100% natija beruvchi “qopqon”. Na adog‘i va na mantig‘i bor stathisobotlar tadbirkorlarni oyog‘idan chalmoqda

Ish yuzasidan Mirobod tumani davlat xizmatlari markaziga kirdim. Men turgan darchaning oldiga navbatda turgan erkak kelib, bir narsa so‘rab olmoqchi ekanini aytdi hamda markaz xodimiga yuzlandi: 

— Kechirasiz, boshlig‘ingiz qayerda o‘tiradi?

— Nima masalada keldingiz?

— Men tuman statistika bo‘limi boshlig‘iman. Nechta firma davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgani haqida ma’lumot olmoqchi edim.

— Iye, hamma ma’lumotlar raqamlashgan-ku, onlayn rejimda idoralararo ma’lumot almashinuvi bor, bu sizlarga ham ko‘rinadi shekilli? Biz bunaqa ma’lumot bermay qo‘yganimizga, bizdan so‘ralmay qo‘yganiga ham ancha bo‘lgan, — hayron bo‘ldi markaz xodimi.

— Mendan ham boshqarma so‘rayapti-da, — erkak biroz norozi ohangda markaz boshlig‘i o‘tiradigan xona tomon yo‘naldi.

Bir daqiqa ham davom etmagan ushbu (Kun.uz muxbiri tasodifan guvoh bo‘lib qolgan) suhbat statistika tizimining bugungi ahvolini ko‘rsatib bergandi. Raqamlar bilan ishlaydigan mazkur sohada statistik ma’lumotlar hamon bu shaklda yig‘ilishi chindan hayratlanarli. Ayniqsa, hisobot turlari va ularda so‘raladigan ma’lumotlarning ko‘pligi, onlayn topshirishdagi ayrim mantiqsizliklar, soliq va boshqa organlar bilan o‘zaro integratsiya qilinmagani tadbirkorlarni (nafaqat tadbirkorlar, balki barcha xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarni) sarson qilmoqda.

Bugungi kunda raqamlashtirish va integratsiya qilishni namunali tarzda yo‘lga qo‘ygan tashkilotlar bor. Masalan, ulardan biri Davlat soliq qo‘mitasi. Soliq tizimida hisobotlarni topshirish hisobchilar uchun juda qulay va tushunarli qilib qo‘yilgan. Ammo Statistika agentligi negadir bu masalada hamon “o‘tgan asrning 90-yillarida” qolmoqda.

Statistika tizimida hisobot topshirish yaqin 2 yilda onlayn shaklga o‘tkazildi. Biroq statistik hisobot turlari va so‘raladigan ma’lumotlar shunchalik ko‘pki, ularni to‘g‘ri to‘ldirish uchun har bir tashkilotda shu sohaning maxsus mutaxassisi bo‘lishi kerak. Jumladan, qishloq xo‘jaligi bo‘yicha statistik hisobotni to‘ldirish uchun agronom yoki sanoatga bog‘liq statistik hisobotni to‘ldirish uchun texnolog bo‘lish zarur. Oddiy hisobchi bu turdagi hisobotlarni topshirishi uchun juda ko‘p vaqt sarflaydi.

Masalan, qishloq xo‘jaligi bo‘yicha statistik hisobotlarda tuxum tug‘adigan tovuqlar soni, echki yoki qo‘ydan qirqib olingan jun, bo‘g‘oz bo‘lmagan g‘unajinlar soni, shudgorlangan va shudgorlanmagan yerlar, o‘g‘it solingan maydon, qo‘zilarning o‘rtacha vazn olishi kabi ma’lumotlar so‘raladi. Aksariyat tashkilotlarda bularni hisobchi to‘ldirishi va belgilangan vaqtda topshirishi kerak.

Yoki 1-avto hisobot shakli. Mazkur hisobot turida tashkilotdagi avtomashinalar soni va ular bilan bog‘liq ma’lumotlar to‘ldiriladi. Mantiqsizligi shundaki, avtomashinasi yo‘q bo‘lgan tashkilotlar ham mazkur hisobot shaklini to‘ldirishga, ya’ni jadvalga shunchaki “0” qo‘yib topshirishga majbur. Aslida, avtomashina igna kabi predmet emas, davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladigan texnika. Tegishli tashkilot bilan integratsiya qilinsa, bu ma’lumot avtomatik yangilanib turishi mumkin.

Shu kabi korxona daromadlari, eksport to‘g‘risidagi ma’lumotlarni soliq qo‘mitasining my.soliq.uz, hisob fakturalar yuborishga ixtisoslashgan didox.uz, soliq.servis.uz saytlariga, xodimlar soni va shtat birliklari bo‘yicha ma’lumotlarni esa mehnat.uz saytiga integratsiya qilish orqali to‘liq olish imkoniyati borligi Statistika agentligidagilarning hayoliga kelmaydi go‘yo.

Statistik hisobotlarni onlayn topshirish jarayoni ham qulayliklardan ancha yiroq. Masalan, avtomatik hisoblash imkoni yo‘q: har oyda topshirilgan ma’lum bir turdagi statistik hisobot asosida yillik hisobot avtomatik shakllanmaydi. Ya’ni har oyda topshirilgan hisobotning yilligi ham hisobchi tomonidan hisoblab chiqilib, topshirilishi shart. Nahotki o‘tgan oy hisobotida ko‘rsatilgan raqamlarni mazkur oynikiga qo‘shib, yig‘indini hosil qilishni avtomatik yo‘lga qo‘yib bo‘lmasa?

Bundan tashqari, xizmat yoki mahsulot turi ko‘rsatilishi kerak bo‘lgan hisobot shakllari bor. Ular esa maxsus kodlarda berilgan. Onlayn hisobot topshirishda hisobchilarning vaqtini oladigan, asabiylashtiradigan jarayonlardan biri shu. Maxsus kodlar mahsulot yoki xizmat turi yozilgan shaklda qulay berilmagan: hisobchi avvalo tegishli mahsulot yoki xizmat turining kodini mustaqil ravishda o‘zi izlab topishi, keyin bazadagi yuzlab kodlar orasidan uni axtarib o‘tirishi kerak.

Qolaversa, statistik hisobotlarni soliq hisobotlari kabi qayta topshirish imkoni yo‘q: bitta imkoniyat, xato qilindimi, jarima. Topshirilgan hisobotlarni turli xil bahonalar bilan qabul qilmaslik holatlari esa alohida mavzu.

Bu mashaqqatli “tartib”ning barchasi shu sohada konsalting xizmatlarini ko‘rsatuvchi firmalar “tegirmoniga suv quyish” uchun atayin saqlab turilganga o‘xshaydi, go‘yo.

Sababi statistika organlarida shartnoma asosida ma’lum bir mablag‘ evaziga konsalting xizmatlardan foydalanish imkoni bor: hisobotni topshira olmasdan bazaviy hisoblash miqdorining 7 barobari miqdorida jarima to‘la yoki konsalting shartnoma qil hamda bu “bosh og‘riqlar”dan qutul. Tabiiyki, bunday murakkabliklardan so‘ng aksariyat hisobchilar ikkinchi yo‘lni ma’qul ko‘rishadi.  

Prezidentning 2022 yil 10 noyabrdagi tegishli qarori bilan 2023 yilning 1 yanvaridan ayrim hisobot turlarini topshirish bekor qilindi.

Shuningdek, 2023 yil 1 yanvardan buxgalteriya hisobi sub’yektlari tomonidan moliyaviy hisobotlarni soliq va statistika organlariga har chorakda taqdim etish talabi ham bekor qilindi. Mazkur qaror bilan yo‘l xaritasi tasdiqlangan. Unga ko‘ra, statistika hisobotlarini vazirlik va idoralar tomonidan yuritiladigan, shu jumladan moliyaviy va soliq hisoboti bo‘yicha ma’lumotlar bazalarini integratsiya qilish orqali maqbullashtirish ko‘zda tutilgan.

Raqamlashtirish, shaffoflashtirish, integratsiya qilish borasida texnik imkoniyatlar yetarli bo‘lgan bugungi kunda bundan unumli foydalanmaslik xalq tili bilan aytganda zamondan ortda qolishdir. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqilsa, Statistika agentligi mas’ullari “zamondan ortda qolish”ni o‘zlari istayotgan bo‘lishi mumkin.

Ruslan Saburov, jurnalist