Muhim şaxslarni qutqariş. Britaniya razvedkasi Nikolay II ni Rossiyadan olib çiqiş uçun qanday harakat qilgan?
|22:05 / 02.01.202247 56217 min
Buyuk britaniyalik razvedkaçilar sönggi rus podşosi Nikolay II ni Rossiyadan evakuatsiya qilişning bir neça variantlarini işlab çiqqan. Biroq Buyuk Britaniya hukumati va qirol Georg V ga ana şu operatsiyani amalga oşiriş uçun qat’iyat yetişmagan.
Foto: TASSFoto: TASS
Yaqinda BBC maxsus xizmatning maxfiy hujjatlari va qirollik arxivining e’lon qilingan yozuvlari bilan tanişib çiqdi va ana öşa voqealar tafsilotlarini bilib oldi.
Nikolay II ning Rossiyadan evakuatsiya qilinişi mumkinligi haqidagi muhokamalar şohning 1917 yil 2 mart kuni taxtdan voz keçişi bilanoq boşlandi. 19 mart kuni ingliz generali Jon Xenberi-Uilyams Nikolay II ning onasi Mariya Fyodorovna bilan uçraşdi.
Buyuk Britaniyaning Romanovlar oilasiga bunday e’tibori Georg Nikolay II va uning rafiqasi Aleksandraning amakivaççasi bölgani bilan izohlanadi (Yevropadagi qirollik oilalarining şajarasi köpinça bir-biri bilan çambarças boğliq edi). Qirollar tez-tez xat yozişib turişar, bir-birlarini “qariya Niki” va “aziz Jorj” deya ataşgan. Bunga qöşimça ravişda Buyuk Britaniya va Çor Rossiyasi Birinçi jahon uruşida ittifoqdoş bölgandi.
General va beva imperator taxtdan voz keçgan şoh Rossiyani iloji boriça tezroq tark etişi kerakligi haqida kelişib olişdi. Kopengagenda tuğilgan va turmuşga çiqquniga qadar Daniya malikasi maqomiga ega bölgan Mariya Fyodorovna öğlini Daniyaga evakuatsiya qiliş fikrini yoqladi. U öğli suvdan uzoqroq vaqt davomida ötadigan bölsa, Nikolay II kemasini nemis suvosti kemalari çöktirişi mumkinligidan xavotirlandi. Ingliz generali taxtdan voz keçgan şoh xavfsizligini ta’minlay olişiga Mariya Fyodorovnani işontirdi. U Romanovlarga Rossiya hududi böylab kema trapigaça şaxsan hamrohlik qilişni taklif etdi. Mariya Fyodorovna rozilik bildirdi.
Buyuk Britaniyaning Rossiyadagi elçisi Jorj Byukenen Rossiyaning muvaqqat hukumati vakillari bilan evakuatsiya yöllari haqida muzokaralarni boşlab yubordi.
Biroq bir neça tösiqlar mavjud edi. Birinçidan, mamlakatdan ketiş zaruriyatiga Nikolay II ning özini işontiriş kerak edi. Kundalikdagi qaydlarga köra, u hali ham öz yurtida qolib, qolgan umrini Qrimda qandaydir şarafli maqomda ötkazişni istardi. Ikkinçidan, Londondan operatsiya böyiça yakuniy tasdiqni oliş kerak edi. Vanihoyat, uçinçidan, bolşeviklar otryadlarini çetlab ötib, Romanovlarni qanday qilib olib çiqiş haqida öylaş kerak edi. Gap şundaki, öşa vaqtda Muvaqqat hukumat mamlakatdagi vaziyatni töliq nazorat qilmayotgandi. Unga Nikolay II ning ketişiga qarşi bölgan nufuzli Petrograd işçilar va soldat deputatlari kengaşi qarşilik körsatayotgan va sud qilişni talab etayotgandi.
Birinçi reja - ijodiy
Mavzuga oid
Foto: Getty Images
Siyosatçilar muzokaralar olib borib, fikr yuritayotgan bir vaqtda razvedkaçilar işga kirişib ketişdi. Öşa kunlardagi voqealarga oydinlik kirituvçi hujjatlarning bir qismi hali ham maxfiyligiça qolmoqda. Tadqiqotçilar Riçard Oldriç, Rori Kormak va Endryu Kuk bir neça rejalar tafsilotlarini birlaştirişga muvaffaq bölişdi.
Rejalardan biri qirollik harbiy-dengiz floti ofitseri Oliver Loker-Lempson tomonidan işlab çiqildi. U bir vaqtning özida pulemyotli zirhli texnika bölinmasi qömondoni va Buyuk Britaniya parlamenti deputati ham edi.
1916 yilda Loker-Lempson bölinmasi Rossiyaga köçirildi, u yerda öziga xos bosim bilan harakat qila boşladi. Lempson xotiralariga köra, 1917 yilda Nikolay II ni qutqariş rejasini işlab çiqiş vazifasi unga topşirildi.
Bu vaqtga kelib Loker-Lempson Aleksandr saroyida işlagan xizmatkorlardan birini özi tomonga oğdirişga muvaffaq böldi. Qirol oilasi taxtdan voz keçgaç, u yerda hibsda saqlanayotgandi. Ofitser ana şu agentdan foydalanişga qaror qildi. Razvedka rejasiga köra, belgilangan kunda xizmatkor kelişi, Nikolay II ning soqolini olib taşlaşi, u bilan kiyimlarini almaşib, öziga taxtdan voz keçgan şohnikiga öxşaş yasama soqol yopiştirişi kerak edi.
Nikolay II va uning rafiqasi Aleksandra Tsarskoye selodagi Aleksandr boğida uy qamoğida. 1917 yilning bahor fasli. / Foto: HUTCHINSON
Ana şundan keyin Nikolay II saroydan xotirjamlik bilan çiqib ketişi va ingliz razvedkasi maşinasi uni kutib turgan joygaça piyoda borişi kerak edi. Keyin esa Romanovni zirhli maşinaga ötkazib, ingliz harbiylari himoyasi ostida Arxangelskkaça olib borişar va Londonga yuborişar edi.
Bir qaraşda reja sodda bölib körinadi. Biroq keyingi voqealar Loker-Lempsonning evakuatsiya böyiça operatsiyalarning iste’dodli va omadli ijroçisi ekanini körsatadi. 1933 yilda u Albert Eynşteynga natsistlar ta’qibidan qoçişga yordam bergan. 1963 yilda esa Efiopiya imperatori Xayle Selassiye italiyalik diktator Benito Mussolini qöliga tuşmasligi uçun uni Angliyaga olib ketgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida Loker-Lempson önlab yahudiy oilalarini Germaniyadan evakuatsiya qilgan.
Ofitser rejasining bitta zaif tomoni bor edi. U faqat Nikolay II nigina qutqarişni nazarda tutardi. Taxtdan voz keçgan şoh esa Rossiyadan oilasisiz ketmasligini bir neça marta takrorlagan.
Biroq bu bosqiçda muammo boşqa narsada edi: Londonning roziligini oliş va Rossiyaga Romanovlar evakuatsiyasi uçun harbiy kema yuboriş kerak edi. Vaqt qirol oilasi va razvedkaçilarga qarşi işlayotgandi. General Xenberi-Uilyams Buyuk Britaniyaga ketma-ket tezkor telegrammalar yuborar, biroq hanuz javob yöq edi.
Isrofgar va qonli
1909 yilda olingan suratning mana bu böyalgan şaklida Nikolay II va Georg V taşqi köriniş jihatdan naqadar öxşaş bölganini köriş mumkin. / Foto: Getty Images
Dauning-stritga telegrammalar yetib kelgan, biroq hukumat qaror qilişga şoşilmasdi. Masalan, qirol kotibi lord Stamfordemning qaydlarida boş vazir Lloyd Jorj Nikolay II Angliyada qaysi pullar evaziga kun keçirmoqçiligi töğrisidagi savolga juda qiziqqan. Birinçi jahon uruşi Buyuk Britaniya budjetini quritgandi va boş vazir ğaznaga qöşimça yuk tuşişi istiqbolidan mamnun bölmagan körinadi.
“Imperatorning qanday jamğarmalari borligini bilib bera olasizmi?” - deya söragan boş vazir Buyuk Britaniyaning Rossiyadagi elçisi Jorj Byukenendan.
Öşa vaqtda Londonda rus qirollik oilasining isrofgarçiliklari töğrisida afsonalar mavjud edi. Ayniqsa, Romanovlar obraziga sönggi imperator juftligining sevimlisi bölgan Grigoriy Rasputinning sarguzaştlari töğrisidagi hikoyalar salbiy ta’sir körsatgan.
Lloyd Jorjda Romanovlarning Angliyada bölişi oqibatlari ham xavf uyğotgan. Öşa vaqtda Buyuk Britaniyada sotsialistik harakat maşhurlikka erişayotgandi. 1905 yilda peterburglik işçilar namoyişi bostirilganidan söng söl siyosatçilar Nikolay II ni ayrim hollarda “Qonli Nikolay” deb atab, u haqida faqat salbiy fikrlarni aytişardi. Ana şu jihat hisobga olinsa, Romanovlarning kelişi Buyuk Britaniyaning özida ham inqilobiy kayfiyat kuçayişiga sabab bölişi mumkin edi.
Grigoriy Rasputinning sarguzaştlari töğrisidagi hikoyalar qirollik oilasiga xorijda şuhrat keltirmadi. / Foto: UNIVERSAL IMAGES GROUP
Rossiya Muvaqqat hukumati Londondan qirol oilasiga heç bölmaganda uruş davom etayotgan vaqtda boşpana berişni bir neça marta söradi. Lloyd Jorj uzoq vaqt sukut saqladi, biroq Moskva Birinçi jahon uruşida Londonning ittifoqdoşi bölişda davom etdi. Natijada hukumat Nikolay II va uning oilasini Londonga rasmiy ravişda taklif etdi.
Biroq endi Georg V qarşi edi. Qirolning kotibi öz qoğozlarida qayd etişiça, hukumat qarori haqida eşitgaç, qirol “vahimaga tuşdi”. Gap şundaki, Georg şaxsiy kotibi va tanişlaridan Romanovlar oilasining Buyuk Britaniyaga evakuatsiya qilinişi mumkinligi işçilar, leyborist deputatlar va zodagonlar tomonidan salbiy tarzda muhokama qilinayotgani haqida tobora köproq ma’lumot olayotgandi.
Odamlarni nafaqat Nikolay II, balki kelib çiqişi nemis bölgan rafiqasi Aleksandra Fyodorovna ham taşvişga solayotgandi. Nikolayga turmuşga çiqqaç, nemis malikasi pravoslavlikni qabul qildi va Rossiyaga muhabbat va hurmati ortdi. Biroq jamiyatda u Germaniyani yaşirinça yaxşi körişi va uning foydasiga josuslik qilişi haqida miş-mişlar yurardi.
Ikkinçi reja – ulkan maqsadli
Sovet tarixçilari Buyuk Britaniya bolşeviklar yetakçisi Vladimir Leninga suiqasd qilişga tayyorgarlik körayotgani haqida yozişardi. Londonda bu versiya asossiz, deb ataladi. / Foto: Getty Images
Romanovlar oilasi evakuatsiya rejasini işlab çiqiş bilan birga ingliz razvedkaçilari bolşeviklar hukumatini yöq qiliş yoki ağdariş ustida iş olib borişdi.
“Yalpi miqyosdagi bosqinçilik – Rossiyani saqlab qolişi mumkin bölgan yagona narsa”, - deya yozgandi Londonga qirollik floti harbiy ordenlar kapitani Frensis Kromi.
Afsonaviy ingliz razvedkaçisi Sidney Reyli bilan birgalikda ular Antanta harbiy tuzilmalarini Rossiyaga tuşiriş uçun şaroit yaratişdi. Sovet hukumatidagi ingliz diplomatik missiyasi rahbari Robert Bryus Lokkart dastlab bu rejaga qarşilik körsatişga harakat qildi. Biroq keyinçalik intervensiya muqarrarligini anglab, işga qöşildi.
Parallel ravişda ingliz razvedkaçilari eserlar va monarxistlarga Arxangelskdagi bolşeviklarga qarşi qözğolonni taşkil etişda yordam berişga harakat qildi. Inglizlar Leninning öldirilişini uyuştirişga harakat qilgan, degan versiya mavjud. Biroq yillar davomida olib borilgan tadqiqotlar natijasida u öz tasdiğini topmadi.
Sovet tarixçilari yozişiça, diplomat Lokkart Leninning öldirilişini “birinçi navbatdagi va muhim vazifa” deb atagan. Bunga qöşimça ravişda odatda Fransiya va AQŞ elçilari ham fitnada iştirok etgani aytiladi. Biroq Lokkart qaydlarida bu haqda heç narsa yozilmagan. Maxfiy jönatmalarda bolşeviklar yetakçisining öldirilişi haqida emas, faqat hibsga olinişi mumkinligi haqida gap boradi.
Uçinçi reja - umidsiz
Romanovlar Tobolskka yuborilgaç, ingliz razvedkasi yordam sörab norvegiyalik tadqiqotçilariga murojaat qildi. Fritof Nansen (öng tomonda) Sibir yöllaridan qanday ötişni bilardi. / Foto: Getty Images
1917 yil avgust oyiga kelib, Romanovlar oilasini qutqariş imkoniyati sezilarli darajada kamaydi. Muvaqqat hukumat taxtdan voz keçgan şohning xavfsizligini qandaydir tarzda himoya qilişga intilib, uni isyonkor Peterburgdan uzoqroqqa – Tobolskka yuboradi. Bu esa ingliz harbiylari va razvedkaçilari işini sezilarli ravişda qiyinlaştirardi. Endi ular Nikolayni nafaqat bolşeviklar burni ostidan olib çiqişi, balki rus yerlari böylab minglab kilometrni bosib ötişlari kerak edi. Biroq zobitlar taslim bölmadi.
Maxfiy xizmat rahbari Mensfild Kamming Romanovlarni qutqariş böyiça yangi rejalar işlab çiqişni boşladi. Bu safar norvegiyalik tadbirkor va sayyohlardan foydalaniş rejasi tuzilardi.
Ma’lumki, inglizlar yordam sörab, qutb tadqiqotçisi Fritof Nansenga murojaat qilişgan. Bu olim nafaqat Sibir yöllari, balki Yenisey böylab suv yölini ham bilişi bilan razvedka e’tiborini öziga jalb qildi. Mazkur jihat Nikolay Romanovni evakuatsiya qilişda juda asqatişi mumkin edi. Inglizlar yangi rejalar işlab çiqiş uçun savdogar Yonas Liidni ham jalb qilişdi. U norvegiyalik yoğoç va kömir qazib oliş sanoati kompaniyalari manfaatlarini himoya qilgan holda Sibirga tez-tez borib turardi.
Liid va Nansen iştirokidagi reja tafsilotlari haqida juda kam narsa ma’lum. Liid bir neça marta Maxfiy xizmat vakillari, şuningdek, ingliz harbiy floti razvedkasi rahbari bilan ovqatlangani aniq.
Kapitan Stefan Ellining qayd daftari Romanovlar oilasini qutqariş böyiça sönggi MI-6 rejasi tafsilotlarini bilişda yordam berdi.
Ehtimol, taxtdan voz keçgan şohni qutqariş böyiça yangi reja iştirokçilaridan biri Stefan Elli bölgandir. U rusçada ravon sözlaşardi. Çunki uning oilasi 1870-yillardayoq Rossiyada yaşagan. Elli – 1917 yilda elçixona evakuatsiyasidan keyin ham işlaş uçun Rossiyada qolgan kam sonli inglizlardan biri. Unda 1918 yil bahorida Nikolay II joylaştirilgan Yekaterinburgdagi Ipatev uyi yaqinidagi joyning qölda çizilgan xaritasi va uyning tavsifi bölgan.
Elli missiyasining köplab tafsilotlari noma’lumligiça qolmoqda. Biroq 2006 yilda qarindoşlari uning buyumlari orasidan qayd daftarini topişdi.
Maxfiy ma’lumotlarga köra, 1918 yil 24 mayda Elli Londonga operatsiya ötkazişga tayyor ekani haqida xabar bergan. Unda “7ta muhim şaxs” Murmanskka olib kelişi mumkin edi. Hisobotda u operatsiyada iştirok etişi kerak bölgan olti kişining familiyasini aytib ötgan. Elli ularning bari rus tilida ravon sözlaşi, özlarini mahalliy aholi sifatida taniştirişi mumkinligini ta’kidlagan. Razvedkaçi “tezkor xarajatlar ortişi munosabati bilan” unga 1000 funt sterling ajratilişini söragan. Bugungi pulga hisoblaganda bu taxminan 50 ming funt (66 ming dollar).
Tadqiqotçilarning fikriga köra, reja Buyuk Britaniya hukumati va qirol Georgning oldindan roziligisiz işlab çiqilişi mumkin emasdi.
Ingliz razvedkaçilari Romanovlarni qutqariş rejasini Germaniya kayzeri Vilgelm II ning qöl ostidagilari muvaffaqiyatli tarzda amal oşirişi mumkin, deya taxmin qilişgan. / Foto: Getty Images
Yaqinda maxfiy hujjatlardan ma’lum bölişiça, ingliz razvedkaçilarida ma’lumot paydo bölgan: unga köra, Germaniya Romanovlar oilasini Rossiyadan olib çiqiş rejasini tayyorlagan. Texnik jihatdan nemislar buni amalga oşira olardi. Çunki Birinçi jahon uruşidagi iştiroki tufayli ularning köp sonli harbiylari va texnikasi Rossiya hududida edi.
Nemis arxivlaridan foydalaniş imkoniyatiga ega bölgan, Yevropa qirollik sulolalari tadqiqotçisi Karina Urbaxning tasdiqlaşiça, nemis maxsus xizmatlarida Nikolay Romanovni öğirlaş rejasi bölgan. Bu haqdagi axborot asta-sekin ingliz razvedkaçilariga yetib borgan.
Kayzer Vilgelm II Rossiya bilan jang qilgan. Biroq bir vaqtning özida Tsareviç Alekseyning çöqintirgan otasi edi va uni çin dildan qutqarişni xohlardi. Urbaxning qayd etişiça, Rossiyani bolşeviklar egallab olgaç, Romanovlar oilasini olib çiqib ketiş uçun aynan Germaniyada eng yaxşi imkoniyat mavjud edi.
Berlin buni öz razvedkaçilari yordamida yoki diplomatik muzokaralar yöli bilan amalga oşirişi mumkin edi. Tadqiqotçilar Germaniya bolşeviklar bilan tinçlik şartnomasini imzolaş şartlaridan biri sifatida Romanovlarni “beriş” masalasini kötarişi mumkin edi, deb hisoblaşadi.
Yekaterinburgdagi Ipatev uyi. Bu yerda 1918 yilda Nikolay II va uning oila a’zolari otib taşlangan. 1928 yilda olingan surat. / Foto: Getty Images
Buyuk Britaniya TIVning maxfiy yozişmalariga köra, 1918 yil 28 mayida diplomatlar öşa vaqtda Oliy harbiy kengaş raisi lavozimida bölgan Lev Trotskiy bilan muzokaralar davomida Nikolay II ning farzandlarini evakuatsiya qiliş masalasini kötariş kerak yoki kerakmasligini sönggi marta muhokama qilişgan. Muhokama davomida ular Trotskiy rozi bölsa ham, Romanovlarni Murmanskka ketiş yölida qöriqlaş kerak, degan xulosaga kelişadi. Biroq bolşeviklar gvardiyasi işonçsiz, ingliz qöriqçilari esa qirol oilasiga yölda hujum qilinişini yuzaga keltirişi mumkin edi. Natijada inglizlar boşi berk köçada qolişadi – ularning aralaşuvi özlari qutqarişni istagan kişiga yanada köproq zarar yetkazişi mumkin edi.
Tarixçi Endryu Kukning fikriça, mayor Elli tomonidan Londonga yuborilgan Nikolay II ni evakuatsiya qiliş rejasi tafsilotlari bitilgan telegrammalar bolşeviklar tomonidan qölga olingan bölişi mumkin. Ehtimol, aynan şu holat 1918 yil yoz faslida şoh oilasini qöriqlaş kuçaytirilişiga sabab bölgandir.
1918 yil 17 iyulida Nikolay II rafiqasi, farzandlari va xizmatkorlari bilan Yekaterinburgda otib taşlangan.
Bir yildan kamroq vaqt ötgaç, Buyuk Britaniyaning “Malboro” jangovar kemasi Nikolay II ning onasi Mariya Fyodorovna va boşqa omon qolgan buyuk knyazlarni oilasi bilan Maltadagi ingliz harbiy-dengiz bazasiga olib ketdi.
