Intervyu: Dilorom Toşmuhammedova davlatning oila institutiga aralaşuvi, «eskirayotgan» ayrim qadriyatlar va alimentdan qoçadigan otalar haqida
|14:30 / 18.08.202017 50412 min
Rasmiy statistikaga köra, 2011 yil davomida Özbekistonda 18 ming 647 ta oilaviy ajrimlar yuz bergan.
Bu körsatkiç yildan yilga oşib borib, 2017 yilda 31 ming 950 ta, 2018 yilda 32 ming 300 va 2019yilning 11 oyi davomida 28 ming 755 taga yetgan.
Töğri, Özbekistonda oilaviy muammo va nizolarni hal qilişga qaratilgan bir qator hujjatlar qabul qilinmoqda. Bu borada hokimlik va uning tizimidagi mahalla va fuqarolar yiğinlarining vakolatlari ham oşirildi, biroq ajrimlar darajasi kamayayotgani yöq, aksinça, raqamlar ayovsiz ösişda davom etmoqda.
Kun.uz muxbiri «Oila» ilmiy-amaliy tadqiqot markazining sobiq rahbari va hozirda Oliy majlis senati a'zosi Dilorom Toşmuhammedova bilan intervyu uyuştirdi hamda mavzu yuzasidan qator savollarga javob oldi.
— Bizda davlat hokimiyatining oila institutiga haddan taşqari köp aralaşuvini, ta'sirini kuzatiş mumkin. Hatto buni oqlovçi qonuniy asoslar ham yaratib qöyilgan. Bu aralaşuvlar esa ajrimlarning oldini oliş, unga qarşi kuraşiş bilan izohlanadi.
Ammo köryapmizki, bu ta'sir kuçi qançalik oşmasin Özbekistonda ajrimlar soni kamayayotgani yöq.
Siz deyarli ikki yil davomida «Oila» ilmiy-amaliy tadqiqot markazida rahbar sifatida işladingiz. Bu sohada tajribangiz bor. Ayting-çi, davlat va oila institutlarining özaro munosabatlari töğri taşkil qilingan jarayonda qanday bölişi kerak?
— Nihoyatda murakkab savol. Lekin keling, çuqurroq bir fikr yuritib köramiz. Siz hozir oilaga institutiga davlatning aralaşuvi köp deb eng oxirgi bosqiçini gapiryapsiz.
Aslida oila bu qanday institut? U har qanday jamiyatning özagi, har bitta davlatning eng asosiy, bazaviy qismi.
Bizda oila böyiça alohida moddalar konstitutsiyada ham yozilgan. Qolaversa Oila kodeksi mamlakatdagi asosiy qonunlardan biri sifatida qöllanilyapti. Şu nuqtayi nazardan, oila xalqimiz uçun nihoyatda muhim. U eng azaliy va qadimiy qadriyat. Bu qadriyatlarni esa biz uçun öziga xos afzalliklari bor. Masalan, yoşlarning kattalar va oilani qadrlaşi.
Boşqa davlatlarning tarixini köring. Ularning hammasi ham islom sivilizatsiyasiga havas bilan qaraşgan, örganişgan.
Bilasiz, inson kamoloti borasida bizning ota bobolarimiz tomonidan juda köp asarlar yozilgan. Ularda esa insonning faqat oilada kamolotga erişişi yoziladi. Şu ma'noda ham oilani e'zozlaş bizning xalqni qon-qoniga singib ketgan qadriyat hisoblanadi.
Mavzuga oid
Bugungi kunda bu qadriyat dunyoning köplab davlatlarida afsuski, zavolga, inqirozga yuz tutyapti. Ba'zi davlatlarda har ikki oiladan biri buzilib ketyapti. Biz aynan qadriyatlarimiz evaziga oilani uşlab turibmiz. Uşlab qolamiz ham.
Oila bitta institut ekan, demak bu institut albatta davlat bilan munosabatga kiradi.Munosabatga kirişilar ekan, oila muammolari davlat idoralarida ham öz aksini topadi.
FHDYo organlarida turmuş örtoğisiz yaşayotgan, farzandini yolğiz östirayotgan köplab ayollar, ajrimga ariza bergan yoşlarning statistikalari bor.Yoki sud tizimidagi muammolar. Bu muammolar statistikasi nima uçun kerak? Tahlil qiliş uçun. Tahlillar natijasida ajrimlarning sabablarini topiş uçun.
Şuning natijasida oilalarning muammolarini yeçişda davlat kömak beradi.
Biz köpinça oilaviy ajrimlarning sababi sifatida yoşlarning fikri bir-biriga töğri kelmasligini aytamiz.Lekin mana şu jarayonlarda nima ularga xalaqit beradi. Uy-joyning yöqligi, daromad pastligi, yoşlarning alkogolizm, narkomaniya illatiga berilib ketişi, qay biridadir salomatligining yaxşi emasligi.
Mana şu jarayonlarda yoşlarga, yoş oilalarga davlat yordam bersa, muammosini yeçsa, uni saqlab qoliş mumkin-ku. Buni qanday qilib davlat oilaga köp aralaşyapti deymiz?
Biz 2018 yilda bir tadqiqot ötkazgan edik. Unga köra, yoş ajraşib ketgan oilalar «agar kattalar bizga yordam berişganida ajraşmagan bölardik», degan fikrni aytişgan.
Ajrimlarning eng katta sabablaridan yana biri bu – befarzandlik. E'tibor bering, bepuştlik emas, befarzandlik. Biz şu sabab bilan ajraşib ketgan yoşlar bilan gaplaşganimizda ularning köpçiligi hattoki şifokorning oldiga ham bormagan. Ular 3,4, 5 yil yaşab farzand körmagaç ajraşişgan. Agar ular davlatga murojaat qilganida bepuştlikning sababi örganilardi.
Men ajraşişlar köpayib boryapti, degan fikringizga qarşiman. Ajraşişlar köpaymayapti, kamaytirişga harakat qilinyapti, ammo juda qiyin bölyapti.
Yoşlar oila ta'limi böyiça bilimlarga muhtoj. Afsuski, oila ta'limi böyiça hukumat tomonidan tayyorlangan loyihalar amaliyotga joriy qilinmayapti. U hukumat tarafdan imzolanmadi. Buni hozir bizning yoşlar kutib turibdi. Bu qaror çiqsa biz yoşlarga oila ilmini örgatib boramiz.
— Siz qadriyatlar haqida gapirdingiz. Ana şu qadriyatlar böyiça oilada qizbolaga doim sabr bilan yaşaş kerakligi, ayol sifatida urilsa ham, tepilsa ham çidab yaşaşi kerakligi uqtiriladi. Ammo köryapmizki, mana şu qadriyatlarga böysunib yaşaş ortidan ayrim paytlarda jinoyatlar, ölim holatlari kelib çiqyapti.
Nima deb öylaysiz, hayotning özi körsatmayaptimi, aytilayotgan qaysidir qadriyatlar bugungi kunga kelib eskirganini va qayta öylab köriş vaqti kelganini?
— Men hozir qadriyatlar bilan stereotiplarni aralaştiriş holatini köryapman. Haqiqatdan ham, avvalgi mahalla tizimi böyiça mahallada bir qator komissiyalar faoliyat yuritgan. Şulardan biri yaraştiruv komissiyasi edi. Mana şu komissiyadagilar öz davrida bir qator odamlarni töplab ajrim yoqasida turgan oilani urişib, boringlar, ajraşmanglar, deya uyiga yuborardi. Vaholanki, bu işlar yoşlarning muammolarini örganmasdan, fikrlarini eşitmasdan qilinardi.
Oila ilmiy amaliy tadqiqot markazi tomonidan mana şu yaraştiruv komissiyalarining faoliyati çuqur örganildi. Va biz şunday xulosaga keldikki, bu institut faoliyatini albatta takomillaştiriş kerak ekan.
Turli masalalarni yeçişni oilaning öziga qöyib beriş kerak. Taşqi aralaşuv va bosimlar bu – notöğri pozitsiya.
Biz islom dinini, islomdagi asosiy qoidalarni va xalqaro amaliyotlarni körib çiqdik.
Örganişlar natijasini körib hayratlandikki, ham islom dinida, ham xalqaro amaliyotlarda Alloh sevgisiga sazovor bölgan eng yaxşi odam bu kimnidir muammosini hal qilib beradigan odam.
Şu nuqtayi nazardan, hadislarimizda ham, ilmiy kitoblarimizda ham aytiladiki, kimningdir örtasida turib muammolarini yeçib beradigan odamlar hamma davrda faoliyat körsatgan. Şuning natijasida biz qat'iyan xulosa qildikki, birinçidan, mahalla instituti faoliyatida yaraştiruv komissiyalari faoliyatini keskin qaytadan körib çiqiş kerak.
Ikkinçidan, Özbekistonda murosa qiliş, mediatsiya institutini joriy etiş kerak.
Bu qanday institut? Bu – köpçilikka oilaning muammosini yuz qilib, uyaltirib emas, ikki yoşning örtasiga köpni körgan, aqlli, dono, ham qonunni, ham islomni biladigan bitta odamni yuboriş va ularning muammolarini hal qiliş.
Biz aytayotgan bu inson yoşlarga muammolarini yeçişga, qiyinçiliklardan çiqiş uçun yöl topişga kömaklaşişi kerak. Biz şunday insonlarni tayyorlab, mahalla institutiga joriy qiliş böyiça qarorlarni qabul qilgan edik. Oila markazida hozirgaça bir neçta mediatorlarni tayyorladik. Öylaymanki, biz hozir ham şu pozitsiyada turişimiz kerak.
Men yangi taşkil qilingan Mahalla va oilani qöllab-quvvatlaş vazirligi mutasaddilari e'tiborini tortmoqçimanki, endi oila masalasida eskiça işlab bölmaydi. Eskiça uslub endi samarasini bermaydi.
Oilani yaraştiriş – mahalla tomonidan, davlat tomonidan zörlab qilinmasligi kerak.
Biz oilalarni zörlab yaraştiriş oqibatida qanday jinoyatlar sodir bölganini kördik. Buning ma'lumotlari bizda bor va biz tuşunişimiz kerakki, dunyoda normal holatda har qanaqasiga 1 foiz oilalar umuman bir-biriga töğri kelmaydi. Bu odatiy hol.
Va albatta, oiladagi ikki kişi bir-biri bilan jismonan yoki ruhan töğri kelmasa, ularni zörlab yaraştiriş mumkin emas. Demak, ularning yulduzi yulduziga töğri kelmagan.
Bizning mahalla faollari, mediatorlarimiz şuni sezib, ularga tinçgina ajraşiş imkoniyatini berişlari kerak.
Xuddi şu imkoniyat bizning muqaddas Qur'onimizda ham bor. Agar oila vakillari ajraşadigan bölsa, yaxşilik bilan, döstona ajraşişlari kerak. Ular har doim döstona muloqotni saqlab qoliş kerak. Bu farzandlar uçun ham juda muhim.
— Xorijiy davlatlarda ota-ona öz farzandiga qattiqqöllik bilan muomala qilsa huquqni muhofaza qiluvçi organlar kelib, ularga çora köradi. Bunda ota-onaga jarima yoki boşqa ta'sir çoralari köriladi. Bizda ham mahalla instituti va boşqa organlar tomonidan oilaboşilariga turli ta'sir çoralarini qöllaydi. Sizningça, bu ikki tizimning farqi yoki öxşaşliklari nimada?
— Albatta farqli jihatlar bor. Dunyoning rivojlangan davlatlarida qonun ustuvorligi 100 foiz belgilangan. Şu nuqtayi nazardan, aksariyat davlatlar «Bola huquqlari töğrisida»gi konvensiyani qabul qilgan.
Rivojlangan davlatlarda bolalarning huquqlari haqiqatdan ham muhofaza qilinadi. Ularda bu qoidalar buzilsa tezda davlat tomonidan çora köriladi. Özbekistonda ham qabul qilingan ilk konvensiya «Bola huquqlari töğrisida»gi konvensiya hisoblanadi. Bu Özbekiston uçun faxrlanadigan jihat.
Albatta bu boradagi qonunçilik ham 2008-yildan buyon rivojlanib boryapti. Bu borada biz qonunçilikka kerakli bir qator özgartirişlarni ham kiritdik. Özgarişlar böyiça ota-ona ajraşayotgan bölsa, bolaga turli haq-huquqlar berilyapti. Unga özining vasiy yoki homiyi orqali fikrlarini kerakli joylarga yetkaziş uçun imkoniyat berilyapti.Bizda şuningdek, Bola huquqlari töğrisida Ombudsman taşkil etildi.
Bizda oxirgi vaqtlarda mehribonlik uylarida tarbiyalanayotgan bolalarni oilaga oliş, umuman, bu kabi institutsional organlarni kamaytirişga harakat qilinyapti.
Eng qiziği, xalqimiz tarixan bolajon xalq bölsa-da, hozir taqqoslaydigan bölsak, rivojlangan davlatlarda bitta ham mehribonlik uyi yöq, Özbekistonda esa mehribonlik uylariga hattoki ota-onasi bor bolalar ham olib kelinyapti.
Şu nuqtayi nazardan, bugun bizning xalqimiz ham qonun böyiça yaşaşni örganişi kerak. Ota-onalar ham huquqiy ongini oşirişi va kerak bölsa, hukumatdan ham kerakli çoralarni talab qilişi kerak.
Biz bugun bolalarni qanday tarbiya qilsak, kelajagimizni ham xuddi şunday şakllantiramiz.
Bizni köplab tadqiqotlarimiz şuni körsatyaptiki, töliq: ota-ona, bobo-buvi, qadriyatlari saqlangan, baxtli va har tomonlama stabil oilada ösgan bolalar maktabda ham yaxşi öqiydi, ham soğlom ösadi va ertangi kunda jamiyatga katta samara beradi.
Muammoli va ruhiy eziliş bölgan, yarim oilalarda ösgan bolalar esa hayotga ham köpinça ayançli qaraş bilan qaraydi.
Afsuski, özining hukumati va davlatiga işonçsizlik bilan qaraydigan, jinoyatçi, narkomaniya, içkilikka qöl uradiganlarning aksariyati ham şu kabi yarim yoki ota-onasiz ösgan oila farzandlari böladi.
Ular özi oila qursa ham şu tazyiqlarni oilasiga qiladi.
Biz ertaga kuçli, zukko yoşlarni körmoqçi bölsak, bugun oilalarimizni mustahkam qilişimiz kerak.
Senator Dilorom Toşmuhammedova bilan qilingan intervyu davomida Özbekistonda oilaviy ajrimlarga eng köp qanday omillar sabab bölayotgani, oilalarni saqlab qolişda iqtisodiy loyihalarni köpaytirişning ahamiyati va amaldagi qonunçilik tufayli ajrimdan keyin qiyinçilikda qolayotgan ayollar borasidagi fikrlar bilan tanişişingiz mumkin.
