Uruş yoki demokratiya. Liviya Qazzofiydan 10 yil keyin ilk prezidentini saylay oladimi?

BMT baholariga köra, Liviyada Turkiya, Rossiya va Suriyadan kelgan va turli tomonlarda turib harbiy harakatlarda qatnaşadigan 20 mingdan ortiq yollanma jangçilar bor.

Faqatgina Turkiya Liviyada harbiylari borligini rasman tan oladi va buni BMT tomonidan tan olingan hukumatning avvalgi rahbari Foiz Sarroj bilan tuzilgan harbiy hamkorlik töğrisidagi kelişuv bilan izohlaydi.

Rossiya bu ziddiyat borasida rasman betaraf pozitsiyani egallagan, ammo barça tomonlar bilan aloqalarga ega - şarqdagi Haftar bilan ham, ğarbdagi harbiy ayirmaçilar bilan ham.

Şu bilan birga, Liviya maxsus xizmatlaridagi bir neça manba BBC uçun bergan intervyularida saylovlarda «Rossiyaning nomzodi sanalgan» - Muammar Qazzofiyning öğli bölmiş Saif al-Islom Qazzofiy Haftar bilan ham, ayirmaçilar bilan ham aloqador emasligini aytişgan.

«Liviyada saylovlar ötkaziş - ança katta loyiha. Parçalanişga yuz tutgan xalqni birlaştiriş qanday bölişi avvalboşdan noaniq edi», deydi Liviya böyiça ekspert, Germaniya xalqaro munosabatlar va xavfsizlik instituti katta ilmiy xodimi Volfram Laher.

Jahon hamjamiyatining umidlariga ters ölaroq, saylovlardan keyin zöravonlikning navbatdagi bosqiçi boşlanişi xavfi yuzaga kelgan. Liviyaning butun hududida erkin ovoz beriş kafolati yöqligi tufayli biror nomzod mağlubiyatni tan olib, raqibini tabriklaşi dargumon.

98 nafar nomzoddan iborat uzun röyxatda kamida uç nomzod ikkinçi raqamli bölişga rozi bölmasligi tayin: general Xalifa Haftar, marhum Qazzofiyning öğli Saif al-Islom hamda sobiq boş vazir Abdul-Hamid Dbeyba.

Haftar va Qazzofiy harbiy jinoyatlarda ayblanadi, Dbeyba - mansabni suiiste’mol qiliş va saylovçilarni sotib olişda.

Muammar Qazzofiyning rejimi qulagaç, Saif al-Islom Liviyada ölim jazosiga hukm qilingandi, ammo keyin bu hukm bekor qilindi, Haagadagi Xalqaro tribunal esa hamon uni insoniyatga qarşi jinoyatlarda (qotillik va ta’qib) ayblab, topşirişni talab qilib keladi. Ğarbdagi huquq faollari Haftarni ham 2019 yil poytaxtni qamal qiliş vaqtidagi harakatlari uçun sud qilişni talab etişadi.

Liviyaliklarning köpçilik qismi saylov natijalarini qabul qilişi imkoniyati nolga yaqin, nomzodlar ham mağlubiyatni tan olişiga heç kim işonmayapti.

«Liviyada davlat yöq, işlaydigan davlat tuzilmalari yöq, faqat özaro duşman lagerlar va harbiylaşgan guruhlar bor», deya mamlakatdagi saylovlardan oldingi vaziyatni ta’riflaydi Jons Hopkins universiteti qoşidagi Taşqi siyosat instituti vakili bölgan Hafed al-Guell.

«Bir tomonda davlat içidagi davlatni boşqarayotgan general Xalifa Haftar. U öz ğalabasidan boşqa biror natijani tan olmaydi. Boşqa tomonda - allaqaçon Haftarning ğalabasini tan olmasligini bildirib bölgan turli kuçlar», deya qöşimça qiladi u.

Nomzodlar sud orqali bir-birini prezidentlik poygasidan çiqarişga urinib kördi, ammo sudlardagi qator apellyatsiyalar va tortişuvlardan söng nomzodlarni ötkazmaslik böyiça qaror qayta körib çiqildi.

Nomzodlarning töliq röyxati hali e’lon qilinmadi, boşqa önlab nomzodlardan birortasi faol saylov komissiyasi olib borgani yöq.

Seşanba kuni Liviya oliy saylov komissiyasi rahbari mahalliy saylov komissiyasini tarqatib yubordi, Liviyadagi naşrlar esa parlament yiğilişida saylov komissiyasi uzoq kutilgan saylovlarni uç oyga keçiktirişni taklif qilgani haqida yozgan.

Ekspertlar saylovlar bölib ötsa, BMT va Ğarb davlatlari umid qilayotganidek mamlakat birlaşişi örniga, yangidan yangi kelişmovçiliklar va qon tökilişlari boşlanib ketişi mumkinligidan ogohlantirmoqda.

«Demokratik davlat uçun odatiy bölgan, bir ğolib böladigan va qolganlar mağlubiyatini tan oladigan formula şunçaki Liviya uçun emas», deydi Liviya böyiça ekspert Volfram Laher.

Saylovlarning qoldirilişi ham, mamlakatda tarqoq qurolli tuzilmalar saqlanib qolib, konstitutsiya ham, saylov töğrisida barçani qanoatlantiruvçi qonun ham yöqligi şaroitida xuddi şu darajada tahdid soladi.

«Albatta, mojaro böladi. Va bu ziddiyat avj olib, uzoq muddatli va keng miqyosli uruşga aylanişi mumkin», deydi Amerikadagi Atlantic Council markazining Liviya böyiça tahlilçisi va ilmiy xodimi Imomiddin Badiy The New York Times naşriga Tripolidagi saylovlar arafasidagi taassurotlarini aytar ekan.

Ötgan haftada poytaxtda qurolli guruhlar hukumat muassasalari binolarini egallab olişga harakat qildi va bu hamma ham saylovlarga tayyor emasligini yana bir bor körsatdi.

Afrikaning neft va gazga boy bölgan uşbu mamlakatidagi voqealarni mintaqadagi qöşnilar ham, boşqa qit’alardagi manfaatdor öyinçilar ham kuzatib bormoqda. Liviya ğarbidagi kuçlar Turkiya hamda Qatarning harbiy va diplomatik yordamidan foydalanadi, Haftarga esa oçiqçasiga yoki maxfiy ravişda BAA, Misr, «Vagner»ning rossiyalik yollanma jangçilari, Saudiya Arabistoni, Iordaniya va Fransiya kömak beradi.

Liviyadagi mojaroni Suriyadagi bilan taqqoslab, bu safar Afrika yerlarida kuçli davlatlarning qarama-qarşiligi boşlanişidan xavotir bildirişadi.

BMT öz hisobotida Haftar tomonida «Vagner» xususiy harbiy kampaniyasi jangçilari jang qilişi haqida oçiqdan oçiq yozgan, Rossiya prezidenti Vladimir Putin esa Liviyadagi rossiyaliklar haqidagi savolga javoban şunday degan: «Agar u yerda Rossiya fuqarolari bölsa ham, ular Rossiya davlati manfaatlarini ifoda etmaydi va Rossiya davlatidan pul olmaydi»

Ötgan yil yozida Berlinda bölib ötgan muzokaralarda Liviya taqdirini muhokama qilgan donor davlatlar Liviya va Afrikaning boşqa mamlakatlaridan «barça xorijiy kuçlar va yollanma jangçilar»ni olib çiqiş zarurligini ma’lum qilişgandi.

Inqirozdan çiqişning birinçi qadami esa mamlakatda ilk prezidentlik saylovlari ötkazilişi bölişi kerak edi. Endi bu saylov keyinga qoldirilmoqda.