1 santimetr unumdor tuproq hosil bölişiga yuz yildan ortiq vaqt ketadi - Tuproq tarkibini örganiş korxonasi faoliyati bilan tanişuv
|15:32 / 16.02.20218 9999 min
Joriy yilning 15 fevral kuni Qişloq xöjaligi vazirligi qoşidagi «Tuproq tarkibi va repozitoriysi, sifati tahlil markazi» davlat unitar korxonasi tomonidan ommaviy axborot vositalari vakillari uçun press-tur taşkil etildi. Unda korxona amalga oşirayotgan işlar, Özbekistondagi tuproq tahlili böyiça muammolar, şörlangan tuproqlar, ularni bartaraf etiş muammolari xususida ma'lumotlar berildi.
«Tuproq tarkibi va repozitoriysi, sifati tahlil markazi» davlat unitar korxonasi 60 yillik tarixga ega bölib, unga 1959 yilda asos solingan. Dastlab Tuproq ekspeditsiyasi sifatida taşkil qilingan. Bugungi kunda korxonada 128 nafar mutaxassis faoliyat yuritmoqda.
Unitar korxonaning asosiy vazifalari - tuproq bilan boğliq nazariy-amaliy tahlillar amalga oşirib, şu asosda tavsiyalar beriş. Xususan:
yer resurslaridan istiqbolli foydalaniş böyiça takliflar va rejalar işlab çiqiş, barça turdagi tuproq tadqiqotlarini amalga oşiriş;
viloyatlar, tumanlarning tuproq xaritalarini tuziş;
qişloq xöjaligi yer maydonlari monitoringi;
şörlangan tuproqlar kartogrammalarini tuziş;
obi va lalmi yerlar tuproq sifatini baholaş xaritalarini tuziş, agrokimyoviy tekşirişlar ötkaziş va boşqalar.
Unitar korxona direktori Odil Jabborov respublikadagi mavjud ekin yerlaridagi tuproqlar holati, tuproqning işlab çiqariş tizimidagi ahamiyati, uni boyitiş va asraş borasidagi işlar, muammo va kamçiliklar xususida töxtaldi.
«Bugungi kunda Özbekiston tuproqlari 54 ball bonitetga baholanadi. Bu örtaça körsatkiç. Respublikadagi ayrim hududlar - Samarqand, Toşkent viloyatlarida 90-100 balli unumdor yerlarni uçratiş mumkin.
Bizning har bir kiyimimiz va oziq-ovqatimiz tuproqqa boğliq. Undan toza ekologik mahsulot çiqadigan bölsa, soğlomlik ham öz örnida böladi. Tuproqdagi oziq elementlari hozirda faqat fosfor, kaliy va boşqa kimyoviy minerallar bölib qoldi. Paxtali kiyimni oladigan bölsak, şu paxtaning özini oliş uçun ham qança kimyoviy element beriladi, bu esa paxtada özining ta'sirini körsatadi.
Nima uçun tuproqqa alohida e'tibor beriş kerak, nega yerlarimiz şörlanib ketyapti, buning oldi yetarli darajada olinmayapti, degan savollar bugungi kunning dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Buni tanqidiy nazardan ötkaziş kerak.
Moldovada FAO yiğilişida qatnaşganimda bir narsa e'tiborimni tortdi, ular faqat ösimlik mahsulotinigina olişar ekan, xolos. Ya'ni makkajöxori bölsa, uning jöxorisi olinadi, qolgan barça narsasi: poyasi böladimi, hatto sötasigaça yerni haydab kömib yuboriladi. Tasavvur qilyapsizmi, mol haydamasdan, yerni yoqib yubormasdan şunçaki tuproqqa qöşib yuborişar ekan. Özi şundoq ham bu yerlar qora tuproq.
Mavzuga oid
Biz-çi? Oddiy ğalla misolida olsak, buğdoyini olamiz, somonini olib ketamiz, molni haydaymiz, kamiga olov ham qöyamiz (bu ekologiyaga ham, tuproqqa ham zarar). Ösimlik yetiştiriş orqali tuproqdan qançalab biomassa olib çiqib ketilyapti, lekin unga qaytariş jarayoni-çi? Bu hozirda katta muammo. Tuproqqa olinganiga yaraşa qaytarilmasa, tuproq qayerdan unumdor bölsin tağin», deya fikr bildirdi unitar korxona direktori.
Şuningdek, Odil Jabborovning ta'kidlaşiça, korxona jamoasi asosan yoşlardan iborat bölib, xodimlarning 65 foizi 35 va undan kiçik yoşdagilar, 30-35 foizi esa katta tajribaga ega mutaxassislar hisoblanadi.
«Mahalliy öğit bilan juda kam işlanadi. Yoki nomiga çiqariladi. Özini bilgan, rivojlanişni istagan klasterlar işlayapti, lekin umumiy olganda yetarli darajada emas. Heç bölmaganda 15-20 tonna tuproqqa qaytarilişi kerak. Endi bunga resurs yetarlimi-yöqmi deb emas, balki şunday şaroitni yaratiş har kimning öz böynida. Yerning egasi fermermi yoki klastermi — şaroitni özi yaratişi kerak. Yerdan unumdor va sifatli hosil olişni istagan odam şunga mas'ul ham böladi-da.
Bizning korxonada agrokimyoviy kartogramma işlari amalga oşirilmoqda, bundan maqsad öğitlarni töğri qöllaş, ya'ni tuproqning tarkibi örganilib, şunga mos zarur öğitlar bilan ta'minlaş masalasi turibdi. Ayrim joylarda fosfor yetarli emas, ba'zi yerlarda ortiği bilan bor. Şunga qiyosan olsak, bir hududda önta kontur bölsa, ön xil tuproq namunasi çiqadi. Öğitlarni tabaqalaştirib, ösimlik özlaştira oladigan holatga keltiriş uçun işlar qilinmaydi, bu böyiça agrokimyoviy kartogramma işlari ança yillardan beri yuritilmaydi. Buni töğri tuşunadigan agronomlarimiz ham yetarli emas. Şuning uçun ham bu işlar sust», deya tizimdagi holat böyiça öz fikrlarini bildirdi korxona direktori.
Korxona boş muhandisi Javohir Musayev bergan ma'lumotga köra, ötgan 2020 yilda qariyb 700 ming gektar yer maydoni tuproq sifatini baholaş nazoratidan ötkazilgan. Şundan Farğona viloyatidagi 294,8 ming gektar suğoriladigan hamda Jizzax va Samarqand viloyatlaridagi 403,9 ming lalmi maydonlarda şu kabi tahlillar bajarilgan.
Joriy yilda esa Andijon, Qaşqadaryo va Xorazm viloyatlaridagi jami 911 ming gektar suğoriladigan, Surxondaryo, Qaşqadaryo, Toşkent, Navoiy viloyatlaridagi 352,6 ming gektar lalmi maydonlarida tuproq sifatini baholaş işlari rejalaştirilgan. Şuningdek, Jizzax va Qaşqadaryodagi 727,8 ming gektar suğoriladigan yerning agrokimyoviy kartogrammalari tuziladi.
Korxona tarkibida «Tuproq-sinov laboratoriyasi» mavjud bölib, 2017 yilda milliy va xalqaro miqyosda akkreditatsiyadan ötgan kam sonli tuproq-sinov laboratoriyalaridan hisoblanadi. Uning tahlillari 160dan ortiq davlatda tan olinadi.
Laboratoriyada tuproq tarkibidagi oğir metallar, organik moddalar miqdori, agrokimyoviy xossa xususiyatlari, tuproqning meliorativ holati, fizik-mexanik xossalari kabi asosiy yönalişlarda işlar bajariladi.
Hozirda laboratoriya 31 turdagi tuproq namunalari, 11 xil turdagi suğoriş suv namunalari, 8 turdagi ösimlik namunalari ustida tahlil olib boradi. Bundan taşqari, qulaylik va tezkorlik uçun mobil laboratoriya ham mavjud bölib, u bevosita tahlil olinişi kerak bölgan hududda hozir böla oladi.
Şuningdek, korxonada tuproq tarkibidagi ösimlik zararkunandalarini aniqlaş işlari ham olib boriladi. Germaniya tajribasi asosida tuproq tarkibida sabzavotlarga va boşqa qişloq xöjaligi ösimliklariga zarar yetkazuvçi organizmlarni aniqlaş va ular xavfini bartaraf qiliş böyiça takliflar işlab çiqiladi.
Unitar korxona boş muhandisi Javohir Musayev tuproq analizi uçun ekspeditsiya işlari qanday olib borilişi, kartogrammalar tuziş ahamiyati haqida qöşimça ma'lumotlar berdi.
«1 santimetr unumdor tuproq hosil bölişi uçun yuz yildan ortiq vaqt ketadi. Şu bilan birga, unga zarur omillar ham bölişi kerak. Şunga teskari qilib aytganda, tuproqning eroziyaga uçraşi juda ham oson; şamol, yer osti suv sathi kötarilişi, yer şörlaşi kabi omillar ta'sirida yuzaga keladi.
Agrokimyoviy kartogramma işlarini bajariş bugunning dolzarb muammolari sifatida ma'lumot berildi. Xöş, u qanday tarzda olib boriladi, degan savol tuğiladi. Bunda, avvalo, dala tayyorgarlik işlari olib boriladi. Ekspeditsiya xodimlari hududlarga çiqib, yer maydonlari, ularning konturi, joylaşgan joyi, çegaralari va boşqa elementlarni qişloq xöjalik tarhiga tuşirib çiqadi. Har 4-5 gektar yer konvert usulida maydonlarga ajratib çiqiladi.
Şu ajratilgan konturning beşta nuqtasidan: törtta çekka va markaziy qismidan 0.30 qatlamda tuproq namunasi olinadi va bular birlaştirilib bitta namuna qilinadi. Şundan söng u raqamlangan maxsus idişda hamda uşbu yer maydoni tarixi haqidagi batafsil ma'lumotlar töldirilib laboratoriyaga olib kelinadi.
Bu yerda esa harakatçan fosfor, almaşinuvçan kaliy va çirindi miqdori tahlil qilinib kameralka bölimiga ötkaziladi, u yerda dastlabki bosqiçda konturlangan xaritaga har bir kimyoviy tahlil natijasi kiritib çiqiladi. Va natijada bizda uç turdagi element miqdorini aniq körsatib beruvçi uçta xarita tayyor böladi.
Har bir xaritada öşa element bilan ta'minlaniş darajasiga köra rang beriladi va şundan söng qaysi joyga köproq e'tibor berilişi kerakligi aniq böladi. Buning ahamiyati şundaki, kaliy va fosforni kerak-nokerak yerga bir xilda soçiş emas, har bir maydonga keragiça mineral bilan ta'minlaş imkoni yuzaga keladi. Ortiqça xarajat mahsulot tannarxi oşişiga ham olib keladi. Ikkinçidan, ösimlikka ötmasdan sizot suvlarga ötib ketişi yoki tuproq tarkibida ösimlik özlaşmaydigan holatga ötib qoladi», deya ta'kidladi korxona boş muhandisi.
Şuningdek, u ekin ekiladigan yerlar unumdorligini monitoring qiliş böyiça amalga oşiriladigan işlar xususida tuşuntiriş berib ötdi.
«Bundan taşqari, har 5 yilda suğoriladigan yerlarda, har 10 yilda lalmi yerlarda bonitirovka işlarini qiliş rejalaştirilgan. Bunda tuproqning ozuqaviy elementlarinigina emas, umuman, tuproqda keçayotgan jarayonlarni monitoring qiliş imkoni paydo böladi.
Har 10 gektar yer möljal olinib, 2 metrgaça bölgan tuproq kesmalari qaziladi va tuproq profili oçilib qatlamlardan namunalar olinadi. Bular laboratoriyaga olib kelinib, tuproqning unumdorligini aniqlaş uçun 28 ta faktor kimyoviy tahlildan ötkaziladi. Bu jarayonda yuqoridagi uçta elementdan taşqari, eng asosiylaridan biri - tuproqning mexanik tarkibi, şörlaniş darajasi, gips mavjudligi, yer osti suvlarining mavjudligi kabilar örganiladi», deya qöşimça qildi Javohir Musayev.
