Koronavirus laboratoriyadan sizib çiqqani haqidagi faraz. Olimlarga nimalar ma'lum?
|22:35 / 30.07.202186 76713 min
Jahondagi odamlar va hatto davlatlar kun tartibini özgartirib taşlagan koronavirus pandemiyasi boşlanganiga bir yarim yildan ziyod muddat ötdi. Şu kungaça 197 milliondan ortiq kişi uşbu kasallikka çalinib, ularning 4,2 milliondan ziyodi vafot etdi. Özbekistonda Covid-19’ga çalinganlar soni 125 mingdan köproqni, undan vafot etganlar esa rasmiy statistikaga köra qariyb 900 kişini taşkil etyapti.
Millionlab odamlar hayotiga zomin bölgan, millardlab insonlar hayotini tubdan özgartirib taşlagan kasallikning kelib çiqişi haqida turli versiya va farazlar mavjud.
Koronaviruslar oilasiga kiruvçi SARS-CoV-2 virusi bilan kasallaniş holati ilk bor Xitoyning Uhan şahrida qayd etilgandi. Oradan bir yil ötib Jahon soğliqni saqlaş taşkilotining maxsus komissiyasi Uhanda bölib, virusning kelib çiqişini örganişga kirişdi. Unda Ekspertlar mahalliy olimlar, şifokorlar bilan suhbatlaşdi, şahardagi yovvoyi hayvonlar va dengiz mahsulotlari sotiladigan bozordagi vaziyatni örganişdi. Darvoqe, JSSTning maxsus komissiyasini kiritişni Xitoy hukumati paysalga solib keldi va buni JSST ekspertlarida ayrim hujjatlarning yöqligi va delegatsiyani qabul qilişga tayyorgarlik körişga oid qiyinçiliklar bilan izohlagan.
2021 yilda koronavirus (SARS-CoV-2)ning laboratoriyada yaratilgani haqidagi munozaralar köpaygandan köpaydi, deya yozişmoqda Nature jurnalidagi maqola mualliflari Emi Maksmen va Smriti Mallamati.
Aksar olimlar SARS-CoV-2’ning kelib çiqişi tabiiy va odamga hayvondan yuqqan, deb hisoblaşadi. Biroq virusning laboratoriyadan sizib çiqqani haqidagi versiya ham bor. Ba'zi olimlar virusning Uhan virusologiya institutida sun'iy tarzda yaratilgani haqidagi farazni çuqurroq örganişni talab qilişmoqda.
Koronavirus bilan ilk kasallaniş holatlari aynan Uhan şahrida qayd etilgandi. 2021 yilning 26 may kuni AQŞ prezidenti Jo Bayden butun kuçlarni işga solib, koronavirusning kelib çiqişini aniqlaşga çaqirdi. Avstraliya, Yevropa Ittifoqi va Yaponiyani ham virusning kelib çiqişini sinçiklab örganişga da'vat qildi va jumladan şunday dedi: Bugunga kelib, AQŞ Xavfsizlik Uyuşmasi ehtimoliy ikki ssenariy mavjudligi borasida hamfikr. Lekin bu masalada hali uzil-kesil töxtamga kelingani yöq. Men Xavfsizlik Uyuşmasidan bizni yakuniy xulosaga olib boruvçi axborotni töplaş va tahlil qiliş uçun urinişlarni ikki barobarga oşirişni söradim. Öşa hisobotning bir qismi sifatida men zarur ma'lumotlarni, şu jumladan, Xitoyga beriladigan aniq savollarni taqdim qilişni ham söradim. AQŞ hamfikr doiralar bilan töliq, şaffof va dalillarga asoslangan xalqaro tekşiruvda qatnaşiş uçun Xitoyga bosim qilişda davom etadi».
Mavzuga oid
Maqola mualliflarining yozişiça, olimlarda koronavirus na laboratoriyada yaratilgani va na tabiiy kelib çiqqani haqida yetarliça isbot bor. Köplab infeksionist olimlar tabiiy evolyutsion yöl bilan rivojlangan va köpşapalaklar yoki boşqa biror hayvondan töğridan töğri odamlarga yuqqan deb hisoblaşmoqda. Aksar yangi epidemiyalar, şu jumladan, OIV, gripp, Ebola, MeRS tabiiy tarqaliş orqali boşlangan.
Tadqiqotçilar virusning tabiiy kelib çiqişini isbotlovçi bir neça dalilni qölga kiritişgan. Körşapalaklar koronaviruslarning keng tarqalgan taşuvçisi hisoblanadi. SARS-CoV-2 genomi RATG13 genomiga 96 foiz öxşaş bölib, ilk bor 2013 yilda Xitoyning Yunnan provinsiyasida körşapalakda aniqlangan edi.
«Bular köp ehtimol bilan körşapalaklarga borib taqaladi»
Virus körşapalaklardan vositaçi hayvon orqali uning tanasida mutatsiyaga uçragan holda tarqalgan degan versiya ham bor
SCIENCE PHOTO LIBRARY
Professor Skot Viz hayvonlardagi yuqumli kasalliklarni davolaydi. U körşapalaklar dunyoning istalgan nuqtasida yaşaşi mumkinligiga e'tibor qaratadi. Ular ming yillardan beri öz yirik jamoalari orqali bir-biriga kasalliklar yuqtirib yuradi.
Professor Viz ularning odamlar bilan öxşaş tomonlari haqida gapiradi: «Körşapalaklar sut emizuvçilar va bizga öxşaydi. Agar körşapalakning qaysidir jihati insonnikiga öxşasa, virusning yuqişi yengilroq böladi»
Undan taşqari, SARS-CoV-2 laboratoriyadan tarqalgani haqidagi taxmin ham bor. Laboratoriyadan sizib çiqqan viruslar epidemiya qözğamagan bölsa-da, maşhur viruslarning xurujiga sabab bölgan. Mualliflar 2004 yilda ikki tadqiqotçi olimning Pekindagi virusologiya laboratoriyada atipik pnevmoniya bilan kasallangan holatini eslatgan. Ular öz navbatida yetti kişiga yuqtirişgan...
Maksmen va Mallamati virusning sizib çiqqanini aytayotganlar tayanayotgan asoslarni sanab berişgan.
Nazariy jihatdan Covid-19 laboratoriyada yaratilgan bölişi mumkin. Tadqiqotçilar laboratoriyada örganiş uçun SARS-CoV-2 virusini hayvondan olgan bölişlari yoki koronavirus genomini işlab çiqib, uni sun'iy yaratgan bölişlari mumkin.
Amir Attaran, Ottava universiteti huquqşunoslik professori, epidemiolog şunday deydi:
«Bu şubhali, xavotirli, qörqinçli va ehtimolki, hayotga tahdid soluvçi holat. Buni sir saqlaşga sabab yöq. Ebola virusi Xitoyga jönatilgani va u bilan Xitoy harbiylari işlayotganidan xabarimiz bor. Bu ma'lum narsa. Ular yana nimani yaşirişyapti? Xitoy Ebola genetik materiallarining yirik katalogini qölga kiritişni istab qolganining eng katta sabablardan biri – ular genetik funksiyalar tajribasini ötkazişyapti. Bu esa virusni yanada xavfli va halokatli qiladi. Biz Kanadada bunday tajribalar qilmaymiz va butun dunyoda ham bundan jirkanişadi. Afsuski, biz ularga yordam berib qöygan bölişimiz mumkin».
Bunday ssenariylarda laboratoriyada biror insonga tasodifan yoki ataylab virus yuqtirib, keyin uni tarqatib yuborgan bölişlari ham mumkin.
Undan taşqari, pandemiya boşlanganidan buyon bir yarim yil ötgan bölsa-da SARS-CoV-2’ga öxşaş virus hayvonlarda aniqlanmagan. Covid-19 ilk bor koronaviruslarni örganadigan yetakçi laboratoriya joylaşgan Uhanda aniqlangani borasidagi tasodif köpçilikni öylantirib qöygan.
Laboratoriyadan sizib çiqiş haqidagi faraz tarafdorlari virus ğayrioddiy genetik ketma-ketlikka ega va demakki, odamlar tomonidan yaratilgan deyişmoqda. Ba'zilar esa, SARS-CoV-2 odamlar orasida juda oson tarqalişiga urğu qaratib, u şunday maqsadda yaratilgan degan fikrni ilgari surişmoqda.
Hongkongda faoliyat körsatgan va Xitoy hukumatini koronavirus tarqalişini bilib turib oldini olmaslikda ayblagan virusolog, doktor Li Meng Yang öz iddaolari tufayli AQŞga qoçişga majbur böldi. U Loose Women loyihasiga bergan qisqa intervyusida, jumladan, şunday deydi: «Barini boşidan boşlaydigan bölsak, men vraç va fan nomzodiman. Hongkong xalq soğliqni saqlaş universiteti va JSSTning laboratoriyasida gripp va keyinçalik koronavirus deb nomlangan kasalliklar ustida işlardim. Men köp viruslar va mavjud koronaviruslar ustida işlayman. Menda Xitoyning ikki diplomi borligi va u yerda mandarin lahjasida gaplaşa oladigan yagona inson bölganim bois men Uhanda paydo bölgan yangi pnevmoniya kasalligini tadqiq qiliş böyiça maxfiy jamoaga qöşildim va ötgan yilning 31 dekabrida ortga qaytdim (2019 yil nazarda tutilmoqda – tahr.).
Tadqiqotda men JSSTdagi boşliğimga jönatilgan hisobotni kördim. Lekin JSSTdan javob kelmadi. Hamma meni «Qizil çiziqni bosma. Sukut saqla, aks holda, özingga qiyin böladi», deb ogohlantirdi. Nihoyat 17 yanvarda (2020 yil nazarda tutilmoqda) bu haqda odamlarga aytişga qaror qildim, çunki bu dolzarb edi. Men sizlarda, AQŞda turib faoliyat yuritadigan taniqli yutub-vloger bilan boğlanişga urindim va maqsadimga erişdim. Lekin video xitoy tilida edi. Xitoy hukumati Covid-19 bilan boğliq vaziyatni endi oçiqlayotgandi. Ikkinçidan, insondan insonga yuqiş boşlanib bölgandi. Uçinçidan, virusning tez mutatsiyaga uçraşi va nazorat qilinmasa tösatdan tarqalib ketişi mumkinligi edi. Törtinçidan, Uhandagi dengiz jonivorlari bozori. Va nihoyat bu virus tabiiy emasdi. U Xitoy harbiy institutining koronavirusning ss45 va zxc21 deb nomlangan koronaviruslari asosida işlab çiqilgan. Bu laboratoriyada işlangaç yangi virus paydo böldi. Bu virus laboratoriyadan tarqagan. Uhandagi laboratoriya va u Xitoy hukumati tomonidan nazorat qilinadi».
Şuningdek, DailyMail naşri britaniyalik olim Angus Dalgliş tomonidan Quarterly Review of Biophysics Discovery ilmiy naşrida çop qilinişi uçun yuborilayotgan deb taxmin qilinayotgan maqolaga köra, COVID-19 özining tabiiy kelib çiqişga ega emas va xitoylik olimlar tomonidan yaratilgan bölib, keyinçalik izlarni yöqotiş uçun «retro-injyeneriya» yordamida uning körşapalakdan odamga ötgandek qilib körsatilgani haqida aytilgan.
Biolog-evolyutsionistlar bu argumentlarga nima deydi?
Körşapalakmidi?
Kasalliklarning tarqab ketişini örganişga yillab vaqt ketadi, ba'zida esa, aniqlanmay ham qoladi. Material mualliflarining eslatişiça, atipik pnevmoniya epidemiyasining kelib çiqişini örganişga 14 yil ketgan. Atipik pnevmoniya körşapalaklarda aniqlanib, odamlarga Afrikadagi yaşovçi viverra degan hayvondan tarqalgani aniqlangan.
Virusning kelib çiqişini tadqiq qilişning murakkab tomoni şundaki, hayvonlar orasida kasallik tarqaşi sporadik xarakterga ega böladi. Biror hayvonning halok bölişi yoxud infeksiyadan xalos bölişiga qadar topiş kerak. Hayvonlarning tahlillari ijobiy natija bersa-da, sölak, axlat yoki qonda aniqlangan viruslar köpinça degradatsiyaga uçraydi va patogen mikroorganizmlarning genomi şifrini yeçişni qiyinlaştiradi.
Biroq pandemiya boşlanişida olimlar muayyan progressga erişdilar. 27 may kuni bioRxiv preprintlar saytida e'lon qilingan hisobotga köra, Xitoy janubida körşapalaklarda RmYN02 virusi aniqlangan. Buning genomi SARS-CoV-2’ga RATG13 koronavirusinikidan yaqinroq.
Şubhali tasodif
Virusologiya instituti Uhanda joylaşgani gumonlarni kuçaytirib yubordi.
«Virusologiya laboratoriyalari qoida böyiça atrofdagi viruslarga ixtisoslaşgan böladi», deya iqtibos keltiriladi AQŞning Rocky Mountain Laboratories laboratoriyalari tarmoği virusologi Vinsent Myunsterdan. Uhan virusologiya instituti Xitoy va uning atroflarida aniqlangan koronaviruslarni örganişga ixtisoslaşgan. Şuningdek, gripp Osiyoda, gemorragik isitma Afrikada örganiladi. «Ön holatdan töqqiztasida virusning yangi xuruji röy berganda, yaqin-atrofda şu viruslarni örganadigan laboratoriya böladi», deya qöşimça qilgan Myunster.
Bioetik Kerri Bouman endilikda maşhur bölib ketgan Uhandagi dengiz jonivorlari bozoriga bir marta borgan.
«Bozor ölik va tirik hayvonlarga töla edi».
Asosiy nazariya – bozor xodimlaridan biri infeksiya yuqtirgan hayvon bilan kontaktda bölgan.
«Har tarafdan sizga hayvon siydik va najaslari tegib ketişi mumkin va öz navbatida viruslar uçun inkubatsiyaga şaroit yaratib beradi. Uhandagi bozorda jonivorlarning 56 xilini sanaganman. Ularning asosiy qismi, balki uçdan biri yovvoyi edi», deydi u.
Ilk kasallaniş holatlari Uhandagi bozor bilan boğlangan va bozor yopib qöyilgandi
Endi nima böladi?
Katta Yettilik (G-7) sammitida nutq sözlagan JSST rahbari Tedros Gebreyyesus Adhanom Xitoy virusning kelib çiqişini örganiş masalasida JSST bilan yetarli darajada hamkorlik qilmaganini aytib, şaffoflik uçun köproq harakat qiliş kerakligini aytgan.
Binobarin, JSST rahbari Covid-19 virusining kelib çiqişini tadqiq qiliş böyiça rejaning navbatdagi bosqiçiga ötilişini ma'lum qilgan.
Virus laboratoriyada yaratilgan yoki tabiiy ravişda kelib çiqqanidan qat'i nazar hali juda köp örganiladi va kelajakda önlab ilmiy işlarga mavzu böladi.
P/S: Material tayyorlaniş çoğida Xitoy soğliqni saqlaş vaziri Jahon soğliqni saqlaş taşkilotining laboratoriyalarni yana bir bor tekşiriş böyiça söroviga ğazab bilan rad javobini bergan. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti koronavirusning tabiiy yoxud sun'iy kelib çiqişi haqidagi farazlar haq yoki nohaq ekaniga uzil-kesil nuqta qöymoqçi.
Xitoy soğliqni saqlaş vazirligi vakili Tszen Isin matbuot anjumanida JSSTning rejalari va tekşiruv prioritetlaridan hayratda ekanini izhor qilgan.
«Töğrisini aytganda, JSSTning virusning kelib çiqişini tekşiriş rejasining ikkinçi bosqiçini körib hayratda qoldim. Bu rejada Xitoy tomonidan laboratoriya protseduralari buzilgani va pirovardida virus sizib çiqqani haqidagi farazga urğu berilgan. Bu ondan boşlab soğlom fikrga nisbatan hurmatsizlik va fanga bölgan kibr faqat ortib boradi, xolos», degan vazirlik vakili.
Koronavirus yetkazgan moddiy va jismoniy zararlardan taşqari hali diplomatik oqibatlari ham borga öxşaydi. Hammasini vaqt körsatadi.
