Shushkevich haqida gapirganda ko‘pchilik uning tarixiy «Belovejsk kelishuvi»dagi ishtiroki bilan eslaydi. SSSR dunyo geosiyosiy maydonidan rasman yo‘q bo‘lganiga asos o‘laroq xizmat qilgan o‘sha kelishuvning ijodkorlaridan biri aynan Shushkevich bo‘lgan.
Shushkevich yoshligida amerikalik Li Xarvi Osvaldga rus tilini o‘rgatgan. Osvald keyinchalik AQSh prezidenti Jon Kennedini o‘ldirganlikda ayblangan edi. Shushkevich 1994 yil yanvarda AQSh prezidenti Bil Klintonni Belarus rahbari sifatida qabul qilgan edi. O‘sha yil yozda esa Aleksandr Lukashenko Belarus prezidentiga aylanadi.
Shushkevich oxirgi kunlarigacha SSSR tarqalishi katta xato bo‘lgan deb hisoblovchi Aleksandr Lukashenkoning tanqidchisi bo‘lib kelgan. Uning o‘g‘li ham hukumat tanqidchilaridan edi va ijtimoiy tarmoqda hukumat tanqid qilingan postni ulashgani uchun 10 sutka qamalib ham chiqqan.
SSSRni tarixga aylantirgan kelishuv
1991 yil 7-8 dekabr kunlari Belarus hukumat qarorgohi bo‘lmish Viskulida Rossiya prezidenti Boris Yelsin, Ukraina prezidenti Leonid Kravchuk, Belarus Oliy kengashi raisi (davlat rahbari) Stanislav Shushkevich yig‘iladi. Ular Qozog‘iston prezidenti Nursulton Nazarboyevni ham chaqirishadi, hatto uning samolyotidagi telefoniga qo‘ng‘iroq qilishadi, ammo Nazarboyev uchrashuvga bormaydi. Shushkevichning eslashicha, Nazarboyev «Hozir, yoqilg‘i quyamiz va yoningizga uchaman», deb aytganicha Belarusga emas, Moskvaga –Gorbachyovning oldiga uchadi.
Bu vaqtda Belarus Rossiya va Ukraina yetakchilari tarixiy bitimni imzolashga tayyorgarlik ko‘rayotgan edilar. Bu bitim tarixda «Belovejsk kelishuvi» nomi bilan qoladi. Bu SSSR xalqaro huquq va geosiyosiy maydonda ortiq mavjud emasligini ifodalovchi hujjat edi. U imzolangan qarorgoh Belarusdagi Belovejsk o‘rmonida joylashgani uchun shunday nom oladi. Rossiya, Ukraina va Belarus SSSRning ta’sischilari sifatida uni rasman yo‘q bo‘lganini ifodalovchi hujjatni ham imzolaydilar.
Keyinchalik bu kelishuvni qolgan sobiq ittifoq davlatlari ham imzolaydi va rasman Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi tashkiloti tuziladi. Stanislav Shushkevichning aytishicha, SSSR tarqalishi muqarrar bo‘lgan va MDH tashkil etilgani to‘g‘risidagi «Belovejsk kelishuvi» sovet imperiyasini voqealar rivojining «yugoslavcha varianti»dan qutqarib qoladi. Ya’ni, barcha 15 respublika qonuniy tarzda o‘z chegaralariga ega bo‘lgan holda (kichik kelishilmagan hududlar bilan birga) ajralib chiqqandi.
Belovejsk kelishuvi haqida aynan Shushkevich Gorbachyovga xabar qilgan. Kelishuv imzolangach, Shushkevich o‘zida yengillik his qilganini eslaydi, ammo tanasini qo‘rquv egallab olganini ham tan oladi. Shu sabab Belovejskdagi qarorgohdan samolyotda emas, mashinada uyga qaytadi.
