliyadagi Uorik universitetining infeksion kasalliklarni matematik modellaştiriş böyiça mutaxassisi Mayk Tildesli Britaniyada ikkinçi tölqin kuzatilişini hukumatning qarorlariga boğliq deb hisoblamoqda.
«Menimça, hozir qarşimizda ulkan noaniqlik turibdi, töğrisi, bu meni qattiq taşvişlantirmoqda», deydi u.
Mavzuga oid
Ikkinçi tölqin yuz berişi ehtimoli şubhasiz mavjud. Virus hamon atrofda aylanib yuribdi, uning tarqaliş va öldiriş imkoniyatlari yil boşidagidan sira kam emas.
Mavjud ma'lumotlarga köra, britaniyaliklarning faqat 5 foizi Covid-19 bilan kasallanib çiqqan va ularning barçasi ham immunitet hosil qilganiga kafolat yöq.
«Faktlar şuni körsatmoqdaki, aholining katta qismi hali virusdan zararlaniş tahdidi ostida turibdi. Agar biz hozir barça çeklov çoralarini bekor qilsak, fevraldagi holatimizga qaytamiz. Barçasi yana boşidan boşlanadi», deya qayd etgan yana bir epidemiolog olim, London gigiyena va tropik tibbiyot maktabi vakili Adam Kuçarski.
Ikkinçi tölqinga qanday omillar sabab bölişi mumkin?
Birinçi navbatda karantin çoralarini juda erta yumşatiş.
Lokdaun rejimi butun dunyoda odamlarning odatiy hayot tarzini töxtatib qöydi - iş örinlari yöqotildi, odamlarning soğligi yomonlaşdi va ta'lim tizimi işdan çiqdi. Ammo körilgan qat'iy çoralar virus ustidan nazoratni qölga olişga yordam berdi.
«Karantin çoralarini yumşatib, odatiy hayot tarziga qaytiş bilan birga, virus ustidan nazoratni saqlab qoliş uçun nima qiliş kerakligi - eng murakkab rebusdir», deydi Kuçarski.
Hozirda heç kim karantinni yumşatişda davom etiş nimaga eltişini aniq bilmaydi.
Britaniyada çeklov çoralari bekor qilinişi bosqiçma-bosqiç amalga oşmoqda, örni kelsa yangi çoralar ham joriy etilmoqda, masalan, tibbiy niqob taqiş va virusdan zararlanganlarning aloqalarini kuzatiş.
«Agar karantin çoralari yumşatiş virus tarqalişini nazorat qilişga imkon bermaydigan darajagaça davom ettirilsa, Britaniyada va qöşni davlatlarda yangi avj oliş juda katta tezlikda röy berişi mumkin», deydi Kuçarski.
Germaniyada şu kabi holat kuzatilmoqda. Yaqinda uşbu mamlakatdagi göşt kombinatlaridan birining 650dan ortiq işçisida koronavirus aniqlandi.
Agar hukumat keng miqyosli zararlaniş holatlarini tezda aniqlasa va şunday hududda qat'iy karantin joriy etib, virus taşqariga tarqalişiga yöl qöymasa muammo kuçaymaydi.
Lekin bunday vaziyatda zudlik bilan zarur çoralar körilmasa, ikkinçi tölqindan qoçib qutulib bölmay qoladi.
Koronavirus tarqalişiga qarşi samarali kuraş uçun maqtalgan Janubiy Koreya turli hududlarda koronavirusning kiçik öçoqlari paydo bölgaç, yana ayrim çeklov çoralarini joriy etişga majbur böldi.
Ikkinçi tölqin birinçisi kabi böladimi?
Faqat nimadir töğri qilinmasa...
Epidemiya boşlangan davrda bir kişining boşqalarga kasallik yuqtirişini ifodalovçi reproduktiv son — R’ning körsatkiçi 3 kişiga teng edi.
Bu virus tez tarqalayotganini anglatardi. Ammo odamlar öz harakatlarini özgartirişdi, ijtimoiy masofa saqlaşga rioya etildi va endi R körsatkiçi avvalgi holatga qaytmasligi aniq.
«Birorta mamlakatda karantin butunlay tugab, odamlar avvalgi hayotga qaytmasligi aniq. Hatto virus ustidan nazorat örnatilmagan mamlakatlarda, masalan, Braziliya va Hindistonda ham R indeksi 3ga yetmaydi», deya işonç bildiradi Kuçarski.
Agar virusdan zararlaniş holatlari soni yana ösa boşlasa ham, köp ehtimol bilan, bu ösiş sekin keçadi.
Nazariy jihatdan, agar qança odam virus yuqtiriş xavfi ostida qolişi hisobga olinsa, ikkinçi tölqin ham birinçisi kabi kölamda bölişi mumkin.
«Ammo kasallaniş holatlari soni keskin köpayib ketsa, biz yana qat'iy lokdaun joriy qilib, ikkinçi tölqinni ham yengişimiz mumkin», deydi Uorik universitetidan bölgan Mayk Tildesli.
Ikkinçi tölqin qaçon? Qiş kelişi vaziyatni oğirlaştiradimi?
Adam Kuçarskining fikriça, karantin yumşatilayotgani tufayli ayrim hududlarda yaqin vaqtlar içida yangi avj oliş nuqtalari paydo bölişi kutiladi. Ammo bu ikkinçi tölqin bölişi aniq degani emas.
Öz navbatida, Mayk Tildesli agar deyarli barça çoralar bekor qilib yuborilsa, ikkinçi tölqin avgust oyi oxiri, sentabr oyi boşlarida kuzatilişi mumkin.
Koronaviruslar odatda yilning sovuq davrida tezroq tarqalişi hisobga olinsa, qiş vaziyatni murakkablaştirişi mumkin. Qişda hatto kiçik öçoq ham yangi tölqinni boşlab berişi heç gap emas.
«Şubhasiz, bahor bizga yordam berdi. Ammo ikkinçi tölqindan qoçib qutulib bölmaydi, ayniqsa, oldinda sovuq oylar kelişini hisobga olsak», deydi Notingem universiteti professori Jonatan Boll.
«Hukumat uçun asosiy vazifa - pik davri soğliqni saqlaş tizimiga haddan taşqari yuklama tuşirmasligini ta'minlaşdir», deya qöşimça qiladi olim.
Virus xavfi kamayadimi?
Nazariyalardan biriga köra, viruslar vaqt ötgan sayin öz ta'sirini kamaytirib boradi - bir zararlanuvçini öldirişga ulgurmasdan boşqasiga ötadi.
Hatto OIV vaqt ötgan sayin sustlaşişi ma'lum.
«Ammo bunga heç qanday kafolat yöq, bu ayrim virusologlarning «» nazariyasi», deb hisoblaydi professor Boll.
Bundan taşqari, virusning susayişi uçun kerak böladigan vaqt taxmin qilinganidan köra köproq bölişi mumkin. Hozirgi pandemiya boşlanganiga yarim yildan oşdi, hozirça virus tezroq tarqaliş uçun mutatsiyaga uçraganiga oid dalillar yöq.
«Menga tuyulmoqdaki, virus hozirgi holatda ham özini «yaxşi his etmoqda». Köplab odamlarda simptomlar yengil yoki umuman yöq, şu bilan birgalikda, bunday bemorlar virusni tarqatişda davom etişi mumkin, bu esa virus özini kuçsizlantirişi uçun sabab yöqligini anglatadi», deydi professor Boll.
