Rossiya Erondan samolyot detallari olmoqçi. Qandaylarini va nega aynan u yerdan?
|00:51 / 02.08.202228 02911 min
Eron va Rossiya aviatsiya sohasida kelişuvga erişdi. Unga köra, Eron Rossiyaga samolyot ehtiyot qismlarini eksport qilişi va hatto rus aviakompaniyalariga tegişli uçoqlarni ta’mirlaşi ham mumkin. Qiziği, Eronning özi ham ön yillardan buyon sanksiyalar ta’sirida yaşab keladi. Eron inqiroz yoqasiga kelib qolgan Rossiya aviasanoatiga qanday yordam berişi mumkin?
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Avvaliga rus diplomatlari, keyin esa Rossiya prezidenti Vladimir Putin bejizga Eronga borib kelgani yöq. Ukrainaga bostirib kirgaç, uçragan sanksiyalari soni böyiça Erondan özib ketgan Rossiya qaysidir ma’noda ön yillardan buyon juda köp sanksiyalar bilan yaşab kelayotgan Erondan «qora röyxat»da yaşaş tajribasi borasida tavsiyalar olgan bölişi ehtimoldan xoli emas.
Bir neça kun avval ikki davlat aviatsiya sohasida hamkorlik böyiça kelişib oldi. Bu kelişuv Eron tomonidan Rossiyaga samolyot ehtiyot qismlari eksport qiliş va Eron kompaniyalari tomonidan rus samolyotlariga texnik xizmat körsatişni öz içiga oladi. Rossiya «birinçi planda bölmagan» bu kelişuv rus naşrlarida keng yoritilmadi. Bu haqda birinçi bölib Eron fuqarolik aviatsiyasi taşkiloti xabar berdi.
Rossiya Ukrainaga bostirib kirgaç, sanksiyalar mamlakatning barça sanoat tarmoqlariga, xususan, aviatsiya sohasiga ham keskin zarba berdi. Rossiya samolyotlarini boşqa davlatda ta’mirlaş, ular uçun ehtiyot qismlar yuboriş taqiqlandi.
Rossiya aviatsiya sohasida Eron bilan hamkorlik qilişi esa ğalati holat böldi, çunki forslarning özi 1980-yillardan buyon sanksiya ostida yaşab keladi. Öşandan buyon Eronga samolyot ehtiyot qismlari yuboriş taqiqlangan. BBC özi sanksiya ostida yaşayotgan Eron qanday qilib Rossiya aviatsiyasiga yordam berişi mumkinligi va bu qançalik xavfsiz ekanini tahlil qildi.
Eron aviasanoati qanday holatda?
1979 yil islom inqilobi sodir bölgaç, Eron adoği yöq sanksiyalar ostida qolib ketadi. 2015 yil vaziyat biroz yengillaşganday böldi. Öşanda Eron BMT Xavfsizlik kengaşi davlatlari (AQŞ, Xitoy, Britaniya, Fransiya, Rossiya) bilan yadro kelişuvi imzoladi.
Unga köra, Eron yadro dasturidan bosqiçma-bosqiç voz keçişi, evaziga esa sanksiyalar yengillaştirilişi kerak edi. Sanksiyalar yumşatilgan qisqa davrda Eron dunyo kompaniyalariga 200 ta samolyot buyurtma qildi, lekin faqat 10 tasinigina qölga kiritdi.
2017 yilga borib Eron hatto mustaqil ravişda samolyot uçun ehtiyot qismlar işlab çiqariş harakatini boşladi. 2018 yilda esa hammasi barbod böldi – AQŞ prezidenti Donald Tramp mamlakat yadro kelişuvidan çiqişini ma’lum qildi-da, sanksiyalar Eronga «qayta boşladi».
Hozirda Eron fuqaro aviatsiyasidagi asosiy samolyotlar import qilingan Boeing, Airbus va ATR kompaniyalari uçoqlarini taşkil etadi. Bu samolyotlarning aksari 20-30 yil va undan ham avval işlab çiqarilgan. Iran Air aviakompaniyasi samolyotlarining örtaça yoşi 19,1 yilni taşkil etadi va bu juda yomon körsatkiç hisoblanadi. Eronning özida ham samolyot detallari bilan boğliq muammo bor. 2021 yil Eron aviaparklaridagi samolyotlarning yarmi aynan ehtiyot qismlari, xususan, dvigatellar yetişmovçiligi sabab töxtab qolgani aytilgandi.
Mavzuga oid
Eron samolyot detallarini qayerdan oladi?
Masalaning yana jihati borki, 40 yildan ortiq vaqt davomida sanksiyalar ta’sirida yaşab kelgan Eron bunday çeklovlarni qanday yengib ötişning «piriga aylangan».
Ikki davlat örtasidagi kelişuvda Eron aynan qanday ehtiyot qismlari yetkazib berişi aytilmagan, Rossiya tomoni esa bu borada rasman ma’lumot bergani ham yöq.
Rossiyadagi zamonaviy Eronni örganiş markazi direktori Rajab Safarovning aytişiça, import qilingan samolyotlar uçun Erondagi ba’zi texnoparklarda çindan ehtiyot qismlar işlab çiqariladi. Ularni xususiy kompaniyalar işlab çiqarmoqda, lekin hukumat korxonalari qöllovi bilan. Ya’ni ularni asosan davlat moliyalaştiradi.
Airbus va Boeing uçun ehtiyot qismlarning ba’zilari esa «parallel import» prinsipi asosida Eronga olib kelinadi, bu borada qandaydir yuridik tösiq yöq. Rajabovning fikriça, Eron bu borada import hajmini 50 yoki 100 foizga oşiriş mumkin. Bu esa «Rossiya muammosini hal qiliş uçun yetarli».
Eron TIV rahbari Husayn Amir Abdullaxiyon rossiyalik hamkasbi Sergey Lavrov bilan iyun oyida uçraşgandi. Ehtimol, aviasferada hamkorlik qiliş böyiça öşandayoq kelişuvga erişilgan.
Bunday ssenariy haqida boşqa ekspertlar ham gapirişmoqda. «Aeroflot» rahbarining sobiq örinbosari Aleksandr Smolkoning aytişiça, Eron tomonidan uşbu ta’minotda iştirok etiş uçun çaqiruv olgan. Uning fikriça, gap Eronning özi işlab çiqargan detallar haqida emas, aynan Eronga import qilinadigan detallar haqida ketmoqda.
Şuningdek, ruslar Eron kompaniyalari bilan samolyotlarni ta’mirlaş borasida kelişuvga erişgan. Ekspertlarning fikriça, ta’mirlaş masalasida faqat munosabatlarni örnatişga erişilgan.
«Bir muddat avval Rossiyadagi köplab samolyotlarga xizmat körsatadigan servislar menga aloqaga çiqib, Erondagi servis kompaniyalari bilan munosabat örnatişga yordam berişni söragandi. Aynan rus samolyotlarini ta’mirlaş uçun navbatga yoziliş va rus avialaynerlarini detallar bilan ta’minlaş uçun», deydi Safarov.
Ammo hamma ekspertlar ham kelişuvga optimistik qarayotgani yöq. Dunyo iqtisodiyoti böyiça ekspert Aleksey Malaşenkoning fikriça, bu kelişuv böyiça savollar köp. Ekspert bu boradagi aksar kelişuvlar norasmiy kanallar orqali ketayotgani, keyinçalik esa hukumatlar darajasida tasdiqlanişiga e’tibor qaratgan.
Eronda samolyot işlab çiqariladimi?
Hozir Eronda yölovçi taşişga möljallangan samolyotlar işlab çiqarilmaydi. Bu boradagi eng şov-şuvli iş Eronda Iran-140 yölovçi samolyotlarini işlab çiqariş loyihasi bölgandi. Bu Ukrainadagi An-140 samolyotlarini Eronda işlab çiqariş loyihasi edi.
Bunday turdagi samolyotlarning ilk parvozi 2001 yilda amalga oşirilgan, lekin bu samolyotlardan atigi 10 dona işlab çiqarilgan. Uşbu loyiha yölovçi taşişda inson ölimi bilan boğliq holatlar köpaygani sabab töxtatilgan.
Masalan, 2014 yilgi halokatda 38 kişi halok bölgan. Öşa vaqtda prezident bölgan Hasan Ruhoniy Iran-140 samolyotlari parvozini taqiqlab qöygandi.
2014 yil avgust: Tehronda yölovçi samolyot halokati oqibatida 40 nafarga yaqin kişi qurbon bölgan. Foto: ZUMAPRESS.COM
Halokatga uçragan samolyot sinov parvozi vaqtida ham yölakdan çiqib ketgan. Sinovdan yaxşi ötmagan samolyot parvozga yuborilgani esa keskin tanqidlarga sabab bölgandi.
2021 yil fevralda Eron Fuqaro aviatsiyasi taşkilotida barça Iran-140 samolyotlari harbiy yuk taşuvçi sifatida işlatilişi, mamlakatda 100 ta mahalliy samolyot işlab çiqarilişi aytiladi. Joriy yil iyun oyida prezident Ibrohim Raisiy 72 örinli 8 ta yölovçi samolyoti yasaşga buyruq berdi. Ayni damda bu borada işlar boşlab yuborilgan va bir neça yilda yakunlanişi kutilmoqda. Ammo bunday samolyotlar tizimli tarzda işlab çiqariladimi, yöqmi noaniq.
Rossiya Erondan olingan detallarni nima qiladi?
Rossiya Ukrainaga bostirib kirişi bilan Yevropa Ittifoqi rus aviasanoatiga qarşi sanksiyalar joriy qildi. Xususan, Rossiyaga uçadigan aviakompaniyalarga samolyot ijaraga beriş, ularni suğurtalaş, xizmat körsatiş taqiqlab qöyildi. Sanksiya qöllangan vaqtda Rossiyada 515 ta lizing kompaniyasidan olingan samolyotlar bölgan va ularning 400 tasi qaytib berilmagan.
Lizingçi kompaniyalar 80 ta samolyotni qaytib ololgan. Samolyotlarning bir qismini aviakompaniyalar sotib olgan. Rossiya aviaparklaridagi bir qism samolyotlar esa mahalliy lizing kompaniyalariga tegişli. Xorijiy lizing kompaniyalariga tegişli samolyotlardan Rossiya hududida foydalaniş taqiqlanganidan keyin ularning havoga kötarilişiga ruxsat beradigan litsenziyalari bekor qilindi.
Rossiya esa bu samolyotlarni ularning egalari ruxsatisiz mahalliy reyestrda röyxatdan ötkazdi. Şu tariqa uçoqlarning mamlakat içida parvozlarni amalga oşirişiga ruxsat berildi.
Bundan taşqari, Rossiya xorijdan sotib olingan samolyotlarga mamlakat içida xizmat körsatişga ruxsatnoma bera boşladi. Aprel-may oylarida Rosaviatsiya beşta aviakompaniyaga aviatexnika ta’mirlaşga ruxsat beruvçi sertifikatlar taqdim etdi. Masalan, S7, Ural fuqaro aviatsiyasi zavodi va boşqa qator korxonalar şunday ruxsatnomalarga ega bölgan. Bu litsenziya import qilingan samolyotlarga Rossiya federal aviatsiya qoidalariga köra texnik xizmat körsatiş imkonini beradi.
Bunday şaroitda rus samolyotlarida uçiş xavfsizmi?
Bu savolga javob beriş qiyin. Aslida xalqaro taşkilotlar, xususan, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi taşkiloti tan olgan hujjatlar töplami töliq ekani parvoz xavfsizligini rasman tasdiqlaydi. Ammo hozir Rossiya hududida qolayotgan xorijiy samolyotlarning hujjati bilan boğliq muammolar Rossiya va boşqa davlatlar örtasidagi mojaroga sabab bölyapti.
Samolyotlar Rossiya içida parvozlarni amalga oşiriş uçun yaroqli deb topilsa ham hozir xalqaro taşkilotlar ularni parvozga yaroqli deb hisoblamaydi.
Xalqaro fuqaro aviatsiyasi taşkiloti Rossiyaning samolyotlarni içki qoidalar bilan röyxatga olayotgani Çikago konvensiyasiga zid deb topib, Rossiyani muammoni hal qilişga çaqirdi. Aslida samolyotlarni ularning egasi bölgan kompaniyagina röyxatdan ötkaza oladi. Rossiya esa öz aviakompaniyalariga nisbatan lizing kelişuvi buzilgan deb topib, ularning uçoqlarini röyxatdan ötkazişda davom etmoqda.
Parvoz xavfsizligi davlat samolyotlari yaroqliligini tekşirib, nazorat qilişiga ham boğliq. Juda köp bosqiçdan iborat bu iş samolyotlarga texnik xizmat körsatişni ham öz içiga oladi.
Rossiyadagilar hisoblaşiça, ikki marta röyxatdan ötkaziş va parvozlar xavfsizligi örtasida boğliqlik yöq.
Foto: ALEXANDER SCHERBAK/TASS
Rossiyada esa vaziyat boşqaça. Aviatsiya böyiça ekspert Andrey Şniryov esa samolyotlarni röyxatdan ötkaziş har bir mamlakatning içki qonunlari doirasida amalga oşiriladi deb hisoblaydi. «Samolyotlarni registratsiya qiliş va parvozlar xavfsizligi örtasida heç qanday boğliqlik yöq», deydi ekspert.
Xalqaro fuqaro aviatsiyasi taşkiloti esa boşqaça fikrda. Agar Rossiya 14 sentabrgaça registratsiya bilan boğliq muammoni hal qilmasa, Rossiya samolyotlarida uçiş xavfsiz emas, deb e’lon qilinadi. Oqibatda davlatlar rus samolyotlarini öz havo kengliklariga kiritmay qöyişi mumkin. Hozirça faqat Butan va Eritreya davlatlarining samolyotlarida şunday «tavqi la’nat» mavjud. Ammo bu rus aviatsiyasi uçun köp narsani özgartirmasligi ham mumkin, çunki 24 fevraldan keyin şundoğam köp davlatlar rus uçoqlari uçun osmonini yopib qöygan.
Rossiya Transport vazirligi hisob-kitoblariga köra, Airbus va Boeing kabi kompaniyalar samolyotlarini sanksiya holatida xavfsiz tarzda parvozga qaytariş 5 yilgaça çözilib ketişi mumkin. Bu haqda iyunda boş vazir örinbosari lavozimida işlayotgan vaqtida Yuriy Borisov aytgandi.
Sanksiyalar aviatsiya sohasiga jiddiy zarar yetkazişini bunday şaroitda juda köp yillarni ötkazayotgan Eron misolida köriş mumkin. Oxirgi 25 yilda Eron aviatsiyasi rivojlanayotgani aytiladi, ammo 2014 yilgaça bölgan 25 yil içida Eron samolyotlari bilan boğliq 200 ta halokat sodir bölgan va 2 mingdan ortiq odam qurbon bölgan.
