Jahon hamjamiyatiga ta'sir ko‘rsatgan globallashuv jarayonlarining jadallashishi (pandemiya, iqtisodiy inqiroz) O‘zbekiston iqtisodiyoti va jamiyatining keyingi rivojlanish istiqbollari to‘g‘risida tanqidiy fikr yuritishni talab qiladi.
Shu o‘rinda bir necha savol juda dolzarbdir:
Birinchidan, siyosiy, iqtisodiy va moliyaviy mustaqillikning asosi bo‘lgan texnik va texnologik nuqtayi nazardan O‘zbekiston qanchalik mustaqil.
Ikkinchidan, O‘zbekiston rivojlangan mamlakatlarga bog‘liq bo‘lgan texnologik bo‘shliqni qay darajada kamaytirishi va postindustrial iqtisodiyotni yaratishi mumkin, bu globallashuv jarayonlari tezlashishi va yakunlanish davrida mamlakat omon qolishining asosiy shartidir.
Uchinchidan, O‘zbekiston iqtisodiyoti va uning hozirgi o‘sish sur'atlari o‘rta muddatli istiqbolda o‘rtacha jahon standartlariga mos keladimi yoki aholining munosib turmush darajasini ta'minlay oladimi?
I.M.Gubkin nomidagi Rossiya Davlat neft va gaz (MTU) universitetining Toshkent shaxridagi filiali ilmiy xodimi PHD Zakir Usmanov Kun.uz muxbiri bilan suhbatda globalizatsiya paytida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan bo‘shliqni qanday yengib o‘tish mumkinligi haqida fikrlarini bildirdi.
Mutaxassisning ta'kidlashicha, O‘zbekistonda muammolarni hal qilishda faqat iqtisodiy nuqtayi nazardan yondashilmoqda. Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida hozirgi paytda fanlararo ilmiy yondashuv muammolarni hal qilishda ustunlik qiladi.
Yuqoridagi savollarga javob topishdan oldin, respublika rivojlanishiga ta'sir qilgan omillarni keltirib o‘tish kerak.
1. Geografik joylashuv. Deyarli har qanday mamlakat taraqqiyotida eng muhim jihat geografik omil hisoblanadi. O‘zbekiston to‘g‘ridan to‘g‘ri dengizga chiqish imkoniyatiga ega emas. Agar Shvetsiya, Koreya va Cingapur kabi mamlakatlar iqtisodiy rivojlanishda ma'lum bir yutuqlarga erishgan bo‘lsalar, bu asosan ularning geografik joylashuvi bilan bog‘liq. So‘nggi 30 yil ichida O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanishda katta yutuqlarga erisha olmaganini asosan, dengizga chiqish imkoniyati yo‘qligi bilan bog‘lash mumkin. Natijada ham eksport mahsulotlari, ham import tovarlarining narxi bir necha baravar qimmatlashib ketadi. Import qilinadigan uskunalar va zarur tarkibiy qismlar narxining oshishi tarmoqlarning rivojlanishiga ham ta'sir ko‘rsatdi.
2. Tarixiy omil. Sobiq sovet ittifoqi davrida respublika markazga xomashyo yetkazib beradigan baza vazifasini bajargan. Sanoat deyarli rivojlanmagan. Mamlakatda mavjud ba'zi korxonalar (masalan, Toshkent traktor zavodi)da ishlar rus tilida olib borilgan va malakali mutaxassislarning aksariyatini ruslar tashkil qilgan. Mustaqillikdan keyin mamlakat aholisi orasida malakali kadrlar juda kam bo‘lgan va jahon standartlari darajasida ishlovchi mutaxassislar bo‘lmagani ishlab chiqarish jarayonining yo‘lga qo‘yilishida katta muammolarni keltirib chiqargan. Natijada bunday iqtisod nafaqat moddiy va boshqa qadriyatlarni, balki talab qilinadigan bilim va ko‘nikmalarni to‘plashga imkon bermagan. Bu hali ham aholi turmush darajasiga ta'sir qiladi va mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini cheklovchi muhim omil hisoblanadi.
