Taqdir sinovlarida yengilmagan inson: kanadalik yigit yasama oyoq bilan nega 5,5 ming kilometr masofani yugurib o‘tgan edi?

Hayotda shunday insonlar borki, qisqa umr kechirganiga qaramasdan o‘z nomini tarix zarvaraqlariga oltin harflarda yozib ketgan. Kanadalik Terri Foks ham ana shunday insonlardan biri edi.

Terri bor-yo‘g‘i 23 yil yashagan va saraton xastaligidan vafot etgan. O‘limidan bir yil avval u o‘z nomida xayriya fondi ochadi. So‘ng fondni ommalashtirish va shu yo‘l bilan saratonga chalingan insonlarga yordam berish uchun juda katta qahramonlik ko‘rsatadi.

Terri Foksning orzulari va saraton xastaligi

To‘liq ism-sharifi Terrens Stenli Foks (Terrance Stanley «Terry» Fox) bo‘lgan Terri 1958 yil 28 iyun kuni Kanadaning Vinnipeg shahrida tug‘iladi. U yoshligida futbol, beysbol, regbi va basketbol kabi sport turlari bilan shug‘ullanadi.

Terri maktabni tugatgach mahalliy basketbol jamoasiga qo‘shilmoqchi bo‘ladi. Ammo murabbiy uning bo‘yi basketbol o‘ynash uchun pastlik qilishini aytib yengil atletika bilan shug‘ullanishini maslahat beradi.

Shundan so‘ng Terri yugurish bilan shug‘ullana boshlaydi va universitetga kirish uchun hujjatlarini topshiradi. Uning maqsadi sport murabbiyi bo‘lish edi. Ammo Terri o‘qishga kirishga ulgurmaydi. Unda saraton kasali aniqlanadi.

1977 yil, Terri 19 yoshda ekanida kutilmaganda chap oyog‘i tizzasida kuchli og‘riq, so‘ng shish paydo bo‘ladi. Tekshirib ko‘rilganda Terrida saraton kasalligining og‘ir holati aniqlanadi.

Vrachlar Terrini davolashga kech bo‘lganini, oyoqni tizza yuqorisidan kesish lozimligini, aks holda saraton butun tanaga tarqab ketishi mumkinligini aytishadi.

Terrining oyog‘i kesiladi va u bir oyoq bilan qoladi. Biroq, keyingi tekshiruvlarda xavfli o‘simta tananing boshqa qismlarida ham asta-sekinlik bilan rivojlanayotgani ma’lum bo‘ladi.

Vrachlar Terrining yashab ketishini ellikka ellik tarzida baholashadi. Shunda u 1-2 yildan keyin yashab qolish imkoniyati 10-15 foizga tushishini, shu sababli nimadir qilishga ulgurishi kerakligini anglab yetadi.

Operatsiyadan so‘ng Terri kesilgan oyog‘iga yasama oyoq qo‘yadi va asta-sekin yurishni mashq qila boshlaydi.

O‘shanda Terri ketma-ket 16 oy davomida kimyoterapiya oladi. Yasama oyoqqa biroz moslashgach sport bilan ham shug‘ullana boshlaydi. Vrachlar buni sog‘ayish alomati deb hisoblashadi. Ammo aslida unday emasdi. Saraton Terrining tanasi bo‘ylab tarqalayotgan edi.

Xayriya fondi va marafon

Terri davolanar ekan, saratonga chalinganlarni davolash juda qimmatligini, barcha ham vrachlar so‘ragan pulni topib bera olmasligini, shifoxonalarda kerakli uskunalar yetishmasligini ko‘radi.

Terri sanoqli umri qolganini bilardi. Shu sababli u vafotigacha nimadir qilishni va o‘ziga o‘xshab saratonga chalingan insonlarga yordam berishni o‘ylaydi.

Shundan so‘ng Terri o‘z nomida fond ochadi. Maqsad fondga tushgan pullarni saratonga chalingan insonlarni davolash uchun yo‘naltirish edi.

O‘sha paytda Kanada aholisi 24 million nafar edi. Terri o‘zicha agar barcha bir dollardan bersa 24 million dollar yig‘ilishini va bu pul bilan ancha odamni davolash mumkinligini hisoblaydi.

Terri avvaliga bir qancha onkologik kasalliklarni davolash muassasalariga va taniqli shaxslarga o‘z fondi haqida yozib, o‘zini qo‘llab-quvvatlashlarini so‘raydi. Bir necha kishini aytmaganda taniqli boylarning aksariyati uning murojaatini e’tiborsiz qoldiradi.

Chorasiz qolgan Terri fondga jamoatchilikning e’tiborini jalb qilish uchun «okeandan okeangacha» shiori ostida Kanadani boshdan oyoq yugurib o‘tishga qaror qiladi. U o‘z aksiyasini «Umid marafoni» deb ataydi.

Vrachlar uning sog‘ligidan xavotirlanib, Terrini yugurishdan qaytarmoqchi bo‘lishadi. Ammo u o‘jarlik qilib, boshlagan ishini oxiriga yetkazishini ma’lum qiladi.

Terri marafonni boshlashdan avval kanadaliklarga murojaat qilib bir dollardan xayriya qilishsa ham ancha pul yig‘ilishini va ular bilan ko‘plab kasallarni saqlab qolish mumkinligini aytadi.

Terri marafonni 1980 yil 12 aprel kuni Kanada sharqida joylashgan Nyufaundlend provinsiyasidagi Sent-Jons shaharchasidan boshlaydi.

Yugurishdan avval Atlantika okeani suvlarida cho‘milib oladi va marafonni Kanada g‘arbidagi Vankuver shahrida, Tinch okeani suvlarida cho‘milib tugatishini aytadi.

Terri yugurishni boshlar ekan, uning marafoni haqida ancha targ‘ibot olib borilganiga qaramasdan avvaliga odamlar xayriya qilishmaydi. Bundan uning ko‘ngli cho‘kadi.

Biroq Terri 10 ming odam yashaydigan Port-o-Bask shaharchasiga kirib borganda butun shaharcha uni kutib olishga chiqadi. Shu yerda uning qo‘liga shaharchadagi odamlardan yig‘ilgan 10 ming dollarni topshirishadi. Shundan so‘ng Terri g‘ayrat bilan yugurishda davom etadi.

Terri yasama oyog‘i bilan kuniga 42 kilometrdan yugurardi – xalqaro musobaqalarda o‘tkaziladigan marafonda shuncha masofaga yuguriladi.

Terri yugurishda davom etar ekan, uning kasalligi kuchayib boraveradi. Terri yasama oyoqda qattiq og‘riq bilan yugurardi. Faqat bukilmas iroda va bemorlarga yordam berish istagi uni olg‘a borishga undardi.

Nogiron bir yigitning saratondan azob chekayotganlarga yordam berish maqsadida mamlakat bo‘ylab yugurayotgani keng jamoatchilikning e’tiborini tortadi. Terrining «Umid marafoni»ni televideniye va bosma nashrlarda keng yorita boshlashadi.

U qayerga borsa odamlar gullar bilan kutib olishardi. Havaskorlar u bilan birga yugurishardi. Shuningdek, uning ezgu maqsadi haqida xabar topgan barcha xayriya qilishga shoshilardi.

Marafonning to‘xtatilishi va o‘lim

1980 yil 22 iyun kuni Terri Monreal shahriga yetib boradi. Bu paytda yig‘ilgan pul miqdori 200 ming dollardan oshgandi. Xuddi shu yerda yirik mehmonxonalar tarmog‘i egasi bo‘lgan shaxs unga e’tibor beradi. Biroz avval uning o‘g‘li saratondan vafot etgandi.

Tadbirkor Terrining fondiga salmoqli pul xayriya qiladi. Shuningdek, boshqa boylarni ham fondga pul o‘tkazishga chaqiradi.

Terri Ontario provinsiyasiga yetib borganda uni shaxsan provinsiya gubernatori va bosh vaziri kutib oladi. Shu tariqa Terri kasal holida kuchli og‘riqlarga qaramay 143 kun davomida, har kuni 42 kilometrdan yuguradi.

U Nyufaundlend, Yangi Shotlandiya, Shahzoda Eduard oroli, Nyu-Brunsuik, Kvebek va Ontario provinsiyalari bo‘ylab 5 373 kilometr masofani yugurib o‘tadi.

Afsuski Terri «Umid marafoni»ni oxirigacha yakunlay olmaydi. Saraton uning o‘pkasiga ham o‘tadi va ahvoli og‘irlashadi.

1980 yil 1 sentabr kuni Terri Ontario provinsiyasi shimolidagi Tander-Bey shahriga yaqinlashib qolganda marafonni to‘xtatishga majbur bo‘ladi. Bu paytga kelib u yig‘gan pul 1,7 million dollardan oshgandi.

Garchi marafon oxirigacha yetmagan bo‘lsa ham Terri o‘z maqsadiga yetgan va o‘z loyihasiga keng jamoatchilik e’tiborini jalb qila olgandi. U marafonni tugatganidan so‘ng ham uning fondiga pul tushishda davom etadi.

1981 yil fevral oyiga kelib Terrining fondi 24 million dollardan ko‘proq mablag‘ yig‘gan, bu paytda u umrining so‘nggi qismlarini yashayotgan edi.

Oradan to‘rt oy o‘tib, 1981 yil 28 iyun kuni hali 23 yoshga to‘lmagan Terri Foks vafot etadi.

Terrining loyihasi hamon yashamoqda

Terrining vafotidan keyin ham u ochgan Terri Foks fondi o‘z faoliyatini davom ettirib kelyapti.

Har yili Kanada va dunyoning yana 50 dan ortiq mamlakatlarida fond tomonidan saratonga chalinganlarga yordam berish va kasallikni tadqiq etish ishlariga mablag‘ yig‘ish uchun xayriya marafoni o‘tkaziladi. Bu marafonning nomi ham Terri qanday nomlagan bo‘lsa o‘shanday saqlanib qolgan – «Umid marafoni».

Terri Foks Ginnesning rekordlar kitobiga dunyodagi eng yirik yakka holda xayriya mablag‘larini yig‘ish kampaniyasi tashkilotchisi sifatida kiritilgan.

Hozirgi kunda «Terri Foks» fondi jamg‘armasi bir necha yuz million dollarni tashkil etadi. Fond har yili dunyoning turli nuqtalarida saratonga chalingan insonlarning davolanishlari va onkologik kasalliklarni tadqiq etish uchun mablag‘ ajratib keladi.

Terri Foks tiriklik paytidayoq, 1980 yilda Kanada fuqarolariga beriladigan eng oliy mukofot – Kanada ordeni bilan nishonlangan.

O‘sha yili unga Kanadada yil sportchisiga beriladigan Lu Marsh sovrini ham berilgan.

1983 yilda Kanada hukumati yangi muzyorar kemaga Terri Foks nomini bergan. 2012 yilda Kanada tibbiyoti shon-shuhrat muzeyiga uning surati qo‘yilgan.

2010 yilda Terri Foks haqida hujjatli film suratga olinadi. Bu ish tashabbuskori o‘z vaqtida Terri yugurayotganda uni televizor orqali kuzatganlardan biri, mashhur basketbolchi Stiv Nesh edi. Stiv o‘sha kunlarni shunday eslaydi:

«Terri Foks kasal holida, buning ustiga yasama oyoq bilan yugurishni boshlaganda men olti yoshda edim. O‘shanda meni eng ta’sirlantirgan hodisa uning dard kuchayib ketganda yugurishni to‘xtatganini e’lon qilgani bo‘lgan. O‘shanda Terriga juda rahmim kelgan. Men rejissyor bo‘lishni orzu qilardim. Bu ishim menga bugungi kunga kelib unutilib ketayotgan Terrining qahramonliklarini odamlarga qayta eslatish imkoniyatini berganidan xursandman».

Filmda marafon davrida olingan kadrlardan foydalanib, Terrining achchiq taqdiri ko‘rsatiladi. Hujjatli filmda kanadalik mashhur aktyor Teylor Kitch boshlovchi bo‘lgan va Terrining hayotini u hikoya qilib bergan.

G‘ayrat Yo‘ldosh tayyorladi.