Avtosanoat monopoliyasi sabab biz qança yöqotyapmiz?
|01:38 / 08.02.202282 44912 min
Özbekistonda mahalliy avtomobil işlab çiqaruvçi monopol kompaniya nafaqat yuqori bojlar bilan, balki notarif tösiqlar bilan ham himoya qilinadi. Iqtisodçi Yuliy Yusupov öz maqolasida eng asosiy notarif tösiq – sertifikatlaşni tahlil qilib, bu narxlarni qançaga oşirayotganini raqamlarda körsatib berdi.
Hammaga (hatto kiçik bolalarga ham) ma’lumki, Özbekiston avtomobil bozorida bir neça ön yillardan beri sun’iy va izçillik bilan qöllab-quvvatlab kelinayotgan monopoliya bor. Xolbuki, u (monopoliya) yaratilayotgan paytida bizga “keyinçalik mahalliy işlab çiqaruvçimiz oyoqqa turib, raqobat kuraşida barçani yengadi”, degan gapga suyangan holda ikki yil bilan çeklanişga va’da berişgan edi.
Lekin, taassufki, Özbekistonda vaqtinçalik imtiyozlar deyarli doim korrupsion-monopol “yakun”larga aylanib kelgan, ularni bekor qiliş esa juda qiyin. Afsuski, bizda şunday noxuş an’ana bor...
Amaldagi monopoliya avtomobil zavodimizga öz samarasizligini quyidagilar hisobidan qoplaşga imkon beradi:
iste’molçilar hisobidan, çunki ular importning yuqori qiymati tufayli tanlaş imkoniyatidan mahrum – bitta kompaniya mahsulotini sotib olişadi (qolgan iste’molçilar esa aynan şu monopolist kompaniyaning özidan import mahsulotni, albatta, oşirilgan narxlarda sotib olişadi);
davlat hisobidan: avtomobillarni import qilişda bojxona tölovlaridan turli xil imtiyozlar va olinmagan tuşumlar (demak, soliq tölovçilarning pullari hisobidan) körinişida.
Oxirgi band haqida batafsilroq töxtalamiz. Agar bojxona tölovlari bugungidek taqiqlovçi emas, balki oqilona bölganida, avtomaşinalar importi ança köp bölar, öz navbatida, budjetga köproq pul tuşgan bölar edi.
Yuqoridagi fikrning oddiy isboti. 2019 yilda qimmat (narxi 40 ming dollardan yuqori) avtomobillar uçun bojxona tölovlari kutilmaganda sezilarli darajada (taxminan 40 foizgaça) qisqartirilgan edi. Öşa yilda xorijdan 2300 dan ortiq şunday avtomobillar import qilingan edi. Keyingi yili bojxona tölovlari yana oşirildi (avtomobil narxining 70-80 foizigaça), import esa 550 ta avtomobilgaça kamaydi. Budjetga tuşumlar neça marta kamayganini esa, hisoblaş qiyin emas.
Tuşunarli bölişi uçun mutlaq körsatkiçlarda hisoblab çiqamiz.
Yuqorida aytilgan toifadagi avtomobilning örtaça narxini 70 ming dollar deb olamiz. Öz navbatida, 2019 yilda budjet 2300 avto * $70 000 * 40% = 64,4 mln dollar tuşum olgan. 2020 yilda esa: 500 avto * $70 000 * 75% = 26,25 mln dollar. Bojxona tölovlarining oşişidan kelgan yöqotişlar 38 mln dollarni, yoki 60 foizni taşkil etgan. Ana şunday arifmetika…
Mavzuga oid
Ha, keyingi yillarda monopolist kompaniyani köplab imtiyozlardan mahrum qilişga erişildi. Çunki yaqindagina u nafaqat bozorda yagona edi, balki:
amalda soliq va bojxona tölovlarini deyarli tölamagan (!!!);
valutani maxsus kursda sotib olgan;
arzon kreditlar olgan.
Va şu orada maşinalarni öta qimmat narxlarda sotgan, avtomobil oliş uçun navbatda turişga va “şapka” tölaşga majbur qilgan edi.
Bugun vaziyat ança yaxşi. Ammo bozorni monopollaştirişning asosiy sababi – importga nisbatan qöyilgan yuqori bojxona tölovlari bartaraf etilgan emas.
Ma’lum bölişiça, avtomobillar importi, öz navbatida, sohada soğlom raqobat muhitini yaratiş yölida yuqori bojxona bojlaridan taşqari yana bir jiddiy tösiq ham bor. Gap notarif tösiqlar haqida ketmoqda.
Notarif tösiqlardan asosiysi – mahalliy sertifikatlaştiriş organlaridan sertifikat oliş zarurati.
Bunday sertifikatlaşdan mamlakatga olib kirilayotgan barça avtomobillar, şu jumladan, jahon avtomobil işlab çiqaruvçilarining tekşirilgan va yana qayta tekşirilgan, sinovdan ötkazilgan hamda barça zarur tasdiqlovlarga ega bölgan brendlari ham ötişlari kerak. Ya’ni gap iste’molçi va budjet manfaatlari nuqtayi nazaridan nafaqat ma’nosiz, balki juda zararli tartiblar haqida ketmoqda, çunki ular avtomobil narxining sezilarli darajada oşişiga olib keladi, bu esa nafaqat iste’molçi çöntagida salbiy aks etadi, öz navbatida davlat daromadlariga ham teskari ta’sir qiladi.
Mavjud tartibga köra, avvalo, iqlim sinovlari deb ataladigan sinovlarni ötkaziş lozim. Ular uç oy davomida 15 ming km masofa yuriş bilan ötkaziladi. Import qiluvçi korxona har bir modeldagi avtomobildan 2 donadan taqdim etişi, modellar har xil quvvatli motorli bölganda esa 2 xil dvigatelli turli avtomobillarini taqdim etişi kerak.
Şunday qilib, modellar va dvigatellarning xilma-xilligini hisobga olgan holda, sertifikat oliş uçun import qiluvçi har bir işlab çiqaruvçidan kamida 15-20 ta avtomobilni sinovdan ötkaziş uçun taqdim etişi zarur.
Bundan taşqari, import qiluvçi har bir avtomaşinani yoqilği, texnik suyuqliklar bilan ta’minlaşi, sinovdan ötkaziş xarajatlarini tölaşi şart. Buning ustiga, maxsus stendlarning yöqligi sababli, barça sinovlar oçiq havoda maksimal haroratda ötkazilişi kerak. Va bundan kelib çiqadiki, agar yangi model qişda yoki kuzda olib kelingan bölsa, unda harorat kerakli darajaga yetişi uçun yoz faslini kutiş kerak.
Şuningdek, import qiluvçi hisobidan işlab çiqaruvçi zavodga mutaxassislarni jönatiş – işlab çiqariş jarayonini bevosita tekşirişni taşkil qiliş zarur (bizning tekşiruvlarimizsiz göyo nemislar yoki yaponiyaliklar brak avtomaşinalar çiqarişni boşlaydi...). Turli modellar köpinça turli mamlakatlarda işlab çiqarilişini hisobga olsak, bir neçta mamlakatlarga taşriflarni taşkil etiş kerak. Sertifikatlaş organining xodimlari dunyoni aylanib çiqqan bölsa ne ajab...
Bu şartlar mamlakatga keng turdagi avtomobillarni olib kirişni xohlovçi rasmiy importyorlar uçun bajarib bölmas darajada. Çunki ular yuqoridagi sinovlarga qimmatbaho avtomobillarni taqdim etiş uçun katta harajat qilişlari kerak, bu esa sotuvlar hajmlari bilan taqqoslanmas darajada.
Şu bilan birga, bu qoidalar transport vositalarini soddalaştirilgan sxema böyiça sertifikatlaştirişga ruxsat berilgan xususiy şaxslarga taalluqli emas. Natijada, soliq tölovçi bölmagan, avtomobillarga kafolatli xizmat körsatmaydigan va işlab çiqaruvçi nomidan transport vositasining xavfsizligi uçun javobgar bölmagan jismoniy şaxslar legal kompaniyalar yoki jahonga maşhur işlab çiqaruvçilar vakolatxonalariga qaraganda qulayroq mavqega ega bölişdi.
Tösiqlar bizga qançaga tuşmoqda?
Bojxona tölovlari va notarif tösiqlar mahalliy xaridorlar uçun import avtomobillar narxini qay darajada oşirmoqda?
Raqamli misolni körib çiqamiz. Aytaylik, kompaniya Folksvagen avtomobillarini import qiliş böyiça şartnoma imzoladi. Avtomobilning örtaça sotiliş narxi 35 000 yevroga teng. Bojxona tölovlari, QQS tölangandan söng, utilizatsiya yiğimi tölangandan söng, maşinaning narxi taxminan 65 000 yevroni taşkil qiladi. Boşqa xarajatlarni, şu jumladan, sertifikatlaştiriş va import qiluvçining komissiyasini hisobga olgan holda, iste’molçi uçun yakuniy narx örtaça 70 000 yevrodan oşadi, ya’ni ikki barobarga köpayadi.
Sertifikatlaşxarajatlariga (2565 yevro) nima kiradi?
Folksvagen bir neçta modellarni işlab çiqaradi, har bir model turli dvigatellar bilan jihozlanadi. Masalan, POLO PASSAT TIGUAN modellari 2 ta dvigatel variantiga ega. TOUREG TERAMOTning esa bitta dvigatelli varianti bor. Har bir dvigatel varianti uçun 2 ta avtomaşinani taqdim etiş zaruratini hisobga olsak, sertifikatlaştiriş uçun jami 14 ta avtomobil taqdim etilişi kerak.
15 000 km yurgan avtomobil öz qiymatining 20–25%ini yöqotadi. Ikki avtomobil uçun (ya’ni, bitta sertifikat uçun): 70 000 * 20% * 2 = 28 000 yevro.
Sertifikatlaş organining narxlariga köra 1 ta modelning iqlim sinovlarni ötkaziş uçun “taxminiy summa”si 30 mln söm yoki 2400 yevroni taşkil etadi.
“Sertifikatlaştiriş sinovlari, işlab çiqarişni tekşiriş, hujjatlarni tahlil qiliş, transport vositasi tipini ma’qullaş (TVTM)ni rasmiylaştiriş va sertifikatlaştirişning boşqa tartiblari” uçun taxminiy summa çegaralari 1 model uçun 180 mln sömdan boşlanadi. Agar qat’iy tekşiruvlar uçun bir neçta mamlakatlarda joylaşgan zavodlarga taşrif buyuriş kerak bölsa, summa oşadi. Mayli, keling, bu 180 mln söm, ya’ni 14 400 yevro bölsin.
Lekin bu hali hammasi emas. Sertifikatlaş idorasining bir ajoyib moddasi bor (= avtomobil xaridorlarining xarajatlari moddasi): “sertifikatlangan mahsulotlarni yillik tekşiruv nazoratini ötkaziş uçun taxminiy summa”. Ana xolos! Bitta model uçun bu miqdor 30-50 mln söm (nahotki nemis zavodlarini yana tekşiriş kerak bölsa?). Mayli, 40 mln söm bölsin. Dastlabki tekşiruvdan sönggi ikki yil davomida (nega yana ikki yilligini quyida bilib olasiz) – 80 mln söm yoki 6400 yevroga teng.
Eng ortib tuşadigan joyiga keldik – “ekologik sertifikat”.
Sertifikatlaşni xususiy kompaniya ötkazadi. U uglevodorod mahsulotlarining yoniş darajasini tekşiradi. Va bu Yevropa va Yaponiya avtomobillari uçun! Demak, nemislar, fransuzlar va yaponlar xavotirlanmasa ham böladi – idora faqat ularning mahsulotini emas, bizning antiekologik özbek avtomobillarini ham sertifikatlaydi, axir...
Ammo eng hayratga solarli tomoni şundaki, hatto elektromobillar ham ekosertifikatlaşdan ötişi kerak. Qanday tekşirmaslik mumkin, balki ular ham atrof-muhitni ifloslantirayotgandir? Boz ustiga, bu qimmat emas (lekin kimgadir xuş yoqadi) – 100 yevro atrofida. Va bularning barçasi bizning salomatligimiz uçun...
Öz navbatida, bitta sertifikat örtaça 51 300 yevroga tuşadi.
Bozorda avtomobil markasining dolzarbligi örtaça uç yilni taşkil etadi. Bu muddatda, agar yuqori yakuniy narxlarni hisobga olsak, importçi Özbekistonda unça köp avtomobil sota olmaydi. Aytaylik, bitta sertifikat bilan (eslatib ötaman, ma’lum bir dvigatelga ega ma’lum bir markadagi avtomobil uçun) uç yil içida örtaça 20 ta maşina sotişga muvaffaq bölindi. Bitta örtaça avtomobilning narxi 2565 yevroga oşişi kerak (51 300/20). Ayni paytda jismoniy şaxs uçun sertifikatlaş qiymati har bir avtomobil uçun 3,5-4 mln sömni taşkil etadi.
Misol tariqasida yanada qimmatroq avtomobilni olsak, masalan, bojxona rasmiylaştiruvidan keyin örtaça narxi 150 ming AQŞ dollari bölgan Mersedes.
U holda sertifikatlaştiriş ustamasi taxminan 80 ming dollarni taşkil qiladi. Bir avtomobil uçun sertifikatlaş xarajatlaridagi bunday farq sinovdan ötkaziladigan avtomobillarning yuqori narxi va 1 sertifikatga töğri keladigan kamroq sotuvlar hajmi bilan izohlanadi.
Xulosalar
Şunday qilib, import avtomobillarni sertifikatlaşning amaldagi tizimi quyidagilarni keltirib çiqarayotganini körmoqdamiz:
mahalliy iste’molçilarning manfaatlariga tajovuz qiladi (çunki ular barça monopol-korrupsion “yakun”lar uçun pul tölaşi kerak böladi);
import qilinayotgan avtomobillar, ayniqsa, qimmat avtomobillar narxining sezilarli darajada oşişiga olib keladi va şu orqali mahalliy avtosanoatning monopol mavqeyini mustahkamlaşga hamda budjetga avtomobillar importidan keladigan tuşumlarning kamayişiga kömaklaşadi;
vijdonli importçi bölgan yuridik şaxslarni avtomaşinalarni mustaqil ravişda olib kiruvçi jismoniy şaxslarga nisbatan teng bölmagan şaroitlarga qöyadi.
Asosiy xulosa: tarmoqda raqobatni oşiriş hamda iste’molçilar va budjet manfaatlarini ta’minlaş uçun avtomobillarni import qilişga qöyilgan bojxona tölovlarini nafaqat qisqartiriş, balki majburiy sertifikatlaşdan vos keçişimiz zarur, heç bölmasa xalqaro tan olingan sertifikatlarga ega modellar uçun.
