Şerzod Şermatov - AKTga qaytişi, mobil internet tezligi, IMEI va bloklangan ijtimoiy tarmoqlar haqida
|01:52 / 03.02.202232 07218 min
Mobil internet tezligining pastligi, “telefon soliği” (IMEI) böyiça e’tirozlar, qator ijtimoiy tarmoqlarning bloklab qöyilgani. Kun.uz AKT sohasiga oid şu va boşqa savollar yuzasidan soha vaziri Şerzod Şermatov bilan intervyu taşkil qildi.
Har qanday kadr biror vazifaga qöyilar ekan, uning şu tizimda ötkazgan ilk 100 kuniga qarab keyingi faoliyati uçun ham xulosalarni qiliş mumkin, deyişadi.
Şerzod Şermatovning Özbekiston axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantiriş vaziri sifatida iş boşlaganiga hali 100 kun bölmagan bölsa-da, şunga yaqin vaqt ötdi.
Xöş, u dastlabki ikki yarim oylik faoliyatini qanday boşladi? Soha oldida turgan dolzarb muammolar – sifatsiz internet, byurokratik UzIMEI, ijtimoiy tarmoqlarning blokka tiqilişi, yetişmayotgan kadrlar kabi masalalar-çi, ular qanday hal etiladi?
Kun.uz muxbiri vazir bilan şu kabi mavzular atrofida intervyu uyuştirdi.
— Şerzod aka, bugun Özbekistonda qanday muammo bölsaki, uning ildizlari ta’limda ekani haqida gapiriladi. Sizni 2018 yilda botqoqlikdagi ayni şu sohani isloh qiliş uçun olib kelişgandi. Oradan 3 yil ötib esa, yana boşqa tizimga olindingiz. Bu nima bilan boğliq, ta’lim islohoti böyiça oldingizga qöyilgan vazifalar bajarilib tugadimi, yoki kutilgan natijani berolmaganingizmi?
— Öz faoliyatimga özim baho berişim kerak emas aslida. Xalq ta’limi vazirligiga ötişdan avvalroq AKT vazirligida ham vazir örinbosari va vazir vazifasini bajaruvçi bölib işlaganman.
Bugun AT (axborot texnologiyalari) sohasining ayniqsa Özbekistonda potensiali juda yuqori. Şunday ekan, uni Özbekistonning kelajagini belgilab beruvçi drayver sohalardan biri sifatida köriş kerak. Xalq ta’limi vaziri bölib işlaganimda ham bo‘ yönalişga foydasi tegadigan fundament yaratişga harakat qildik. Nima uçun bu sohani drayver bölişi kerak deyapman? Hozir butun dunyoda ikkita yirik global trend ketyapti. Birinçi trend bu – pandemiya.
Ayni şu pandemiya sabab bugun ğarb yoki şarqning rivojlangan mamlakatlarida davlat va nodavlat taşkilotlari iş faoliyatini töliq masofaviy şaklga köçirmoqda.
Xöş, bu biz uçun nimani bildiradi? Avval özbekistonliklar AQŞ yoki biror ğarb davlatida işlaş uçun albatta, öşa mamlakatga borişi kerak bölardi. Hozir esa köplab vazifalarni internet orqali bajariş mumkin bölyapti. Biz bu imkoniyatdan iqtisodiyotimizni rivojlantirişda foydalanişimiz mumkin.
Mavzuga oid
Ikkinçi global trend esa dunyoning rivojlangan davlatlarida aholi qarib bormoqda.
Aholisi qarib borar ekan, bu davlatlarga tabiiyki, köproq yoş işçi kuçi kerak. Lekin bu degani öşa mamlakatlar şu işçilarni migrant sifatida qabul qiladi degani emas, ular migratsiyaga jiddiy qaraydi, qolaversa, pandemiya xavfi ham bor. Lekin bu davlatlar yopilgani bilan onlayn xizmatlar juda tez ösib bormoqda. Bu ham Özbekiston uçun juda katta imkoniyat. Nega? Çunki Özbekiston eng köp aholi ösişiga ega davlat. 1990 yillarga nisbatan olsak, aholi soni 16 millionga köpaygan.
Bilasiz, bizda eng katta muammolardan biri yoşlarni iş bilan, ayniqsa, daromadli iş bilan ta’minlaş hisoblanadi.
Biz yuqoridagi ikki global trendni inobatga olgan holda yoşlarimizning internet orqali rivojlangan davlatlarga xizmat körsatişini oşirişimiz kerak.
Men 2017 yilda AKT vaziri vazifasini bajaruvçi bölib işlaganimda davlatimiz rahbariga dasturiy mahsulotlar uçun alohida soliq tizimini joriy qilişni taklif qilgandim. Mana hozir IT-parklar taşkil qilindi va unga istalgan IT kompaniya rezident bölişi mumkin. Şuning hisobiga oxirgi 4 yilda IT park rezidentlarining eksport hajmi 50 baravardan köproqqa oşdi. Ya’ni deyarli yöq soha bizda paydo böldi va eksport hajmi 40 mln dollarga oşdi.
Biz endilikda uşbu körsatkiçni ikki barobarga – 80 mln dollarga yetkazmoqçimiz. Lekin nasib bölsa, buni bemalol 100 mln dollardan ham oşiriş mumkin.
Nega buni qörqmasdan aytyapman. Çunki hozir yirik kompaniyalar ham Özbekistonga işona boşladi.
Masalan, EPAM Systems kompaniyasi. Aksiyalari Nyu-York fond birjasida sotiladigan, ötgan yilgi mablağ aylanmasi 3 mlrd dollarni taşkil qilgan katta kompaniya.
EPAM Systems – 1993 yilda Amerika Qöşma Ştatlarida asos solingan IT kompaniya. Butun jahon miqyosida dasturiy ta’minotlar yetkazib beriş böyiça bozorda özining örniga ega. Kompaniyaning ştabi AQŞdagi Nyutaunda joylaşgan. Kompaniya dunyo böyiça özining 30dan ortiq filiallariga ega.
Bu kompaniya ötgan 2-3 yil içida Özbekiston bozorida 300 nafar yoşlarni işga oldi. Men kompaniyaning rahbari bilan gaplaşdim. U şu 300 kişilik körsatkiçni bemalol 3000 nafarga ham çiqara olişini aytyapti. U buni bizda demografiya yaxşiligi bilan boğladi. Ammo yoşlarimizning bir kamçiligi – ularda tayyorgarlik darajasi yetarli emas.
Kompaniya rahbari esa yoşlarni avval özi öqitişi va keyin işga olişi uçun Özbekistonda universitet oçişga ham rozi.
Epam Systems'ning yaxşi tomoni – u Özbekiston bozori uçun işlamaydi. U Amerika va Yevropa bozorlari uçun işlaydi. Hozir bu kompaniyada işlayotgan özbek yoşlari bemalol 3-4 ming dollar işlab topmoqda. Şunça mablağ topgan yoşlar esa daromadini baribir Özbekistonda sarflaydi. Bundan esa iqtisodiyotimiz faqat foyda köradi.
Biz şuning uçun ham Özbekistonga dunyoning yirik kompaniyalarini olib kelişga harakat qilyapmiz.
— Men bu vazirlikdan 4 yil avval ketgan bölsam, undan keyin sohada nima özgarişlar böldi, şundan boşlasam. Tabiiyki, soha qotib turgani yöq, özgarişlar böldi. Men vazirlikka kelib birinçi qilgan işim sohani tahlil qiliş va davlat rahbariga uni rivojlantiriş böyiça takliflar tayyorlaş böldi.
Prezident meni bu sohaga yuborayotganda ham oldimga dastlab sohani tahlil qiliş va takliflar tayyorlaş vazifasini qöygandi. Bu borada joylarga çiqib, sohadagi kompaniyalarning holatini örganişga harakat qildim. Umuman olganda, sohada qilingan işlar ham, qilinmagan işlar ham bor.
IT-park rezidentlarining eksporti hajmi 50 baravardan köproqqa oşgan, lekin sohada hali potensial juda katta. Çunki butun IT-park rezidentlari körsatkiçini olsangiz, bugun sohada bor-yöği 8,5 ming odam işlayapti. Şuning içida eksport bilan şuğullanayotganlar bor-yöği 1,5 ming kişi.
Tasavvur qiling, bizda bir yilda maktab, kollej va litseylarni 650 mingdan ortiq yoşlar tamomlaydi. Bu degani sohaga qöşilayotganlar körsatkiçi 1 foiz ham emas. Demak, biz buni köpaytirişimiz kerak.
Şuning uçun ham davlat rahbariga IT ta’lim böyiça jamoamizni kuçaytiriş maqsadida yordam söradik. Nasib bölsa, bu böyiça ham yangi tizim qilamiz.
Biz oldimizdagi yana bir muhim vazifa sifatida infratuzilma qurişni belgilab oldik. Bu juda muhim. Masalan, 5-6 yil avval mahallalarga optik tola olib boramiz desak buning heç kimga qiziği bölmasdi. Bunga talab ham bölmasdi. Lekin hozir bizga eng köp murojaat internet ulab beriş haqida bölyapti.
Bu yil oldimizga qöşimça vazifa qöydikki, joylarda yana 1 mln qöşimça portni ulaymiz. Bu degani qöşimça 1 mln xonadonni internetga ulaşga imkoniyat böladi.
Biz internet tezligi böyiça (fixed broadband) reytingidan taşqari, mobil internet tezligini (mobile broadband) ham oşirişimiz kerak. Çunki bu böyiça ham odamlar bizdan rozi emas. Prezidentimiz odamlarni rozi qiliş haqida gapiryapti, demak operatorlarimizning körsatayotgan xizmatidan ham odamlar rozi bölişi kerak.
Bu örinda yana bir fikrni qöşimça qilişim kerak. Hisob-kitoblarga köra, dunyoda internet tezligining 10 foizga oşişi aholi jon boşiga töğri keladigan daromadning 1,5-2 foizga oşişiga olib keladi. Nega? Çunki, internet tezligining oşişi bilan internet orqali böladigan xizmatlar körsatkiçi ham oşadi.
— 25 yanvar kuni elektr ta’minotidagi texnik muammo sabab, butun Özbekistonda elektr stansiyalari öçib qoldi. Ammo mana şunday vaziyatda ham aloqa kompaniyalari öz faoliyatining uzilişsiz işlaşiga harakat qilgani e’tirof etadigan jihat. Xöş, bu jarayon qanday taşkil qilindi?
— Hamma joyning birdaniga elektrdan uzilişi – Özbekistonda şu paytgaça bölmagan voqea. Biz aloqa obektlarini turli kategoriyalarga bölamiz. Jumladan, bizda eng yuqori kategoriyali obektlarimiz borki, ular uruş jarayonida ham işlaşga möljallanadi. Bu obektlarda elektr heç qaçon öçişi kerak emas.
Masalan, televideniye. Televideniye öz körsatuvlar efirini heç qaçon uzişi kerak emas. Şuning uçun ham bu obektlarga törtta yönalişda elektr keladi. Televideniye binolarida şunday vaziyatlar uçun akkumulyatorlar örnatilgan böladi va ularda bundan taşqari ham yana ikkitalab dizel generatorlari böladi. Yoki xalqaro internetga çiqadigan kanallarimiz.
Men şu örinda OAVga rahmat deyman. Ular elektr uzilişlari vaziyatida odamlar sarosimaga tuşmasligi uçun töğri vaqtda töğri reaksiyani qilişdi. Bu reaksiyani odamlarga yetkaziş uçun esa aloqa kanallari kerak edi.
Internetga kelsak, u ham xuddi şunday. Xalqaro internet kommutatsiya qismimiz zarurat bölganda elektrsiz işlaşi uçun yetarliça dizel yonilğisi zaxirasi böladi. Undan taşqari, keyingi bosqiçlar – tuman-şaharlarda ham dizel generatorlarimiz bor.
Eng yomoni 25 yanvar kuni Özbekiston–Xitoy onlayn sammiti ham edi. Hamma yoqda elektr öçgan. Oson bölmadi. Bizda eng qiyini aloqa liniyalarining oxirgi baza stansiyalari böldi. Çunki ularning soni juda köp. Bizni xavotirga qöygani bu baza stansiyalarining dizeli kamroq, akkumulyatorlari kuçsizroq böladi.
Bizda baza stansiyalarini mobil quvvatlaydigan punktlarimiz ham bor. Punkt xodimlari öşa kuni operatorlar bilan birga işladi va imkon qadar hamma akkumulyatorlarni quvvatlaşga harakat qilişdi. Dizel tugagan bölsa, dizel taşişdi. Bu imkon qadar aloqani uşlab turiş uçun qilindi.
Qayerda aloqani saqlab qoliş qiyinroq bölgani, akkumulyatori kamroq vaqtga yetgani, dizel zaxirasi kamroq bölgan joylarni aniqlab, kerakli çoralarni belgilab oldik.
— Siz işlayotgan vazirlik 2020 yili 2 yilda barça qişloq va mahallalarni tezkor internet bilan ta’minlaş rejasini ma’lum qilgan edi. Bu Harakatlar strategiyasiga ham alohida band sifatida kiritilgan. Lekin bu reja bajarilmay qoldi.
Umuman, sizdan avvalgi vazirning şu kabi katta bayonotlarni köp berişi, lekin ularning hammasini ham bajarmaganini kördik. Xöş, bu reja nega bajarilmay qolgani böyiça örganiş qilişga vaqt böldimi sizda?
— Bizning işda özidan oldingi vazir haqida salbiy fikr bildiriş eng yomoni. Şuning uçun men bunday öyinlarga qöşilmayman. Men xalq ta’limi vaziri bölib işlaganimda ham jurnalistlar tomonidan avvalgi vazir haqida köp savol berişardi. Bir narsa aniq, hammaning öz davri uçun öz qarorlari böladi. Balki holat uçun öşa qarorlar töğri bölgandir. Men öz davrim uçun javob berişim töğri böladi.
Ha, men kelib sohani tahlil qilib çiqdim. Rejalarning bajarilgani ham, bajarilmagani ham bor. Bu tahlillar natijasida biz davlat rahbariga axborot berdik.
Xöş, operatorlar nega qişloqqa borgisi kelmaydi? Operator bu – tadbirkorlik sub’yekti. Tadbirkorlik sub’yektida qişloqqa boriş uçun qiziqiş bölişi kerak. Şu paytgaça unda qiziqiş bölmagan.
— Lekin aloqa operatorlari bilan litsenziya kelişuvi bölayotgan paytda ularga sifatli xizmat böyiça talablar ham qöyilişi kerak-ku.
— Albatta, litsenziya kelişuvi bor va unda hamma joyni ta’minlaysan, degan talablar qöyiladi. Biz avvalgi holatni tahlil qiladigan bölsak, aloqa operatorlarida qöşimça aksiz soliqlar bor edi. Şuningdek, ularning baza stansiyalarini soliqqa tortiş böyiça ham tuşunarsiz vaziyat yuzaga kelgan.
Operatorlarning aynan şu ikki sabab bilan joylarga borişi qiyin bölib turgandi. Bu borada davlat rahbarining yaqinda servis sohasini rivojlantiriş böyiça çiqargan qarorida operatorlar tölaydigan şu kabi aksiz soliqlari qiymatini kamaytiriş haqida gap boradi.
Qolaversa, baza stansiyalarini soliqqa tortiş böyiça tuşunmovçiliklar aniq qilib olindi. Ya’ni nima soliqqa tortiladi, nima tortilmaydi.
— UzIMEI masalasi bir neça yildan buyon e’tirozlarga sabab bölyapti. Umuman, IMEI nega pulli va nega bunça qimmat? IMEI kodlarni röyxatga olişdan tuşgan milliardlar qayerga va qanday sarflanayotgani oçiqlanmayotgani ham köplab e’tiroz va şubhalarni uyğotyapti.
— Birinçidan, IMEI özi nega kerak, degan savolga javob bersam. 3 yil avval, IMEI tartibi joriy qilinişidan avval Özbekistonga bir yilda 7–9 ming dona mobil qurilma qonuniy tartibda olib kirilgan. Ötgan yili esa 3 mln.ta olib kirildi. Farqini sezyapsizmi?
Mobil qurilmalar foydalanuvçilarining ösişi öşa paytda ham deyarli hozirgidek edi, bu körsatkiç hozir hatto kamaygan. Ya’ni 3 mln.ta telefon Özbekistonga öşa paytda ham kirgan, lekin uning hammasi noqonuniy olib kirilgan va noqonuniy sotilgan. Buning natijasida esa soyadagi iqtisodiyot davom etavergan.
Soliqçilar bilan kelişmovçilar bölayotganining sababi ham soyadagi iqtisodiyotni qonuniylaştiriş. Xabaringiz bor, iqtisodiyotimizning 50 foizi soyada ekani taxmin qilinadi. Xöş, 100 foiz iqtisodiyotimiz legal, qonuniy bölmasa ham, lekin 100 foiz odamning bolasi maktabga borişi kerakmi? 100 foiz odam poliklinikaga borişi kerakmi? Biz esa bor-yöği 50 foiz pul bersak, qanaqa böladi? Şuning uçun maktab ham, boğça ham yaxşi bölmaydi.
Masalaga kompleks qaraş kerak. Bitta mavzuni olib, qattiq gapirib, hayp qiliş mumkin, lekin bizni vazifamiz şov-şuv qiliş emas. Bizning vazifamiz masalani kompleks tahlil qilib, uning muammosini topiş. Asosiy masala soyadagi iqtisodiyotda bölgan.
Siz bojxona haqida gapirdingiz, lekin bizda inson omiliga boğliq joylar juda köp. Men yuqorida aytgan raqamlar ham şu tizim qanday işlaganini körsatadi.
— Xöp, nega u pulli va nega bunça qimmat?
— Pulli bölişi kerak-da. Soliq tölaşingiz kerak-ku. Heç narsa tekinga bölmaydi-ku. Soliq tölagandan keyin iş böladi-da.
IMEI şov-şuvi nimadan çiqyapti özi? Sizda, menda, mana bu yerda ötirganlarda u katta muammo bölmaydi. Tasavvur qiling, siz 2-3 mln. mobil telefon olib kirayotgandingiz. Bunda soliq davlatga emas, kimningdir çöntagiga tuşardi-ku. Öşa nolegal bozor, legalga aylantirilgandan keyin kimningdir manfaatlari yöqolyapti. Öşa odamlar şov-şuvlarni boşlayapti.
Ança şov-şuvning tagida şu yotibdi. Lekin bundoq olib qarasangiz, katta muammo bölayotgani yöq.
— Yöq, bu muammo köpçilikda. Şaxsan men ham telefonni işlatgunça, juda köp qiynaldim.
— Qiyinçilik bölişi kerak emas. Men endi şuni aytmoqçi edim. Men ham e’tirozlarni internetda öqiganman, lekin men uning [IMEI tizimiga ötiş] boşida turmaganman. Men buni notöğri narsa emasligini tuşuntirişga harakat qilyapman. “IMEI kerak emas, IMEI’ni yöq qilinglar” degan gaplar tagida boşqa sabablar turibdi: noqonuniy bozordan “dolya” olib, foyda qilib turganlarning lobbisi turibdi.
Endi, IMEI tizimi – butun dunyoda qilinadigan tizim. U kerak. Lekin bunda fuqaroda muammo bölişi kerak emas. Fuqaro hatto bilişi kerak emas, telefonni ulaganda IMEI bormi, yöqmi. Fuqaro telefonni qayergadir olib borib, röyxatdan ötkazişi kerak emas.
Lekin bu yerda boşqa narsa bölyapti. Nega sizda IMEI böyiça muammo bölyapti? Sababi sizning pasportingizdan boşqa odam noqonuniy foydalanyapti va noqonuniy olib kirilgan telefonni rasmiylaştiryapti. Bu şaxsiy ma’lumotlarga oid muammolar bilan boğliq. Sizning pasport ma’lumotlaringizdan boşqa odam noqonuniy foydalanyapti: xorijga çiqib kelganingizdan keyin pasportingizga noqonuniy olib kirgan telefonini registratsiya qilib qöyayapti. Bu – IMEI'dan ham köra, şaxsiy ma’lumotlar bilan boğliq muammo.
Buning yeçimi qanday? Şaxsiy ma’lumotlar himoyasi masalasi hal qilinişi kerak (buning ham öziga yaraşa qiyinçiligi bor). Bundan taşqari, hozir bir kişi bitta telefonni bojsiz olib kirişi mumkin, köproq olib kirganda esa boj tölaydi. Mana şu farq bölgani uçun ham muammolar bor. Mana şu farq bölgani uçun ham boşqalarning pasport ma’lumotlariga IMEI rasmiylaştiriş holatlari bor. Agar bu hammaga bir xil böladigan bölsa, bu muammolar ham bölmaydi.
Biz hozir ekspertlar, IMEI işlab çiqqanlar, iqtisodçilar iştirokida işçi guruh tuzganmiz. Bu – köproq iqtisodiy masala. Ya’ni jismoniy şaxs sifatida bitta telefon olib kirsangiz soliq yöq, ikkita olib kirsangiz bor. Bu yerda soliq masalasi ham bor.
Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Abduqodir Tölqinov.
