Xabarovskdagi boşi berk köça: hokimiyat bilan muzokara platsdarmi paydo bölgandek, lekin unga çiqadigan odam yöq
|16:05 / 27.07.202015 22113 min
Rossiyaning Xabarovsk ölkasidagi mojarodan çiqiş yölini hokimiyat ham, namoyişçilarning özlari ham körsatolmayapti, deb yozadi Mixail Şevçuk.
Şaharliklar Xabarovsk ölkasi gubernatori vazifasini bajarayotgan Mixail Degtyaryovga qarşi, ular hibcga olingan sobiq gubernator Sergey Furgalni qöllab-quvvatlaşmoqda.
Foto: Dmitriy Morgulis / TASS
Rossiya Tergov qömitasi tergovçilari FXX bilan birgalikda Sergey Furgalni qölga olişganidan söng Xabarovsk xalqining federal markazga tabiiy ravişda paydo bölgan oçiqdan oçiq qarşiligi yilning eng diqqattortar siyosiy voqeasiga aylandi. Konstitutsiyaga özgartirişlar kiritiş böyiça ovoz beriş ham ikkinçi planga çekindi — bu yerdagi natija va ehtimolli e'tirozlar ham oldindan ma'lum edi, biroq Xabarovkdagi «isyon» tobora qizimoqda va uning nima bilan tugaşi ham noma'lum.
Bunday töqnaşuvga Rossiya ilk marta duç kelib turibdi. Ğazabga mingan aholi hudud rahbari iste'fosini talab qilgan paytlar bölgan. Masalan, Kaliningradda 2009-2010 yillarning qişida yoki Inguşetiyada 2018 yilda. Kreml öşanda yon berişga majbur bölgan: Kaliningrad gubernatori Georigiy Boosni keyingi muddat saylovi nomzodlari orasiga qöşişmagan (öşanda gubernatorlar uç nomzod orasidan tayinlanardi), Inguşetiyada esa prezident ma'muriyatida bir neça mansabdor lavozimidan ayrilgan, rahbar Yunusbek Yevkurov esa mitinglardan söng iste'foga çiqqan.
Biroq, Moskvaning öz xohişiga köra kimnidir işdan böşatiş huquqi heç qaçon heç kim tomonidan söroq ostiga olinmagandi. Aksinça, bu huquqni nomaqbul gubernatorning raqiblari doimo olqiş bilan kutib olişgan. Yuriy Lujkov kabi maşhur rahbarlarning iste'fosi ham öz vaqtida sözsiz qabul qilingan. Uzoq Şarqning öziga xos siyosiy xususiyatiga qaramasdan, Aleksandr Xoroşavinni (2007-2015 yillarda Saxalinsk oblasti gubernatori) himoyalab heç kim köçaga çiqmagan edi, 2018 yilda Primore ölkasida hukmron partiya uçun muvaffaqiyatsiz ötayotgan gubernatorlik saylovlarining bekor qilinişi ham Kreml uçun oğriqsiz yakun topgandi.
«Öz gubernatorlari»ni himoya qilayotgan xabarovskliklar heç narsaga unaşmayapti — na koronavirus bilan qörqitişlariga, na Jirinovskiy tomonidan aytilgan Furgal özi ketmoqçi bölib yurgani haqidagi «insayd»larga, na namoyişlar xorijdan turib boşqarilayotgani haqidagi şamalarga. Mitinglarda borgan sari hududiy nota yangramoqda — Moskvaga qarşi şiorlar paydo bölgan, Xabarovsk ölkasi bayroğidan juda köp foydalanilmoqda. Furgal nomiga yoğdirilayotgan ayblovlar ham ularni zarraça taşvişlantirayotgani yöq, çunki ölka va şahar nomiga qöyilgan Yerofey Xabarov ham öz vaqtida zindonband qilingan.
Mavzuga oid
Biroq, syujyet qançalik köp aylantirilsa, uning yakunini öylab topiş murakkablaşib boraveradi — bu serial yaratuvçilarning barçasiga ma'lum muammo. Yangi mojaroning unikalligi uning yakuni ham unikal bölişini taqozo etadi. Oldingilarining barçasi u yoki bu darajada oliy hokimiyat foydasiga hal bölgan — hududiy miqyosdagi qarama-qarşiliklar markazning yaqqol yoki körinmas aralaşuvi bilan hal qilingan. Markaz bir figurani deyarli şunday ikkinçisiga almaştirib, jangni boşqarayotgan hakam singari özining obrösini saqlab kelayotgan edi.
Umuman, Kremlga yönaltirilgan har qanday norozilik (şartli ravişda «Putin, yordam ber!» deb ataladigan) Kremlning foydasiga işlab kelgan. Odamlar nimaiki narsadan norozi bölişmasin, ular himoya istab prezidentga murojaat qilişyaptimi, taşvişlanmasa ham böladi. Gubernatorlar esa ayrim istisnolarni aytmaganda, Kreml uçun ma'lum darajada doimo işlatiladigan material bölib kelgan.
Xabarovskdagi qarama-qarşiliklar nimaga olib kelişini heç bir tomon oxirigaça anglamayotgandek. Taktik maqsadlar miting uyuştirayotganlar tomonidan ham, hokimiyat tomonidan ham aniqlaştirib olingan. Birinçi tomon Sergey Furgalni ta'qib qilişni bas qiliş yoki sudni Moskvadan Xabarovskka köçirişni qattiq talab qilib turib olgan; yangi gubernator v.b. Mixail Degtyaryovni öta keskin qarşi olişganidan, maqsadlar sirasiga Degtyaryovga saylovlarda maksimum noqlaylik yaratiş, idealda uni ketişga majbur qiliş ham kiritilgan.
Hokimiyatning birinçi galdagi vazifasi yanada oson — yangi saylovlar ötkaziş. Hududda nima bölganda ham yangi boşliq paydo böladi, hokimiyat vertikali buzilmaydi, namoyişlar öz-özidan sörilib ketadi. Bu vazifa bajarsa böladigan körinişga ega. Saylovlar ötadigan kun, albatta, e'lon qilinadi, ovoz beriş ham ötkaziladi.
Biroq, na u va na bu vazifa mojaro iştirokçilari aslida nimaga ega bölişni istaşlari haqida tasavvur bera olmaydi. Sergey Furgal oqlanişi mumkin emas, çunki bu holatda Kreml ahmoqona vaziyatga tuşib qoladi — unda bu maşmaşalarni boşlaşga qanday zaruriyat bor edi? Boz ustiga, bu yangi saylovlargaça röy berişi va Furgalga iştirok etişga izn berilişiga işoniş yanada qiyin. Axir u allaqaçon Putinning «işonçini yöqotgan».
Hokimiyat saylovlarni texnik tomondan taşkil etib, özini hududda fuqarolik totuvligini topiş muammosidan xalos eta olmaydi. Mixail Degtyaryov — uni formal ravişda tayinlagan Putinning nomzodi bölmasa ham, Moskva nomzodi hisoblanadi va qolgan vaqt içida yetarli vaznga ega bölişiga işoniş qiyin. Boz ustiga, u işni miting qilayotganlar bilan muloqot qilişni rad etib, juda yomon boşladi (hattoki uning bu işidan hali haqiqiy saylovlarni unutmagan köringan Valentina Matviyenko ham gina qilib qöydi), umuman u siyosat bilan şuğullangani emas, «işlagani» kelganini aytib, saylovçilarga emas, köproq Vladimir Putinga yoqişga harakat qilmoqda.
Odatga köra, saylov komissiyalariga budjetdan maoş oluvçilarni safarbar etiş hisobiga Xabarovsk ölkasida saylov ötkaziş imkonsizligi ehtimoli yuqori. Potensial raqiblar, aytaylik RFKPni Degtyayorvdan köra «paçaqroq» nomzod qöyişga köndiriş kerak böladi, lekin öşa holatda ham Ust-Ilimskda bölgani kabi qarşi ovoz berişga duçor böliş mumkin. U yerda mer saylovida heç kimga notaniş uy bekasi ğolib çiqqan. Bunday holat boşqaruvda töliq inqiroz keltirib çiqaradi, bu aholining öziga zarar hamda yangi noroziliklar siklini paydo qiladi.
Lekin asosiysi, saylovlardan keyin nimalar bölişi. Yoş «varyag» ğalaba qozongan taqdirda ham uning obrösi ölkadagi elitani böysundiriş, ikkinçidan, aholi uçun Furgaldan köra yaxşiroq gubernator böliş uçun yetarmikan? Mitinglar bölib yotibdi va odamlar uçun naqd siyosiy tajribaga aylangan, xabarovskliklar özlarining noroziligini uzoq vaqt eslab yurişadi. Uning har bir qadami nayza bilan kutib olinsa, ölka umuman uzoq vaqt xayrixohlikni yöqotsa, boşqa hududlar ham Xabarovsk amaliyotidan foydalana boşlasa nima böladi? Hozirça bu savollarga javob beriş noaniq muddatgaça surib qöyilgan.
Prinsipial tafovut şundaki, aholi mustaqil gubernator istamoqda, holbuki Kreml uçun aynan mana şu şart şaksiz bajarib bölmaydigan hisoblanadi. Ularga «ikkinçi Furgal» kerak emas, unda birinçisini olişga hojat yöq edi. Bir vaqtning özida xabarovskliklar hozirça vertikal prinsipining özini şubha ostiga olişga botinolmay turişibdi. Ularning ölkasi baribir dotatsion hisoblanadi, özlarining tuşunçasiga köra, gubernatorlari qay darajada mustaqil böliş kerakligi ham tuşunarsiz, federal markaz nuqtayi nazaridan qay darajada (va kim tomonidan) boşqariladigan bölişi ham aniq emasligi kabi, çunki mamlakatning narigi boşidagi har bir aksirişni qölda boşqarib ham bölmaydi.
Rossiya siyosiy tizimida bunday vaziyatdan çiqiş yöllari közda tutilmagan. Norozilik boşqa barça jarayon kabi qandaydir rivojlanişi kerak: uni ma'lum muddatga bostiriş mumkin, lekin yeçilmagan mojaro yana böy körsatadi va yangi darajaga çiqadi. Masalan, Moskvada Bolotnaya maydonidagi mitinglar konvertlandi, biroq keyinçalik muxolifatning avval munitsipal, keyinçalik Moskva şahar dumasi saylovlaridagi muvaffaqiyati körinişida namoyon böldi.
Biroq Kremlga norozilikni qondiriş ham murakkab. Birinçidan, Kreml heç qaçon «terrorçilar» bilan muzokara olib bormaydi, ikkinçidan, bu yerda qondiriladigan narsaning özi yöq. Yagona u yoki bu darajada real istak — sud jarayonini köçiriş, biroq Sergey Furgalni qöyib yuboriş rejalaştirilmayotgan bölsa, Moskvaga bunday qilişning aslo keragi yöq. Bu bilan mitinglar töxtamaydi, eng yaxşi holatda ular sud binosi oldiga köçadi! Çunki odamlarga sudning özi emas, uning xayrli yakunlanişi kerak. Agar Furgalni Xabarovskda sudlaşsa, odamlar «Mana, hammasi joyiga tuşdi, endi tarqalamiz», deyişmasa kerak axir? Şiorlarga qaralsa, ular ayni paytda butunlay oliy hokimiyatdan ham norozi, hukm bunga sud tizimiga e'tirozlarni ham qöşadi.
Boşqa talablar impulsiv-hissiy xarakterlarga ega. «Moskva, ket!» — juda balandparvoz şior, lekin u aynan qanday ketişi kerakligini heç kim şakllantirmagan. Bu gubernator mahalliy xalq içidan bölişi şartligi, vakolatli vakillarni bekor qiliş, nolinçi yillarning örtalarigaça amalda bölgan, mahalliy partiyalar tuzişga ruxsat, prezident esa gubernatorlarni işonçni yöqotgani uçun işdan ololmaydigan qoidalarga qaytiş kerakligini anglatadimi? Agar miting uyuştirayotganlar şunday deb öylaşsa, buni ham yurak yutib bayon etiş kerak, agar boşqa qoidalar haqida gap borayotgan bölsa ularni ham tuzib, taqdim etiş kerak.
Muzokaralar anarxiyadan yaxşiroq, albatta, lekin uni kim boşlaydi? Bugun har qanday siyosiy takliflar apriori inqilobga xos qabul qilinadi, ular haqidagi birgina firkning özi qörqitadi. Şu sababli ularni aytadigan odam yöq — norozilik namoyişlarida yetakçi yöq, agar aloqadorligiga hattoki Kreml ham işonmayotgan Sergey Furgalning özini şunaqa deb hisoblanmasa, yangi saylovlarga özlarining yangi nomzodi ham yöq. Agar yetakçi bölganida, Kremlga osonroq bölar edi, bunday yetakçini beobro‘ qiliş yoki sotib oliş mumkin edi, hozir esa qançalik xohlaşmasin qayerga zarba berişni bilişmayapti. Bunday vaziyatda federal markazda özi odatlanib qolgan narsani davom ettiraverişdan boşqa iloj yöq — reallikka qançalik muvofiq kelişiga e'tibor bermasdan, zirhlangan poyezd kabi özining byurokratik amrlarini bajaraveriş. Bu zirhlangan poyezdning ortga yurişi konstruktiv jihatdan nazarda tutilmagan, ölkaga «Yedinaya Rossiya» vakili qöyilmayotganining özi ham yetarli imtiyoz hisoblanadi.
Mojaro taraflarining har biri öz yönalişidan işonçli tarzda boşi berk köça tomon harakatlanmoqda. Bu yerda endi oliy hakam bölmaydi, çunki hakam beixtiyor barrikadalardan biri tomonga ötib qolgan. Boşi berk köçada özaro qoniqarsiz mojaro spiral böyiça rivojlanadi, har aylanganida yanada kengayib, atrofga saçragan holda — undan munosabatlarning yangi bosqiçiga ötiş körinişida çiqiş yölini topiş kerak: bu holatda markaz va hududlar örtasida. Töğri, bu munosabatlar lokal emas, umumrossiya xarakateriga ega bölişi kerak böladi, şu sababli uzoq kutişga töğri keladi. Muloqotning boşlanişi uçun vaziyat butkul portlaş darajasiga yetmasdan kimdir qandaydir şartlarni sanab, şakllantirişi ham kerak böladi.
Hokimiyat bilan muzokara platsdarmi paydo bölgandek, körinişidan u avvalgilariga qaraganda mustahkam körinayotgan bölsa-da, unga çiqadigan odam topilmayapti. Garçi hokimiyat hozirça kuçga tayangan ssenariyni qöllaşdan çöçib turgandek körinsa-da, repressiv apparat bilan yuzma-yuz keliş qörqinçli körinmoqda. Lekin ertami-keçmi, uni Xabarovsk bölmasa ham, boşqa joyda egallaşga töğri keladi, allaqaçonlar yöq qilingan siyosat nimadandir boşlanişi ham kerak-ku, axir?
Qayd etiş joizki, prezident Putinda yaqindan boşlab nostandart vaziyatlarni parçalaş uçun yana bir qiziq qurol paydo böldi. Konstitutsiyaga yaqinda kiritilgan özgartirişlar Rossiyada Moskvadan turib töğridan töğri boşqariladigan allaqanday «federal hududlar»ni yaratiş imkonini beradi. Yangilikni ertami-keçmi aynan Uzoq Şarqda qöllay boşlaşsa, buning hayron qolarli joyi bölmasa kerak. Lekin buning oqibatlarini kimdir zimmaga olişi qiyin.
