Tojikiston milliy valutasi bir kunda deyarli 10 foiz qadrsizlandi. Sabablar va oqibatlar

Tojikistonda 2016 yilgaça jismoniy şaxslarga ham qonuniy ruxsatnoma asosida valuta ayirboşlaş faoliyati bilan şuğullanişga ruxsat berilgandi. Istalgan şaxs tegişli litsenziya bilan valuta ayirboşlaş şoxobçasini oçib faoliyat körsatişi mumkin edi. Öşanda Tojikistonda qonuniy va samarali işlagan bunday şoxobçalarning soni 1,5 mingdan ortiq bölgan.

Xususiy valuta ayirboşlaş şoxobçalari yopilgandan söng, işsiz qolgan valutafuruşlar yaşirinça işlaşga ötişdi. Endi ular qonunni buzib bölsa-da bozorlarda, odamlar gavjum böladigan joylarda öz faoliyatini davom ettira boşladi. Oqibatda, davlat xususiy valuta şoxobçalari oçib işlayotgan şaxslar tölaydigan soliqlardan quruq qoldi. Ikkinçi tarafdan, mamlakat hududida muomalada bölgan dollarning katta qismi «qora bozor» orqali aylanadigan böldi.

Bugungi kunda Tojikistonda valuta oldi-sotdi qilinadigan «qora bozor» gullab-yaşnamoqda. Aksariyat «dollarfuruş»lar avval qonuniy tarzda işlagan davridagidan kam bölmagan «oborot» bilan işlamoqda. Ularning ayrimlari özining valuta zaxirasini tijorat banklari xodimlari yordami bilan töldirişini va xodimga «yordami uçun» foydasidan hissa ajratişini aytadi.

Sönggi narx şakllantirilişi natijalari

4 noyabrda amalga oşirilgan narx şakllantirilişi tijorat banklaridagi somoni kursiga jiddiy ta'sir körsatdi. Masalan, Esxata bankida dollarni sotib oliş va sotiş kursi 11,31 – 11,33, Arvand bankida 11,32 – 11,33 Mikromoliyalaştiriş bankida 11.30 – 11.33 somoni bölyapti. Aksariyat banklar bugun mamlakatda valuta taqçilligi sababli faqat dollar sotib olyapti. Sotiş uçun valuta yöq. Ayrim banklar faqat ertalab 1-2 soat çeklangan miqdorda, kişi boşiga 100 yoki 200 dollardan valuta sotmoqda. Bankdan kuniga atigi bir neça kişi dollar sotib olişi mumkin.

Tojikiston milliy banki mamlakatdagi dollar tanqisligiga izoh berar ekan, holatni pandemiya şaroitida mamlakat iqtisodiyoti orqaga ketgani, eksport körsatkiçlari pasaygani va mehnat muhojirlari Tojikistonga jönatayotgan pullar oqimi sezilarli ravişda kamayganiga boğlaydi. Dollar tanqisligining yana bir sababi davlat budjeti hisobidan strategik obektlarni quriş va davlat qarzlarini tölaş uçun sarflanadigan valuta xarajatlarining ösişi deb baholanadi.

Tojikiston milliy banki ma'lumotlariga köra, mamlakatda kunlik valuta defitsiti, mavsumga qarab, 8-25 million dollarni taşkil etadi. «Uşbu defitsitni qoplaş manbayi – bu Tojikiston milliy bankining oltin-valuta zaxiralari, banklar tomonidan çet eldan jalb qilingan qisqa va uzoq muddatli kreditlar, aholining banklardagi depozitlari hamda jismoniy şaxslarning pul ötkazmalari», deyiladi milliy bank axborotida.

Joriy yilning 9 oyida valuta kursini oltin-valuta zaxiralari hisobidan barqarorlaştiriş uçun Tojikiston milliy banki 104,3 million dollar işlatgan.

Bir kunlik sukunatdan söng, 5 noyabr kuni rasmiy kurs bozor kursiga tenglaştirilişi ortidan, odatda tanqislik kuzatilmaydigan «qora bozor»da dollar narxi 11,3 somonidan 11,6 somoniga oşdi. Oqibatda, aholi ehtiyojlari uçun birlamçi zarur oziq-ovqat mahsulotlarining narxi ham sezilarli darajada kötarildi. Bundan taşqari, import va mahalliy mahsulotlar narxi ham oşdi.

Import mahsulotlarini sotuvçi savdogarlar dollar narxi oşgan zahoti öz mahsulotlarining narxini oşirişdi. Bunga izoh sifatida ular, sotadigan mahsulotlari çet el valutasiga sotib olinişini sabab qilib keltirişdi.

Undan söng, meva va sabzavot sotadiganlar ham narxlarni kötarişdi. Import tovarlarning narxi oşganda ular ham öz mahsulotlari narxini oşirişga majbur bölişlarini aytişadi.

«Agar dollar kötarilişi ortidan xorijdan import qilinayotgan mahsulotlar narxi oşsa, biz ham özimiz sotayotgan mahsulotlar narxini oşirişga majbur bölamiz. Aks holda, biz avvalgi daromad bilan birlamçi zarur ehtiyojimizni ham qondira olmaymiz», deydi qişloq xöjaligi mahsulotlari sotuvçi tadbirkor.

Milliy valuta qadrsizlangan ilk kunlarda xorijdan keltirilgan mahsulotlar narxi unça özgarmasligi mumkin. Narxlar oşişini keyinroq, xorijiy mahsulotlarning yangi partiyalari kelganda köriş mumkin. Tojikistonga deyarli barça tayyor mahsulotlar çetdan keltirilişi inobatga olinsa, milliy valutaning qadrsizlanişi iste'mol tovarlar narxini oşirib, xalqning xarid qiliş qobiliyatini pasaytirib boraveradi.

Mutaxassislar nima deydi?
Iqtisodiy tahlilçi Nur Safarov Tojikiston valuta bozoridagi özgarişlarni töğridan töğri Rossiya rublining dollarga nisbatan kursi bilan boğlaydi. Uning aytişiça, Tojikistondagi valuta kursi bilan boğliq holat Rossiyadagi jarayonlarga boğliq. Rossiya Tojikistonning yirik savdo hamkori, işçi kuçi eksport böladigan muhim bozori va mos ravişda valuta keladigan asosiy mamlakat hisoblanadi.

Tahlilçi yaqinda Rossiyada rublning dollarga nisbatan qadrsizlanganini eslaydi. «Umuman olganda, zaif iqtisodiyot, unça kuçli bölmagan eksport salohiyati va importga katta boğliqlik doimiy ravişda somoniga valuta kursi bosimini ötkazadi. Oqibatda, milliy bank valuta kursini vaqti-vaqti bilan pasaytirişga majbur böladi», deydi u.

Tahlilçining ta'kidlaşiça, somonining qadrsizlanişi birinçi navbatda aholining xarid qiliş qobiliyati pasayişini anglatadi. Somonining qadrsizlanişi avvalo aholining eng zaif qatlamlari: pensionerlar, nafaqaxörlar, öqituvçilar, şifokorlar va boşqa barça davlat xizmatçilarining daromadlariga ta'sir qiladi. Tojikistonda iş haqi, pensiya, nafaqa, stipendiya va boşqa tölovlar milliy valutaning qadrsizlanişiga qarab oşirilmaydi.

Safarovning sözlariga köra, bunday hollarda tadbirkorlar vaziyatga yetarliça tez reaksiya körsatadi, narxlarni özgartiradi va valuta bozoridagi şaroitlarga moslaşadi.

Iqtisodçi Saidjon Nosirjonov milliy valuta kursi mamlakat iqtisodiyotining holati bilan belgilanişini ta'kidlab, mavjud moliyaviy-iqtisodiy şaroitda milliy bank tomonidan valuta kursining şakllantirilişini tabiiy hol deb biladi. Bundan taşqari, uning fikriga köra, hozirgi şaroitda hukumat rejalaştirilgan budjetni moliyalaştirişi, şu jumladan, budjet taşkilotlarida işlovçilarning iş haqini belgilangan vaqtda tölab berişni ta'minlaşi juda muhim.

Moliya mutaxassisi Dilşod Şarafov esa bundan beş yil oldin amalda bölgan erkin valuta ayirboşlaş bozoriga qaytiş va jismoniy şaxslarga litsenziya asosida valuta bozorida iştirok etiş imkoniyatini beriş kerak deb hisoblaydi.

«Valuta ayirboşlaşdagi turli qonunbuzarliklarning oldini oliş uçun biz 2016 yilgaça mavjud bölgan – erkin valuta ayirboşlaş tizimiga qaytişimiz kerak. Balki, hozirgi bozor şaroitida valutalar kursi bugungi kurslardan biroz yuqoriroq bölişi mumkin. Biroq ana şunda somonining turli valutalarga nisbatan haqiqiy kursi şakllanardi va valuta defitsiti degan narsa umuman bölmasdi», deydi Dilşod Şarafov.