BMTning 75 yili. Vazifalar qanday uddalanmoqda?

Doimiy a'zolari AQŞ, Rossiya (sobiq ittifoq huquqiy merosxöri sifatida), Buyuk Britaniya, Fransiya va Xitoy kabi davlatlardir. Bunday tarkib tanlanişiga ham asosiy sabab ikkinçi jahon uruşining yakunlari, bu uruşda davlatlar tanlagan pozitsiyalar bölgan. Antigitler koalitsiyasiga qöşilgan davlatlar bu borada birinçi bölişgan hamda hanuz örinlarini saqlab kelmoqda. Doimiy a'zolarning juda muhim va maşhur huquqi – kengaş qarorlariga nisbatan veto qöyiş (qarorni kuçga kiritmaslik) huquqi mavjud. Veto huquqi köp hollarda bu kengaşning uzoq tortişuvlardan keyin qabul qilingan muhim qarorlarini besamar qilib qöyadi, sababi qarama-qarşi davlatlar öz manfaatlariga zid yoki raqibi manfaatiga mos qarorlarni bloklab qöyadilar. Bu holat, ayniqsa, AQŞ-Rossiya, AQŞ-Xitoy kabi davlatlar örtasida köp kuzatiladi.

Xavfsizlik kengaşiga a'zolik masalasi bugungi kunda eng köp bahslarga sabab bölayotgan mavzulardan biridir. Sababi, doimiy a'zo bölgan davlatlarning mavqeyi BMT va bu kengaş tuzilgan vaqtdagiga nisbatan ança özgargan. Masalan, iqtisodiy qudrat va siyosiy ta'sirga qaralsa, bu davlatlar orasida Germaniya yoki Yaponiyaning yöqligi ajablanarli. Aholi soni, muntazam ösayotgan nufuziga e'tibor berilsa, Hindistonning örin olmagani ğalati. Şu bilan birga, muntazam özgarib turuvçi, doimiy bölmagan a'zolar böyiça ham köp tortişuvlar böladi. Çunki bunday a'zolar Yaqin Şarq, Lotin Amerikasi yoki Afrika davlatlaridan olinmasligi, ammo Xavfsizlik kengaşining juda köp masalalari şu hududlar muammolariga qaratilişi ham noroziliklar tuğdiradi.

Bugungi kunda BMT faoliyati köp tanqidga uçrayotganining asosiy sabablaridan biri pandemiyadir. Juda köp davlat rahbarlari, jumladan, Hindiston boş vaziri Narendra Modi, Turkiya prezidenti Erdöğan BMT koronavirusga qarşi kuraşda juda sustkaşlikka yöl qöyganini ta'kidlagan va ularning bu fikrlarini köpçilik qöllab-quvvatlagan.

A'zo böliş
BMTga a'zo bölişning ham öziga yaraşa tartiblari bor. Birinçi navbatda faqat xalqaro tan olingan davlatlargina bu taşkilotga a'zo bölişlari mumkin. 2011 yilda Janubiy Sudanning a'zoligi ortidan BMT tarkibidagi davlatlar soni 193taga yetdi.

Biror tan olingan davlat BMT a'zosi bölişi uçun uni Xavfsizlik kengaşining doimiy bölmagan 15 a'zosining kamida 9tasi, doimiy a'zolarining barçasi tasdiqlaşi kerak. Xavfsizlik kengaşi öz tavsiyasini Boş Assambleyaga taqdim etadi. Boş Assambleya navbatdagi sessiyada umumiy a'zolarning uçdan ikkisi roziligiga köra bu davlatni qabul qiliş böyiça rezolyutsiya qabul qiladi.

Birlaşgan Millatlar Taşkilotining 6ta rasmiy tili bor:

1. Ingliz tili, BMTda ingliz tili kuni – 23 aprel (Şekspir tuğilgan kun);

2. Fransuz tili, bu til kuni — 20 mart (Xalqaro frankofoniya kuni);

3. Rus tili, bu til kuni — 6 iyun (Puşkin tuğilgan kun);

4. Ispan tili, bu til kuni — 12 oktabr («Día de la Hispanidad» — ispan madaniyati kuni);

5. Xitoy tili, bu til kuni — 20 aprel (xitoy yozuvi asosçisi Tsan Tszega bağişlangan);

6. Arab tili, bu til kuni — 18 dekabr (1973 yilda Boş Assambleyada arab tili rasman qabul qilingan kun).

Sözga çiquvçilar mana şu tillardan birini tanlab sözlaşlari, agar özlariga ma'qul, ammo rasmiy til maqomida bölmagan boşqa tilda yoki ona tilida sözlasa, rasmiy tillarning biridagi oğzaki yoxud yozma tarjimani ta'minlab berişlari kerak.

Özbekiston 1992 yil 2 mart kuni jahon hamjamiyatining teng huquqli a'zosi sifatida BMTga a'zo bölgan. Özbekiston Respublikasi prezidenti Şavkat Mirziyoyev ham öz çiqişlarining birida rasmiy til hisoblangan rus tilidan, yana birida esa özbek tilidan foydalangan.

BMT bugun
Bugungi kunda tanqidlarga nişon bölayotganiga, köpçilik qarorlari qoğozda qolib ketayotganiga qaramay, BMT öz asosiy vazifalarini uddalay olyapti. Ming va undan ortiq harbiylar qatnaşgan uruşlar soni keskin kamaygan, davlatlarning harbiy salohiyati keskin oşganiga qaramay, koalitsiya tuzgan holda olib borilayotgan yirik uruşlardan tiyilib turibdilar, yadro qurollarining soni va vayronkorlik qudrati aql bovar qilmas darajaga yetgan bölsa-da, Nagasaki va Xirosima xulosasini hozirça heç kim unutgani yöq.

BMT haqida qiziqarli faktlar:

• Bu taşkilot ştab-kvartirasi uçun yer maydonini 1946 yilda milliarder, kiçik Rokfeller 8,5 mln dollarga sotib olib bergan. Bu öz davrida juda katta mablağ edi;
• SSSR kompartiyasi boş kotibi Nikita Xruşçevning öz tuflisi bilan stolni qayta-qayta urganiga oid fakt böyiça köp tortişiladi. Kimdir u şunçaki yeçilib ketgan tuflisini qölga olib qayta kiygan desa, yana kimdir Buyuk Britaniya vakilining SSSRga nisbatan yoqimsiz sözlariga javoban stolni «savalagan» deydi. Har qanday holatda ham BMTda bahsli mavzular muhokamasi boşlansa, «Xruşçev botinkasi» atamasi qöllanadi;
• BMTda odatda sipo liboslarda yurilsa-da, ayrim millat va elatlar vakillari milliy liboslarda taşrif buyuradilar. Ayniqsa, Papua Yangi Gvineya vakilining BMT rasmiy tadbiriga öziga xos libosda (aniqroği, deyarli liboslarsiz) kelgani juda köpçilikning diqqatini tortgan;
• Barça davlatlarga teng huquq beriş prinsipi asosida BMTda aksariyat a'zolar ğazabiga uçragan davlatlar rahbarlariga ham söz beriladi. Turli davrlarda bu minbardan Muammar Qazzofiy, Ugo Çaves, Mahmud Ahmadinajot nutq irod qilgan. Aslida, bunday insonlar soni juda köp. Bu uçovlon eslanişining sababi Liviya rahbari Muammar Qazzofiy «viruslar tarqatiladi va ularga qarşi dorilar katta pulga sotiladi» degani, Venesuela prezidenti Ugo Çaves AQŞ prezidenti Jorj Buşga qarata «Hozirgina iblisni kördim» deya çöqingani, Eron prezidenti Mahmud Ahmadinajot 11 sentabr teraktlarini AQŞning özi uyuştirganini va Isroilni AQŞga köçirib yuboriş zarurligi haqida va'z öqiganida esa zalda ötirganlarning aksariyati norozilik belgisi sifatida çiqib ketgani bölgan.

Abror Zohidov