Dronlarga ruxsat beriş vaqti kelmadimi? Xorij tajribasiga nazar
|23:00 / 09.08.202114 09115 min
2019 yilda noqonuniy ravişda dron uçiriş Özbekiston Jinoyat kodeksiga kiritilgan edi. Biz bu borada xorijiy davlatlar qonunçiligidagi me'yorlarga nazar taşladik. Guvohi böldikki, köplab rivojlangan davlatlarda fuqarolarning dron uçirişiga ruxsat berilgan. Taqiqlar esa asosan rivojlanayotgan davlatlarda saqlanib qolmoqda.
Riçard Brenson va Jyeff Bezos. Jahon ommaviy axborot vositalarining sönggi kunlardagi eng trendga çiqqan xabarlaridan biri ayni şu milliarderlar nomi bilan boğliq böldi. Ularning yaqin kosmosga çiqqani, bunda xususiy kompaniyalar tomonidan işlab çiqilgan raketalardan foydalanilgani alohida e'tirof etildi.
«Bojxona nazorat postida dron olib ötayotgan fuqaro uşlandi». Bu esa Özbekiston OAVda bot-bot uçrab turadigan xabarlarning umumiy sarlavhasi. Xabarlarda, dronlarning noqonuniy olib ötilayotgani qayd etiladi.
Soddagina qilib «dron» deb ataluvçi uçuvçisiz uçar moslamalar dunyoda allaqaçon oddiy maişiy texnika darajasidagi matohga aylanib ulgurdi. Dronlarning mukammalroq variantlari esa iqtisodiyotning turli sohalari, xususan, qişloq xöjaligi, yer maydonlari nazorati, kartografiya va boşqa köplab yönalişlarda keng qöllab kelinmoqda. Hatto, bir neça davlatlarning harbiy qurol-aslahalar arsenalidan ham joy olişga ulgurdi.
Özbekistonda esa dronlardan foydalaniş – jinoyat. Jazosining oğirligi 10 yillik qamoqqaça borişi mumkin. Albatta, ayrim istisnolar yöq emas, biroq umuman olganda, aholiga drondan foydalanişga ruxsat yöq.
Vaholanki, insoniyat ilm-fan va texnologiya rivojining yana bir mahsulini turli sohalar rivoji uçun qöllaşi quvonarli. Aslida şunday bölişi ham kerak...
Dronlar va xorij tajribasi
Dunyoning 143ta mamlakatida dronlardan foydalaniş qoidalari qonunçilik darajasida tartibga solingan. Ta'kidlaş örinliki, qoidalar köproq qurilmalarni olib kirişni taqiqlaş emas, balki ulardan foydalanişga doir jihatlarni öz içiga oladi.
Dronlar parvoziga nisbatan eng mö'tadil munosabat Yevropada desak adaşmaymiz: Yevropa mamlakatlarining 27 foizida uçuvçisiz uçar moslamalarni uçiriş çeklanmagan.
Şimoliy Amerika va Şarqiy Osiyo mamlakatlari qonunçiligida ham dronlarga nisbatan munosabat ança mö'tadil. Buning aksi ölaroq, Yaqin Şarq va Markaziy Osiyo davlatlarida holat ança farq qiladi: bu ikki mintaqa mamlakatlarining 21 foizi, jumladan, Eron, Iroq va Kuvaytda uçuvçisiz uçar moslamalardan foydalaniş butunlay taqiqlangan. Şuningdek, dronlar töğrisidagi qonun işlab çiqilgan Afrika mamlakatlarining 21 foizida ham bu moslamalar parvozi man etilgan.
Mavzuga oid
Keling, xorijiy davlatlarning ayrimlarida dronlardan foydalaniş qanday tartibga solinganini körib çiqsak. Dastlab, Osiyoning yirik davlatlaridagi tartib-qoidalar xususida.
Foto: Getty Images
Xitoy
Xitoy Xalq Respublikasida dronlarni uçirişga Xitoy fuqaro aviatsiyasi ma'muriyati qoidalariga muvofiq ruxsat etiladi. Uning asosiy bandlari quyidagiça:
— drondan buyumlarni taşiş yoki yuqoridan taşlaşda foydalaniş mumkin emas;
— boşqaruvçi dronni bevosita körib turgan masofada uçira oladi;
— kunduz kunlari uçiriş mumkin;
— 120 metr balandlikkaça uçira olasiz;
— albatta, dronni uçirişdan avval mahalliy hokimiyat idoralarida röyxatdan ötkaziş kerak böladi.
— dronlar fuqarolik javobgarligi böyiça suğurta polisiga ega bölişi zarur;
— Xitoyda dronlardan tijorat maqsadida foydalaniş ham mumkin, buning uçun biznes-litsenziya oliş kifoya;
— aeroportlar, xalqaro çegaralar, harbiy hududlar, davlat idoralari, elektr va transformator stansiyalari, doklar, portlar, temir yöllar va jamoat joylaridan uzoqroq böliş talab etiladi.
Yaponiya
Kunçiqar yurtda dronlar egalari Yer resurslari, infratuzilmalar, transport va turizm vazirligi qoidalariga rioya etişlari lozim. Bu qoidalarning ayrimlari quyidagiça:
— 150 metr balandlikkaça, kunduzi uçirsa böladi;
— drondan har qanday aşyoni taşlaş mumkin emas;
— aholi punktlari osmonidan boşqa hududlarda uçiş mumkin;
— binolar, insonlar va transport vositalaridan 30 metrgaça yaqinlikda, bevosita köriş masofada uçirsa böladi;
— aeroportlar yaqinida, odamlar yiğilgan joylarda yoki 150 metrdan balandroq uçirmoqçi bölganlar mahalliy aviatsiya byurosi direktoridan ruxsat olişi kerak;
— portlovçi yoki boşqa turdagi xavfli moddalarni taşişda drondan foydalaniş taqiqlanadi.
Tayvan
Tayvan fuqaro aviatsiyasi boşqarmasi 250 grammdan oğir dronlarni röyxatdan ötkaziş, 2 kg va undan ortiq moslamalarni maxsus testdan ötkazişni talab qiladi. Şunda bemalol undan foydalaniş mumkin.
Hongkong
Hongkongda dronni 91 metrgaça uçiriş mumkin. Qolaversa, bu yerda birmunça yirikroq moslamalarni ham uçirişga ruxsat bor, faqat uning vazni 7 kg.dan ortiq bölmasligi kerak.
Singapur
Singapurda dronlarni 60 metrgaça balandlikda uçira olasiz. Şu bilan birga, aeroportlardan 5 km uzoqlikda, aholi punktlaridan taşqarida 7 kg.gaça bölgan dronni osmonga kötariş mumkin. Buning uçun köriş çeklanmagan yoki ob-havo şaroiti qulay bölişi zarur.
Tailand
Osiyoning yana bir turistik maskanlaridan biri bölgan Tailandda, e'tibor bering, 2 kg.dan oğir dronlargina röyxatdan ötkaziladi. Ançagina yirik moslamadan foydalaniş uçun alohida ruxsatnoma oliş kifoya qiladi. Mabodo, 25 kg.dan ortiq vazndagi dron sohibi bölsangiz, bevosita transport vaziri ruxsati talab etiladi.
Bu yerda, şuningdek, jinoiy yoki ma'muriy javobgarlik ham nazarda tutilgan. Mamlakat fuqaro aviatsiyasi boşqarmasining nisbatan mö'tadil qoidasini buziş 1 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş yoki 40 ming bat (1245 dollar) jarima solinişiga, yoxud ikkisining baravar qöllanilişiga olib keladi.
Janubiy Koreya
Bu respublikada dronlarni 150 metr balandlikkaça uçirişga ruxsat bor, lekin aeroportlardan kamida 9,3 km uzoqlikda.
Qoidalarda şaxsiy hayot daxlsizligi alohida qayd etilgan va boşqalarning ruxsatisiz ularni tasvirga oliş ham taqiqlangan.
Dron 12 kg.dan ortiq vaznga ega bölsagina, hukumat ruxsati zarur. Şuningdek, 12 kg.dan ortiq barça turdagi dronlardan tijorat maqsadida foydalaniş uçun litsenziya ham talab etiladi. Xavfsizlik qoidalarini buzganlarga 2 mln von (1768 dollar) jarima solinişi mumkin.
Yevropa Ittifoqi
Dronlar masalasida YeIning yagona qonunçiligi mavjud emas. Ittifoqqa a'zo har bir mamlakat dronlarni röyxatga oliş va ulardan foydalaniş qoidalarini mustaqil ravişda hal qiladi. Ta'kidlaş kerak, Yevropa mamlakatlarining aksarida qoidalar va talablar bir-biriga öxşaş, quyida farqli jihatlarini e'tiboringizga havola qilamiz.
Daniya
Daniya qirolligida dronlarni uçirişda jamoat joylari va xususiy yerlarda rasmga tuşiriş qoidalariga rioya qiliş lozim. Dron boşqa dronlardan uzoqroq uçişi alohida belgilangan. Boşqaruvçi 18 yoşdan kiçik bölmasligi kerak.
120 metrgaça uçira olasiz, biroq 250 grammdan oğir yoki soatiga 50 km.dan tez uçadigan kopterlar Daniya transport va uy-joy vazirligidan röyxatdan ötkazilişi belgilangan.
Dronda, şuningdek, egasining ism-şarifi, telefon raqami va röyxatdan ötkazilgan raqami qayd etiladi. Dronni uçiruvçi şaxs guvohnoma olişi kerak.
Islandiya
Islandiyada dronlarning har bir parvozidan oldin geo-hududlarni tekşirib, havo harakatiga xalaqit qilmaslik lozim. Xalqaro aeroportlardan 2 km, mahalliy aeroportlardan 1,5 km uzoqlikda böliş kifoya qiladi.
Dron uçiriş uçun joy şaharda bino va turar joylardan 50 metr, qişloq joylarda esa 150 metr uzoqlikda bölişi kerak. Şaharda 7 kg.gaça, qişloq hududlarda 25 kg.gaça bölgan dronlardan bemalol foydalansa böladi. Faqat, 20 kg.dan oğir kvadrokopterlar uçun suğurta oliş zarur böladi.
Foto: Getty Images
Şveytsariya
Şveytsariyaning ayrim kanton va munitsipalitetlari dronlar parvoziga doir qat'iy qoidalarini işlab çiqqan. Umumiy qoidaga köra, 500 grammdan oğir dron uçirişni xohlagan kişi ehtimoliy zararlarni qoplaş uçun 1 mln frank (1 mln 85 ming AQŞ dollari) miqdoridagi suğurtaga ega bölişi kerak, buning xarajati ming dollarga bormaydi.
Niderlandiya
Niderlandiya qirolligidagi qoidalarga köra, 25 kg.gaça bölgan dronlardan şaxsiy tartibda foydalanişga ruxsat beriladi.
Buyuk Britaniya
Birlaşgan qirollikda droningiz 20 kg.gaça bölsa, bemalol foydalana olasiz. Şu bilan birga, 7-20 kg.lik dron sohibi tegişli davlat organi (CAA) sayti orqali qöşimça yöriqnomalar bilan tanişib olgani maqsadga muvofiq.
Germaniya
Germaniya Federativ Respublikasi fuqarolari uçuvçisiz uçar qurilmalarini 100 metrgaça balandlikda uçira olişadi. Uçiruvçilar suğurtaga ega bölişlari talab etiladi.
250 grammdan oğir dronlarga taniqlilik tasmasi yopiştirilişi belgilangan. 2 va undan ortiq kilogramm vazndagi kopterni uçiriş uçun maxsus sertifikat beriladi.
Navbat okeanorti mamlakatlariga. Şimoliy Amerika mamlakatlarida dronlardan foydalaniş qanday tartibga solingani bilan ham qisqaça tanişaylik.
AQŞ
Bugungi kunda birgina AQŞning özida 1,8 mln donaga yaqin dron röyxatdan ötgan. Ya'ni ularda ham bu moslamalar röyxati yuritiladi.
Amerikaliklar, Federal aviatsiya ma'muriyati (FAA) qoidalariga muvofiq, dronlarini 120 metr balandlikkaça kötarişlari mumkin. Xavfli hududlar osmonida parvoz taqiqlangan. Dronni uçirişdan oldin alkogolli içimlik içiş mumkin emas.
Agar uçuvçisiz uçar qurilma 250 gr.dan oğir bölsa, misol uçun, bu talabga mos tuşuvçi DJI dronlarining barçasini FAA saytida röyxatdan ötkaziş kerak. Bu yerda tijorat maqsadlarida ham drondan foydalansa böladi, illo maxsus ruxsatnoma olsangiz kifoya.
Ta'kidlaş kerak, AQŞda dron egalari uçun buning javobgarligi ançagina jiddiy. Dronni röyxatdan ötkaziş talabini buzganlar Amerika şaroitida ham yaxşigina jarima – 27 ming dollargaça jarima tölaşiga töğri keladi. Şu bilan birga, 25 kg.gaça bölgan dronlarni uçiriş mumkin.
Foto: Getty Images
Kanada
Kanadada dronlarni 90 metrgaça balandlikda, faqat kunduzi uçira olasiz. Dronda egasining ismi, yaşaş manzili va telefon raqami qayd etilgan bölişi kerak. Şuningdek, kopterni özingizdan 500 metrgaça uzoqlaştira olasiz.
1-35 kg.gaça bölgan Phantom seriyasidagi dronlarni transport vositalari, kemalar va odamlardan kamida 75 metr masofa uzoqda parvoz etişiga yöl qöyiladi. 250 grammdan 1 kg.gaça bölgan Mavic Air, Mavic Pro va Spark rusumidagi dronlarni 30 metrgaça yaqinlikda uçirsa böladi.
MDH mamlakatlaridan Rossiya va Gruziyada dronlar parvozi qanday tartibga solinganiga doir qisqa ma'lumotlar bilan ham tanişamiz.
Rossiya Federatsiyasi
Rossiyada dronlardan foydalaniş ançagina liberallaşgan desak, xato qilmaymiz. Qurilma vazni 250 grammdan 30 kilogrammgaça bölsa, uçiriş hududini aniqlamasdan, kunduz kuni, 150 metr balandlikkaça uçirsa böladi.
Albatta, aerodromlar, taqiqlangan va maxsus hududlar, şuningdek, ommaviy tadbirlar osmonida uçiriş çeklangan.
Gruziya
Gruziyada uçuvçisiz uçar moslamalardan foydalanişni tartibga soluvçi qonun 2017 yil kuzidan amal qila boşlagan. Unga köra, 5 kg.dan oğir bölgan barça turdagi uçuvçisiz uçar moslamalarni Fuqaro aviatsiyasi agentligidan röyxatdan ötkaziş lozim. Röyxatdan ötmagan dronlarni uçiriş mumkin emas.
Moslamalar 2 yil oraliq bilan mamlakatga olib kirilsa, uni yana röyxatdan ötkazasiz. Qurilmaga beşta raqamdan iborat maxsus ID beriladi.
250 grammgaça bölgan dronlardan erkin foydalanib, 122 metrgaça uçira olasiz. 25 kg.dan oğir dronlarni havoga kötarişdan avval ruxsatnoma oliş talab etiladi. Bunday qurilmaning eng yuqori tezligi soatiga 54 km.ni taşkil etişi kerak.
Özbekiston
Va nihoyat, Özbekistondagi tartibot haqida. Mamlakatimizda nafaqat dronlarni olib kiriş yoki ulardan foydalaniş, balki uçiriş uçun ruxsat oliş ham ançagina «boşoğriq» ekani sir emas.
Foto: IIV axborot xizmati
Özbekiston havo böşliğida uçuvçisiz uçiş qurilmalaridan foydalaniş va ularni Özbekiston Respublikasi hududiga olib kiriş Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 26 noyabrdagi 322-sonli qarori va 2016 yil 31 avgustdagi 287-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomga muvofiq amalga oşiriladi.
Qurilmadan foydalaniş ruxsatnomasi bevosita Vazirlar Mahkamasidan olinadi. Bunday ruxsatni faqat yuridik şaxs faqatgina idoraviy vazifalarni bajarişi uçun ololadi.
Drondan foydalaniş uçun ruxsat olingaç, buyurtmaçi foydalaniş va röyxatdan ötkaziş uçun “Davavianazorat”ga ariza beradi. Buyurtmaçi mazkur idoradan ruxsat olgandan keyin dronni bemalol uçira oladi, deb öylasangiz, biroz adaşasiz. Uni navbatdagi ruxsatni oliş bosqiçi kutib turibdi. Endi u Özbekiston havo hududidan foydalaniş uçun Havo hududidan foydalanişni boşqariş yagona tizimidan ruxsat olişi kerak. Şundagina dronni uçira oladi.
Ta'kidlaş örinliki, mamlakat qonunçiligi bilan 2016 yilga qadar dronlarni olib kiriş va ularni uçiriş taqiqlangan edi. 2016 yildan e'tiboran aviatsiya qonunçiligida özgarişlar böldi, biroq jiddiy yengilliklar kuzatilmadi. Aksinça, ilgari dronlar bilan noqonuniy muomalada böliş, uni olib kiriş, sotiş, uçiriş kabilar ma'muriy javobgarlikni keltirib çiqargan bölsa, 2019 yil may oyida kiritilgan özgartişlarga köra, bu moslamani olib kirgan şaxs noqonuniy xatti-harakati uçun birinçi martaning özidayoq jinoiy javobgarlikni keltirib çiqarişi mumkin.
Özbekistonda avval dronlardan qonunga xilof ravişda foydalanganlik uçun birmunça yengilroq – ma'muriy jazo çorasi qöllangan bölsa, 2019 yil 2 mayda qabul qilingan qonun bilan bunday qilmişga töğridan töğri jinoyat deb qaraladigan böldi. Şuningdek, faqatgina ozodlikdan mahrum qiliş bilan boğliq jazo çoralari belgilandi.
Jinoyat kodeksining 2444-moddasiga muvofiq, uçuvçisiz uçadigan apparatlarni, ularning butlovçi va ehtiyot qismlarini qonunga xilof ravişda olib kiriş, ötkaziş, oliş, saqlaş yoki ulardan foydalaniş qilmişning oğirlik darajasiga köra, 10 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Nazarimizda, Özbekistonda dronlardan foydalaniş sohasini liberallaştiriş lozim.
Masalan, bugungi kunda, jahon agrar sohasida faoliyat yurituvçi tadbirkorlar bu qurilmadan juda keng foydalanmoqda. Zararkunanda haşarotlar tarqalişi, ösimliklar kasalliklari yoyilgan maydonlarni öz vaqtida aniqlaş va profilaktikasini amalga oşiriş, şuningdek, yovvoyi ösimliklar tarqalgan dalalar kölamini tez fursatlarda aniqlaş, qurğoqçilik röy berayotgan maydonlari kölamini belgilaşda dronlar qöl kelmoqda.
Aholini xavfsiz oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta'minlaş barobarida oziq-ovqat mahsulotlari hosildorligini yanada oşiriş tobora kun tartibiga çiqayotgan ekan, fermerlar va qişloq xöjaligida faoliyat yurituvçi tadbirkorlarning ma'lum bir vazndagi dronlarni onlayn röyxatdan ötkazgan holda foydalanişlariga ruxsat beriş ayni muddao böladi.
Bundan taşqari, bevosita fuqarolarga ham dronlardan foydalanişga ruxsat berilişi maqsadga muvofiq. Çunki, yuqorida körib ötganimizdek, rivojlangan davlatlar tajribasi fuqarolarning ma'lum qoidalar asosida dron uçirişi jinoyat emasligini körsatmoqda.
Bunda, dronlar parvozi uçun ruxsat etiluvçi hududlar xaritasi işlab çiqilib, onlayn yangilab turilsa, drondan foydalanişni istagan kişida turli savollar paydo bölmas edi. Ya'ni, dronlardan foydalaniş amaliyotini tartibga soluvçi qonunlarni taqiqlaş va jazolaş prinsipidan ruxsat beriş orqali nazorat qiliş prinsipiga özgartiriş foydaliroq, nazarimizda.
