Qazzofiyning hayoti va ölimi. 10 yil avval uni nega ağdarişgandi?

1969 yildan 1994 yilgaça bölgan davrda Qazzofiy rejimiga qarşi çiqqan 343 liviyalik halok bölgani rasman tasdiqlangan, ulardan 312 nafari Liviya hududida (84 kişi qamoqda vafot etgan, 50 kişi inqilobiy tribunallar hukmiga köra jamoat joylarida otib öldirilgan, 148 kişi aviahalokatlar, avtohalokatlar va zaharlanişlar oqibatida olamdan ötgan, yana 20 kişi rejim tarafdorlari bilan qurolli töqnaşuvlar vaqtida ölim topgan, tört kişi xavfsizlik xizmati agentlari tomonidan otib ketilgan, olti kişi esa tibbiy yordam körsatiş rad etilgani tufayli jon bergan).

Qazzofiy turli terrorçi taşkilotlarga homiylik qilgan, siyosiy maqsadlarda raqiblarni öldiriş va öğirlaş bilan şuğullangan. AQŞ Liviya rejimini kamida 45 mamlakatning içki işlariga aralaşişda ayblagan hamda Liviyani terrorizmni qöllab-quvvatlovçi davlatlar röyxatiga kiritgan. Masalan, 1986 yilda Ğarbiy Berlindagi amerikalik harbiylar orasida maşhur bölgan diskotekada portlaş sodir etilgan. Natijada uç kişi halok bölib, 200dan ortiq kişi yaralangan. Portlaş Liviya maxsus xizmatlari tomonidan uyuştirilganiga oid belgilar aniqlangan.

Ammo Liviya maxsus xizmatlari uyuştirgan eng qonli terakt 1988 yilda röy bergan. Şotlandiyadagi Lokerbi şaharçasi osmonida Londondan Nyu-Yorkka parvoz qilgan Boeing 747 rusumli yölovçi samolyot portlatilişi oqibatida 270 kişi halok bölgan. Keyingi yili Niger havo kengliklarida Brazzavildan Parijga uçayotgan DC-10 samolyoti portlatilib, 170 kişi öldirilgan. Tekşiruvlar bu jinoyatlarga Liviya razvedka xizmati aloqadorligini körsatgan.

Qazzzofiy ikki marta uylangan bölsa-da, u atrofida yoş va gözal qizlarni olib yurişni yoqtirgan. Xususan, Liviya diktatorining qöriqçilari şunday qizlardan iborat edi. Qazzofiyning farzandlari köp edi, ularning ayrimlariga yuqori lavozimlar berilgan. Masalan, beşinçi öğil, Mu'tasim Billa Qazzofiy — milliy xavfsizlik masalalari böyiça maslahatçi hisoblangan. Muammar juda ekssentrik yetakçi sifatida ham ajralib turgan. U badaviylarga xos kiyingan va çodirda yaşagan, hatto xorijiy safarlarda ham çodirini olib yurgan, milliy kiyimda bölgan, şu orqali xalqqa yaqinligini köz-köz qilişni maqsad qilgan. Bundan taşqari, u tez-tez harbiy formada köriniş bergan.

Sanksiyalarga qaramay, Qazzofiyning rejimi, diktaturani qisman yumşatgan holda 2011 yilga qadar yaşadi. 2011 yil 15 fevralida Bengazida 1996 yilda öldirilgan mahbuslarning qarindoşlari töplanadi, ular advokat va huquq faoli Fathi Tarbelning ozod etilişini talab qilişadi. Tarbel ozod etiladi, ammo namoyişçilar bundan qanoatlanmay, xavfsizlik kuçlariga hujum qiladi. Qöşni Tunisdagi voqealardan ilhomlangan liviyaliklar mamlakatni 42 yildan buyon uzluksiz ravişda boşqarib kelgan diktatorga qarşi oyoqqa turadi.

Keyingi kuni isyonçilarga qarşi katta kuç taşlanadi, ammo namoyişçilar safi kengayib boradi, Al-Baydada mahalliy politsiya ular tomoniga ötadi, keyin Bengazi ham hukumatga qarşi kuçlar tasarrufiga olinadi, şundan söng poytaxtda tartibsizliklar boşlanadi. Bir neça kun içida mamlakatning şarqiy qismi namoyişçilar nazoratiga ötadi. Endi muxolifatçilar polkovnik Qazzofiyning iste'fosini talab qilişar edi.

2011 yil martida BMT Liviyada xalqaro kuçlar tomonidan harbiy amaliyot ötkazilişini ma'qullaydi, undan maqsad, birinçi navbatda tinç aholini himoya qiliş bölişi kerak edi. NATO kuçlarining mamlakatga kirişi va Qazzofiyga sodiq bölgan kuçlarga qarşi kuraş olib borişi diktatorning pozitsiyasini sezilarli darajada zaiflaştiradi.

Sentabr oyida köplab jinoyatlarda ayblangan diktator Interpol qidiruviga beriladi. Bu vaqtda Liviya hududida şiddatli harbiy harakatlar davom etayotgandi. Poytaxt taslim bölişi arafasida Qazzofiy Liviya şimolida joylaşgan, Tripolidan 450 kilometr masofadagi Sirt şahriga qoçadi. Bu yerda u öz atrofidagi odamlardan NATO havo kuçlarining zarbalari tufayli ayriladi. Isyonçilar qurşovida qolgan diktator kanalizatsiya quvuri orqali qoçişga urinadi, ammo asir olinadi va şu yerdayoq şafqatsiz ravişda samosud qilib, öldiriladi. Şu tariqa, Sirtda tuğilgan Muammar şu yerda şarafsiz ölim topadi.

Qazzofiyning ağdarilişi sabablari

Liviya böyiça ekspert, Hamburgdagi Yaqin Şarq tadqiqotlari instituti xodimi Hager Ali DW bilan suhbatda Liviya xalqining asosiy qatlami Qazzofiy olib borgan siyosatdan noroziligining asosiy sabablari birinçi navbatda ijtimoiy va iqtisodiy xarakterda bölganini qayd etadi. Avvalo, gap oziq-ovqat mahsulotlari narxi oşib ketgani, yoşlar orasida işsizlik darajasi haddan taşqari yuqoriligi haqida ketadi.

Liviyaliklarning boşqa talablari demokratlaştiriş va Qazzofiy davrida inson huquqlari qöpol ravişda buzilişiga oid holatlarning tekşirilişi bilan boğliq istaklar edi. 1996 yilda Tripolidagi Abu-Salim qamoqxonasidagi qirğin vaqtida turli baholarga köra 1200dan 1700 nafargaça kişi öldirilgan. «Bu jinoyat Qazzofiy boşqaruvining barça davrlarini ifodalay oladi», deya qayd etadi Ali.

Zolim tiran ağdarilganidan keyin yangi hayot boşlanişi uçun umidlar yuksak edi. Ammo öşandayoq BMT boş kotibi bölgan Pan Gi Mun ogohlantirgandi: «Liviya va uning aholisi uçun oçilgan yöl tikanli va qiyinçiliklarga töla böladi». Uning sözlariga köra, «liviyaliklar kelajak berayotgan va'dalarga faqat milliy birlik va kelişuvçanlik orqali erişişi» mumkin edi.

Liviyadagi fuqarolik uruşi

Ammo yaraşiş umidlari puçga çiqdi: 2014 yilda mamlakatda fuqarolar uruşi boşlanib ketdi. Hager Alining sözlariga köra, buning sabablari asosan Qazzofiy yaratgan hokimiyat apparati bilan boğliq. Çunki liviyalik diktator isyondan juda qörqqan va yuqori martabali harbiy amaldorlarni öziga yaqin olişga, muhim lavozimlarga ularni va öz oilasi a'zolarini tayinlaşga harakat qilardi.

«Öz muhofazasi uçun u yollanma askarlardan foydalangan, kiçikroq mansabdagi harbiy boşliqlarga deyarli vakolat bermagan», deya davom etadi ekspert. Bunday şaroitlarda alohida guruhlar örtasida raqobat boşlanib ketgan va bunday qarama-qarşilik Qazzofiyning ölimidan söng ham davom etgan.

Bu orada diktatorni ağdarişdek umumiy istak bilan tuzilgan ittifoqlar parçalanib ketgan. Hatto bir neça bor saylovlar ötkazilişi ham Liviyadagi aholining turli guruhlari örtasidagi ziddiyatlarni hal qilişga qodir bölmagan. «Buning sababi şundaki, mamlakatda siyosiy muloqot taşkil etişga qobil bölgan fuqarolik jamiyatining özi yöq edi», deb hisoblaydi Hager Ali.

Barbod bölgan davlatçilik

Bu inqilob Liviya boşiga muvaffaqiyatsizlikka uçragan davlat qismatini olib keladi: bu yerdagi davlat hokimiyatçiligi parçalanib ketadi. Köp ötmay mamlakatda qöşhokimlik yuzaga keladi: biri Tripolida, ikkinçisi şarqiy çegaralar tomonda - Tobruk şahrida.

Bu orada öz manfaatlarini himoya qiliş yoki ilgari suriş maqsadida Liviyadagi fuqarolik uruşiga köplab xorijiy davlatlar aralaşadi, jumladan, Rossiya, Turkiya, Misr va BAA.

Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan Milliy kelişuv hukumati rahbari Foiz Saroj bilan ittifoq tuzib, Liviyaning Örta Yer dengizi qirğoqlaridagi gaz zaxiralarini qazib oliş huquqini qölga kiritişga harakat qiladi.

Rossiya, Misr va BAA esa Liviya milliy armiyasi boş qömondoni, feldmarşal Xalifa Haftar ta'siridagi Tobruk muvaqqat hukumatini qöllaydi.

Bu ittifoq evaziga Qohiradagilar «Birodar musulmonlar» kabi radikal guruhlarni tiyib turiş hamda ularning ta'siri mamlakatga yoyilişining oldini olişni maqsad qilgandi.

Rossiya nima uçun Haftarni qöllagan?

Öz navbatida Rossiya Haftarda özining uşbu mintaqadagi manfaatlari himoyasi uçun ittifoqçi qiyofasini köradi. U harbiy yordam evaziga Moskvaga mamlakatdagi energetika bozori uçun yöl oçib berişni, şu jumladan Tobruk va Derne portlaridan foydalaniş imkoniyatini va'da qilgandi.

Tripoli tarafida bölib kelgan Yevropa Ittifoqi uçun esa birinçi navbatda Liviya qoçqinlar oqimining manbayiga aylanişiga yöl qöyilmasligi muhim edi. 2020 yil fevralida Germaniya taşqi işlar vaziri Hayko Maas qöşni davlatlar Liviyada tinçlik örnatilişi uçun muzokaralar ötkazişi kerakligini aytgandi.

Liviya mojarosini tinç yöl bilan hal qiliş böyiça köplab taşabbuslarga mamlakatda inson huquqlari buzilişi bilan boğliq köplab holatlar aniqlangani sabab BMT maxsus elçilari duşman tomonlar muzokaralar stoliga ötirişi uçun tinimsiz kuraşib kelişdi. Nihoyat buni uddalaşdi, 2020 va 2021 yillarda Berlinda Liviya masalasi böyiça ötkazilgan ikki konferensiya yakunlariga köra tomonlar Abdul Hamid Dbeybuni vaqtinça boş vazir sifatida tan olişdi. 2021 yil fevralidagi kelişuvga köra mamlakatda joriy yil dekabrida prezidentlik va parlament saylovlari ötkazilişi rejalaştirilgandi, keyinroq parlament saylovlari 2022 yil yanvariga köçirildi.

Liviyaning hal qilinmagan muammolari

Liviya böyiça ekspert Hager Ali bugungi kunda mamlakatda hal qilinmagan behisob muammolar borligini qayd etadi. Şulardan biri - qurolli kuçlarni kim nazorat qilişi böyiça aniq reja yöqligi. Boşqa tomondan, Liviyada bir neça qurolli guruhlar harakatlanadi, ular saylovlar natijalarini tan olişdan boş tortişi mumkin. «Bunday şaroitda hokimiyatning ötkazilişi juda tahlikali jarayonga aylanadi», deydi u.

Bunday vaziyatda demokratiya, siyosiy barqarorlik va taşqi kuçlar ta'siridan mustaqil böliş Muammar Qazzofiyning vafotidan 10 yil ötib ham Liviya uçun erişilgan maqsad emas, amalga oşişi qiyin bölgan orzu bölib qolaveradi.