Muhim shaxslarni qutqarish. Britaniya razvedkasi Nikolay II ni Rossiyadan olib chiqish uchun qanday harakat qilgan?

Yaqinda BBC maxsus xizmatning maxfiy hujjatlari va qirollik arxivining e’lon qilingan yozuvlari bilan tanishib chiqdi va ana o‘sha voqealar tafsilotlarini bilib oldi.

Nikolay II ning Rossiyadan evakuatsiya qilinishi mumkinligi haqidagi muhokamalar shohning 1917 yil 2 mart kuni taxtdan voz kechishi bilanoq boshlandi. 19 mart kuni ingliz generali Jon Xenberi-Uilyams Nikolay II ning onasi Mariya Fyodorovna bilan uchrashdi.

Buyuk Britaniyaning Romanovlar oilasiga bunday e’tibori Georg Nikolay II va uning rafiqasi Aleksandraning amakivachchasi bo‘lgani bilan izohlanadi (Yevropadagi qirollik oilalarining shajarasi ko‘pincha bir-biri bilan chambarchas bog‘liq edi). Qirollar tez-tez xat yozishib turishar, bir-birlarini “qariya Niki” va “aziz Jorj” deya atashgan. Bunga qo‘shimcha ravishda Buyuk Britaniya va Chor Rossiyasi Birinchi jahon urushida ittifoqdosh bo‘lgandi.

General va beva imperator taxtdan voz kechgan shoh Rossiyani iloji boricha tezroq tark etishi kerakligi haqida kelishib olishdi. Kopengagenda tug‘ilgan va turmushga chiqquniga qadar Daniya malikasi maqomiga ega bo‘lgan Mariya Fyodorovna o‘g‘lini Daniyaga evakuatsiya qilish fikrini yoqladi. U o‘g‘li suvdan uzoqroq vaqt davomida o‘tadigan bo‘lsa, Nikolay II kemasini nemis suvosti kemalari cho‘ktirishi mumkinligidan xavotirlandi. Ingliz generali taxtdan voz kechgan shoh xavfsizligini ta’minlay olishiga Mariya Fyodorovnani ishontirdi. U Romanovlarga Rossiya hududi bo‘ylab kema trapigacha shaxsan hamrohlik qilishni taklif etdi. Mariya Fyodorovna rozilik bildirdi.

Buyuk Britaniyaning Rossiyadagi elchisi Jorj Byukenen Rossiyaning muvaqqat hukumati vakillari bilan evakuatsiya yo‘llari haqida muzokaralarni boshlab yubordi.

Biroq bir necha to‘siqlar mavjud edi. Birinchidan, mamlakatdan ketish zaruriyatiga Nikolay II ning o‘zini ishontirish kerak edi. Kundalikdagi qaydlarga ko‘ra, u hali ham o‘z yurtida qolib, qolgan umrini Qrimda qandaydir sharafli maqomda o‘tkazishni istardi. Ikkinchidan, Londondan operatsiya bo‘yicha yakuniy tasdiqni olish kerak edi. Vanihoyat, uchinchidan, bolsheviklar otryadlarini chetlab o‘tib, Romanovlarni qanday qilib olib chiqish haqida o‘ylash kerak edi. Gap shundaki, o‘sha vaqtda Muvaqqat hukumat mamlakatdagi vaziyatni to‘liq nazorat qilmayotgandi. Unga Nikolay II ning ketishiga qarshi bo‘lgan nufuzli Petrograd ishchilar va soldat deputatlari kengashi qarshilik ko‘rsatayotgan va sud qilishni talab etayotgandi.

Birinchi reja - ijodiy

Siyosatchilar muzokaralar olib borib, fikr yuritayotgan bir vaqtda razvedkachilar ishga kirishib ketishdi. O‘sha kunlardagi voqealarga oydinlik kirituvchi hujjatlarning bir qismi hali ham maxfiyligicha qolmoqda. Tadqiqotchilar Richard Oldrich, Rori Kormak va Endryu Kuk bir necha rejalar tafsilotlarini birlashtirishga muvaffaq bo‘lishdi.

Rejalardan biri qirollik harbiy-dengiz floti ofitseri Oliver Loker-Lempson tomonidan ishlab chiqildi. U bir vaqtning o‘zida pulemyotli zirhli texnika bo‘linmasi qo‘mondoni va Buyuk Britaniya parlamenti deputati ham edi.

1916 yilda Loker-Lempson bo‘linmasi Rossiyaga ko‘chirildi, u yerda o‘ziga xos bosim bilan harakat qila boshladi. Lempson xotiralariga ko‘ra, 1917 yilda Nikolay II ni qutqarish rejasini ishlab chiqish vazifasi unga topshirildi. 

Bu vaqtga kelib Loker-Lempson Aleksandr saroyida ishlagan xizmatkorlardan birini o‘zi tomonga og‘dirishga muvaffaq bo‘ldi. Qirol oilasi taxtdan voz kechgach, u yerda hibsda saqlanayotgandi. Ofitser ana shu agentdan foydalanishga qaror qildi. Razvedka rejasiga ko‘ra, belgilangan kunda xizmatkor kelishi, Nikolay II ning soqolini olib tashlashi, u bilan kiyimlarini almashib, o‘ziga taxtdan voz kechgan shohnikiga o‘xshash yasama soqol yopishtirishi kerak edi.

Ana shundan keyin Nikolay II saroydan xotirjamlik bilan chiqib ketishi va ingliz razvedkasi mashinasi uni kutib turgan joygacha piyoda borishi kerak edi. Keyin esa Romanovni zirhli mashinaga o‘tkazib, ingliz harbiylari himoyasi ostida Arxangelskkacha olib borishar va Londonga yuborishar edi.

Bir qarashda reja sodda bo‘lib ko‘rinadi. Biroq keyingi voqealar Loker-Lempsonning evakuatsiya bo‘yicha operatsiyalarning iste’dodli va omadli ijrochisi ekanini ko‘rsatadi. 1933 yilda u Albert Eynshteynga natsistlar ta’qibidan qochishga yordam bergan. 1963 yilda esa Efiopiya imperatori Xayle Selassiye italiyalik diktator Benito Mussolini qo‘liga tushmasligi uchun uni Angliyaga olib ketgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Loker-Lempson o‘nlab yahudiy oilalarini Germaniyadan evakuatsiya qilgan.

Ofitser rejasining bitta zaif tomoni bor edi. U faqat Nikolay II nigina qutqarishni nazarda tutardi. Taxtdan voz kechgan shoh esa Rossiyadan oilasisiz ketmasligini bir necha marta takrorlagan.

Biroq bu bosqichda muammo boshqa narsada edi: Londonning roziligini olish va Rossiyaga Romanovlar evakuatsiyasi uchun harbiy kema yuborish kerak edi. Vaqt qirol oilasi va razvedkachilarga qarshi ishlayotgandi. General Xenberi-Uilyams Buyuk Britaniyaga ketma-ket tezkor telegrammalar yuborar, biroq hanuz javob yo‘q edi.

Isrofgar va qonli

Dauning-stritga telegrammalar yetib kelgan, biroq hukumat qaror qilishga shoshilmasdi. Masalan, qirol kotibi lord Stamfordemning qaydlarida bosh vazir Lloyd Jorj Nikolay II Angliyada qaysi pullar evaziga kun kechirmoqchiligi to‘g‘risidagi savolga juda qiziqqan. Birinchi jahon urushi Buyuk Britaniya budjetini quritgandi va bosh vazir g‘aznaga qo‘shimcha yuk tushishi istiqbolidan mamnun bo‘lmagan ko‘rinadi.

 “Imperatorning qanday jamg‘armalari borligini bilib bera olasizmi?” - deya so‘ragan bosh vazir Buyuk Britaniyaning Rossiyadagi elchisi Jorj Byukenendan.

O‘sha vaqtda Londonda rus qirollik oilasining isrofgarchiliklari to‘g‘risida afsonalar mavjud edi. Ayniqsa, Romanovlar obraziga so‘nggi imperator juftligining sevimlisi bo‘lgan Grigoriy Rasputinning sarguzashtlari to‘g‘risidagi hikoyalar salbiy ta’sir ko‘rsatgan.

Lloyd Jorjda Romanovlarning Angliyada bo‘lishi oqibatlari ham xavf uyg‘otgan. O‘sha vaqtda Buyuk Britaniyada sotsialistik harakat mashhurlikka erishayotgandi. 1905 yilda peterburglik ishchilar namoyishi bostirilganidan so‘ng so‘l siyosatchilar Nikolay II ni ayrim hollarda “Qonli Nikolay” deb atab, u haqida faqat salbiy fikrlarni aytishardi. Ana shu jihat hisobga olinsa, Romanovlarning kelishi Buyuk Britaniyaning o‘zida ham inqilobiy kayfiyat kuchayishiga sabab bo‘lishi mumkin edi.

Rossiya Muvaqqat hukumati Londondan qirol oilasiga hech bo‘lmaganda urush davom etayotgan vaqtda boshpana berishni bir necha marta so‘radi. Lloyd Jorj uzoq vaqt sukut saqladi, biroq Moskva Birinchi jahon urushida Londonning ittifoqdoshi bo‘lishda davom etdi. Natijada hukumat Nikolay II va uning oilasini Londonga rasmiy ravishda taklif etdi.

Biroq endi Georg V qarshi edi. Qirolning kotibi o‘z qog‘ozlarida qayd etishicha, hukumat qarori haqida eshitgach, qirol “vahimaga tushdi”. Gap shundaki, Georg shaxsiy kotibi va tanishlaridan Romanovlar oilasining Buyuk Britaniyaga evakuatsiya qilinishi mumkinligi ishchilar, leyborist deputatlar va zodagonlar tomonidan salbiy tarzda muhokama qilinayotgani haqida tobora ko‘proq ma’lumot olayotgandi.

Odamlarni nafaqat Nikolay II, balki kelib chiqishi nemis bo‘lgan rafiqasi Aleksandra Fyodorovna ham tashvishga solayotgandi. Nikolayga turmushga chiqqach, nemis malikasi pravoslavlikni qabul qildi va Rossiyaga muhabbat va hurmati ortdi. Biroq jamiyatda u Germaniyani yashirincha yaxshi ko‘rishi va uning foydasiga josuslik qilishi haqida mish-mishlar yurardi.

Ikkinchi reja – ulkan maqsadli

Romanovlar oilasi evakuatsiya rejasini ishlab chiqish bilan birga ingliz razvedkachilari bolsheviklar hukumatini yo‘q qilish yoki ag‘darish ustida ish olib borishdi.

“Yalpi miqyosdagi bosqinchilik – Rossiyani saqlab qolishi mumkin bo‘lgan yagona narsa”, - deya yozgandi Londonga qirollik floti harbiy ordenlar kapitani Frensis Kromi.

Afsonaviy ingliz razvedkachisi Sidney Reyli bilan birgalikda ular Antanta harbiy tuzilmalarini Rossiyaga tushirish uchun sharoit yaratishdi. Sovet hukumatidagi ingliz diplomatik missiyasi rahbari Robert Bryus Lokkart dastlab bu rejaga qarshilik ko‘rsatishga harakat qildi. Biroq keyinchalik intervensiya muqarrarligini anglab, ishga qo‘shildi.

Parallel ravishda ingliz razvedkachilari eserlar va monarxistlarga Arxangelskdagi bolsheviklarga qarshi qo‘zg‘olonni tashkil etishda yordam berishga harakat qildi. Inglizlar Leninning o‘ldirilishini uyushtirishga harakat qilgan, degan versiya mavjud. Biroq yillar davomida olib borilgan tadqiqotlar natijasida u o‘z tasdig‘ini topmadi.

Sovet tarixchilari yozishicha, diplomat Lokkart Leninning o‘ldirilishini “birinchi navbatdagi va muhim vazifa” deb atagan. Bunga qo‘shimcha ravishda odatda Fransiya va AQSh elchilari ham fitnada ishtirok etgani aytiladi. Biroq Lokkart qaydlarida bu haqda hech narsa yozilmagan. Maxfiy jo‘natmalarda bolsheviklar yetakchisining o‘ldirilishi haqida emas, faqat hibsga olinishi mumkinligi haqida gap boradi.

Uchinchi reja - umidsiz

1917 yil avgust oyiga kelib, Romanovlar oilasini qutqarish imkoniyati sezilarli darajada kamaydi. Muvaqqat hukumat taxtdan voz kechgan shohning xavfsizligini qandaydir tarzda himoya qilishga intilib, uni isyonkor Peterburgdan uzoqroqqa – Tobolskka yuboradi. Bu esa ingliz harbiylari va razvedkachilari ishini sezilarli ravishda qiyinlashtirardi. Endi ular Nikolayni nafaqat bolsheviklar burni ostidan olib chiqishi, balki rus yerlari bo‘ylab minglab kilometrni bosib o‘tishlari kerak edi. Biroq zobitlar taslim bo‘lmadi.

Maxfiy xizmat rahbari Mensfild Kamming Romanovlarni qutqarish bo‘yicha yangi rejalar ishlab chiqishni boshladi. Bu safar norvegiyalik tadbirkor va sayyohlardan foydalanish rejasi tuzilardi.

Ma’lumki, inglizlar yordam so‘rab, qutb tadqiqotchisi Fritof Nansenga murojaat qilishgan. Bu olim nafaqat Sibir yo‘llari, balki Yenisey bo‘ylab suv yo‘lini ham bilishi bilan razvedka e’tiborini o‘ziga jalb qildi. Mazkur jihat Nikolay Romanovni evakuatsiya qilishda juda asqatishi mumkin edi. Inglizlar yangi rejalar ishlab chiqish uchun savdogar Yonas Liidni ham jalb qilishdi. U norvegiyalik yog‘och va ko‘mir qazib olish sanoati kompaniyalari manfaatlarini himoya qilgan holda Sibirga tez-tez borib turardi.

Liid va Nansen ishtirokidagi reja tafsilotlari haqida juda kam narsa ma’lum. Liid bir necha marta Maxfiy xizmat vakillari, shuningdek, ingliz harbiy floti razvedkasi rahbari bilan ovqatlangani aniq.

Ehtimol, taxtdan voz kechgan shohni qutqarish bo‘yicha yangi reja ishtirokchilaridan biri Stefan Elli bo‘lgandir. U ruschada ravon so‘zlashardi. Chunki uning oilasi 1870-yillardayoq Rossiyada yashagan. Elli – 1917 yilda elchixona evakuatsiyasidan keyin ham ishlash uchun Rossiyada qolgan kam sonli inglizlardan biri. Unda 1918 yil bahorida Nikolay II joylashtirilgan Yekaterinburgdagi Ipatev uyi yaqinidagi joyning qo‘lda chizilgan xaritasi va uyning tavsifi bo‘lgan.

Elli missiyasining ko‘plab tafsilotlari noma’lumligicha qolmoqda. Biroq 2006 yilda qarindoshlari uning buyumlari orasidan qayd daftarini topishdi.

Maxfiy ma’lumotlarga ko‘ra, 1918 yil 24 mayda Elli Londonga operatsiya o‘tkazishga tayyor ekani haqida xabar bergan. Unda “7ta muhim shaxs” Murmanskka olib kelishi mumkin edi. Hisobotda u operatsiyada ishtirok etishi kerak bo‘lgan olti kishining familiyasini aytib o‘tgan. Elli ularning bari rus tilida ravon so‘zlashi, o‘zlarini mahalliy aholi sifatida tanishtirishi mumkinligini ta’kidlagan. Razvedkachi “tezkor xarajatlar ortishi munosabati bilan” unga 1000 funt sterling ajratilishini so‘ragan. Bugungi pulga hisoblaganda bu taxminan 50 ming funt (66 ming dollar).

Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, reja Buyuk Britaniya hukumati va qirol Georgning oldindan roziligisiz ishlab chiqilishi mumkin emasdi.

Yaqinda maxfiy hujjatlardan ma’lum bo‘lishicha, ingliz razvedkachilarida ma’lumot paydo bo‘lgan: unga ko‘ra, Germaniya Romanovlar oilasini Rossiyadan olib chiqish rejasini tayyorlagan. Texnik jihatdan nemislar buni amalga oshira olardi. Chunki Birinchi jahon urushidagi ishtiroki tufayli ularning ko‘p sonli harbiylari va texnikasi Rossiya hududida edi.

Nemis arxivlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lgan, Yevropa qirollik sulolalari tadqiqotchisi Karina Urbaxning tasdiqlashicha, nemis maxsus xizmatlarida Nikolay Romanovni o‘g‘irlash rejasi bo‘lgan. Bu haqdagi axborot asta-sekin ingliz razvedkachilariga yetib borgan.

Kayzer Vilgelm II Rossiya bilan jang qilgan. Biroq bir vaqtning o‘zida Tsarevich Alekseyning cho‘qintirgan otasi edi va uni chin dildan qutqarishni xohlardi. Urbaxning qayd etishicha, Rossiyani bolsheviklar egallab olgach, Romanovlar oilasini olib chiqib ketish uchun aynan Germaniyada eng yaxshi imkoniyat mavjud edi.

Berlin buni o‘z razvedkachilari yordamida yoki diplomatik muzokaralar yo‘li bilan amalga oshirishi mumkin edi. Tadqiqotchilar Germaniya bolsheviklar bilan tinchlik shartnomasini imzolash shartlaridan biri sifatida Romanovlarni “berish” masalasini ko‘tarishi mumkin edi, deb hisoblashadi.

Buyuk Britaniya TIVning maxfiy yozishmalariga ko‘ra, 1918 yil 28 mayida diplomatlar o‘sha vaqtda Oliy harbiy kengash raisi lavozimida bo‘lgan Lev Trotskiy bilan muzokaralar davomida Nikolay II ning farzandlarini evakuatsiya qilish masalasini ko‘tarish kerak yoki kerakmasligini so‘nggi marta muhokama qilishgan. Muhokama davomida ular Trotskiy rozi bo‘lsa ham, Romanovlarni Murmanskka ketish yo‘lida qo‘riqlash kerak, degan xulosaga kelishadi. Biroq bolsheviklar gvardiyasi ishonchsiz, ingliz qo‘riqchilari esa qirol oilasiga yo‘lda hujum qilinishini yuzaga keltirishi mumkin edi. Natijada inglizlar boshi berk ko‘chada qolishadi – ularning aralashuvi o‘zlari qutqarishni istagan kishiga yanada ko‘proq zarar yetkazishi mumkin edi.

Tarixchi Endryu Kukning fikricha, mayor Elli tomonidan Londonga yuborilgan Nikolay II ni evakuatsiya qilish rejasi tafsilotlari bitilgan telegrammalar bolsheviklar tomonidan qo‘lga olingan bo‘lishi mumkin. Ehtimol, aynan shu holat 1918 yil yoz faslida shoh oilasini qo‘riqlash kuchaytirilishiga sabab bo‘lgandir.

1918 yil 17 iyulida Nikolay II rafiqasi, farzandlari va xizmatkorlari bilan Yekaterinburgda otib tashlangan.

Bir yildan kamroq vaqt o‘tgach, Buyuk Britaniyaning “Malboro” jangovar kemasi Nikolay II ning onasi Mariya Fyodorovna va boshqa omon qolgan buyuk knyazlarni oilasi bilan Maltadagi ingliz harbiy-dengiz bazasiga olib ketdi.