6 fevral tongida Turkiya janubi-şarqida, Suriya bilan çegara yaqinida kuçli zilzila röy berib, keng kölamli vayrongarçiliklarga sabab böldi. Kun böyi yer silkinişlari davom etdi. Sönggi ma’lumotlarga köra, Turkiya va Suriyada tabiiy ofat qurboni bölganlar soni 5 mingdan, jabrlanganlar soni 25 mingdan oşgan.
Ukrainalik Mariya zilzila epimarkazlaridan biri bölgan Ğoziantepda yaşaydi va işlaydi. U BBC News Ukraina uçun bergan intervyusida ertalab soat 4 da, «kvartirasi titray boşlagaç» uyğonib ketganini aytadi.
«Bir soniyaga xotiralarim uyğonib, Ukrainadaman va bizni öqqa tutişmoqda deb öyladim. Bir soniya ötib esa bu zilzila ekanini angladim», deya hikoya qiladi Mariya.
Uning iş joyida doimiy ravişda zilzila vaqtida qanday harakatlaniş böyiça treninglar ötkazib borişadi – çunki Turkiya dunyodagi eng seysmik faol mintaqalardan birida joylaşgan, mahalliy aholi har yili zilzilalarga guvoh bölişadi.
Bunday holatlar uçun asosiy maslahat - bino içidan oçiq joyga çiqişdir.
Zilzila boşlangaç Mariya oyoq kiyimi va kurtkasini qöltiqlab yuguradi va öz qöşnilarini uyğotadi. Atrofdagi boşqa uylardagi kişilar ham köçaga çopib çiqişgandi.
U uy «konfet solinadigan quti kabi silkingani» va odamlar vahimaga tuşib har tomonga çopişganini eslaydi: «Kimda maşina bölsa, ketdi – tanişlarimdan biri bolalarini olib, dalaga yöl oldi».
Ğoziantep Turkiya va Suriya çegarasidagi zilzila epimarkazlaridan biri böldi
Mariyaning sözlariga köra, ikkita kuçli tölqin bölgan, uçinçisi nisbatan kuçsizroq edi. Silkinişlar orasidagi tanaffusda Mariya kvartirasiga kirib, mobil telefoni va hujjatlarini olib çiqişga ulguradi.
«Barça atrofimizdagi parkda turardi. Uç soat ötib biz uyga qaytib kirdik, çunki sovqotgandik va kiyimlarimizdan suv ötib ketgandi. Keyin internetda va sms-xabarnomalar orqali xavf haqida boşqa xabarlar kelmadi», deya eslaydi Mariya duşanba tongini.
U yaşagan uy butun qolgan, ammo kvartira devorlarida yoriqlar paydo bölgan. Uyda elektr yöq, ammo gaz quvuri butun va suv ham bor.
Şaharda vayrongarçiliklar bor – Mariya işlaydigan joyga yaqin masofada bir uy qulagan. Tanişlari ham unga öz uylari vayron bölgani haqida aytişgan.
Mavzuga oid
Faqat turar joylar emas, tarixiy binolar ham şikastlandi – zilzila oqibatida II – III asrlarga mansub tarixiy qal’a devorlarining bir qismi qulab tuşgan.
Mariyaning sözlariga köra, Ğoziantepda ançadan buyon yaşovçi mahalliy turklar ham bungaça bu qadar kuçli zilzilani körmaganini aytişgan. Sönggi bor bu kabi vayronkor zilzila 1999 yilda Istanbuldan janubda joylaşgan Izmit şahrida röy bergan, öşanda 17 ming kişi halok bölgandi.
Mariya ham Turkiyaga kelganidan buyon bir neça marta zilzilani boşdan keçirgan, ammo bularning bari kiçik magnitudali yer silkinişlari edi.
Mariya bilan suhbatdan biroz ötib mahalliy rasmiylar yana bir kuçli yer silkinişi röy bergani haqida xabar qilişdi.
Ğoziantep – gastronomik turizm markazi, şaharda bir neça xalqaro taşkilotlarning ofislari bor.
Ğoziantepda zilzila tufayli turar joylar vayron böldi
«Meduza» naşri ham 6 fevral kuni Turkiya janubi-şarqidagi şaharlarda yaşovçi rus tilli guvohlar bilan gaplaşgan.
Lyubov Ğoziantep, zilzila epimarkazidan 30 kilometr masofa
Biz [oilamiz bilan] Ğoziantep çekkasida yaşaymiz. Zilzila soat törtdan ötganda boşlandi.
Men [mobil telefonda] nima qiliş kerakligi [zilzila vaqtida] haqidagi körsatmalar va ogohlantirişlarni silkiniş bölayotganida kördim. Ikkinçi marta [kuçli zilzila] boşlanganida esa ogohlantiriş faqat barçasi tugaganidan keyin keldi.
Juda qörqinçli. Uydan çiqiş [kerak edi] — buni barça bilardi, ammo men köça ham xavfsiz emasligini angladim. Biz maşinaga ötirdik va uylardan nariroq ketdik. Barça keta boşladi. Hozirda köpçilikning benzini tugagan, zapravkalarda navbat, köpçiligi yopiq. Havo yomon: qor, yomğir. Odamlar maşinalarida ötirib siqilmoqda.
Tongda masjidlar oçildi, köpçilik [biz ham] u yerga kirdi. Içkarida odam köp edi. Uning yonida kafe ham oçiq va u yer ham odamlarga töla edi. Odamlar biroz tinçlangaç, köpçilik uyiga çopdi — adyol, yostiq, yeguliklar, suv va boşqa nima topsa olib masjidga qaytişdi. Biz şu yerda tunab qolişga qaror qildik.
Hozir ham yer vaqti-vaqti bilan qimirlab turibdi — kuçsiz, ammo har beş daqiqada. Aytişlariça, [keyinroq] sakkiz ballisi ham bölarkan. Ötiribmiz, [boşlansa] köçaga yuguramiz.
Odamlar vahimada. Juda qörqinçli, çunki atrofda juda köp xarobalar. Vayronalar ostidan odamlarni çiqarib olişmoqda. Jarohatlanganlar va halok bölganlar köp. Juda qörqinçli. Men [Turkiya hukumati evakuatsiya töğrisida nima deyayotgani haqida] heç narsa bilmayman. Qayerga evakuatsiya qilişadi? Qayerda tinçlik bölişi kafolatlangan?
Viktoriya Adana, epimarkazdan 220 kilometr masofada
Yer qimirlaşi taxminan soat törtda boşlandi. Ikkinçisi esa [7,7 magnitudali birinçisi kabi kuçli] taxminan soat 13:20 da. Hatto ikkinçisini kuçliroq his qildim.
Yer şunday larzaga keldiki, men uydan qoçib çiqa olmadim — birinçi qavatda tursam ham. Zilzila haqida ogohlantiriş bölmagandi. [OAVda yozişlariça, şaharda] kamida 30 uy vayron bölgan, ammo bular şaharning boşqa tomonida.
[Imkoniyat tuğilganda] men uydan nariroqqa çopib ketdim. 15 daqiqa kutdim va muşugim hamda hujjatlarimni oliş uçun qaytdim. Internetda evakuatsiya uçun xavfsiz joyni körsatişdi. [Rasmiylar] qutqaruvçilarning şahar böylab harakatiga xalal bermaslik uçun yöllarni tösib qöymaslikni söradi.
[Hozir muşugim bilan] köçada ötiribmiz, bizda pul bor, suv, yegulik ham, ammo [keyinroq] ovqatdan muammo böladi, çunki hammayoq yopiq: kafe va dökonlar. Maşinada tunayman, bugun köpçilik maşinalarida uxlaydi. Undan keyin nima qilişni ertalab öylab köraman.
Aleksey Adana, epimarkazdan 220 kilometr masofada
Ertalab soat 4:30 da uy kuçli titraşidan uyğonib ketdim. Biz döstlarim bilan Çukurova rayoni, Yurt [kvartali]da yaşaymiz. Biz tezda zarur buyumlarimizni oldik — kurtka, pasport — va köçaga çiqdik. U juda kuçli silkinardi, ammo biz [hali] barçasi naqadar jiddiy ekanini anglab yetmagandik. Köçaga çiqqanimizda esa yonimizdagi uyning yarmi qulab tuşganiga guvoh böldik. Aftidan, barçasi bir zumda sodir bölgan — yer bir daqiqa silkindi, tunda bunga heç kim tayyor emasdi.
Biz hali zinalar böylab tuşib kelayotganimizda devorda katta yoriq paydo bölib ulgurgandi. Biz yaşagan hududdagi barça uylar şunday darz ketgan — biz köçada yurib, uylarning fasadidagi yoriqlarni kördik. Uylar silkinganida esa xuddi garmoşkani eslatardi: yuqoriga, pastga, yonga, goh tekislanar, goh buklanardi. Qörqinçli.
Turkiyada [zilzila töğrisida oldindan ogohlantiriş] tizimini yölga qöyişga urinişgan, ammo [amalda] bundan heç narsa çiqmadi, heç qanday SMS kelmadi. Ikki-uç soat ötib operatordan aloqada uzilişlar kuzatilayotgani töğrisida SMS keldi, internet orqali qönğiroq qiliş mumkin edi. Döstlarimga esa uyga qaytmaslik tavsiya etilgan SMS kelgan
Avvaliga şok holatda edik. Yonimizda maktab bor — uning hovlisida ançagina katta maydon, ma’lum vaqtni şu yerda ötkazdik. Kuçli yomğir yoğardi, biroz tinçlangaç, biz aylanişga qaror qildik. Odamlar zilzilalarga könikib ketganidanmi, balki şunçaki halokat kölamini töliq tuşunişmaganidandir — ammo Starbucks işlayotgandi. Biz u yerga kirdik, ötirdik, qahva içdik va narsalarimizni oliş uçun uyga bormaslik kerak degan qarorga keldik, ortga qaytiş xavfli edi. Barça turk döstlarimiz [silkinişlarning] yangi tölqini bölişini aytişardi.
Mahalliy aholi vakillari maşinalarga ötirib, dalalarga yoki uylar yöq oçiq hududlarga ketişdi. Adanada muammo şundaki, bu yerda uylar juda ziç qurilgan va zilzila bölganida bu uylar titrab ketardi. Qayerga qoçişni bilmaysan: tört tomondagi bino ham qulab tuşişi mumkin. Biz Adanadan yuz kilometrça masofadagi Mersinda vaziyat tinç ekanini eşitdik va yölga tuşdik.
Buyoğiga nima qiliş böyiça bir qarorga kelgunimizça Mersinda bölib turamiz. Albatta, uyga qaytmoqçi emasmiz — [rasmiylar] nima deyişini kutamiz. Biz hatto uyimiz butun qolganmi yöqmi bilmaymiz — biz uni faqat birinçi zilziladan keyin körgandik, tuşdan keyin sodir bölgan ikkinçisidan keyin uyoqqa qaytmadik.
Biz ikkinçi kuçli silkinişni köçada kutib oldik, atrofimizda uylar bor edi — ularning bari turliça edi va ular turliça «raqs tuşardi». Tebraniş şu qadar kuçli ediki, biz nimadir ustimizga qulaşidan qörqdik. Köçada vahima edi. Barça qayoqqadir ketardi, hammayoqda signal çalişardi: tez yordam, politsiya, harbiylar…
Odamlar, albatta, darhol xarobalarni tozalaşga kirişişdi. [Ammo] ikkinçi silkiniş vaqtida biz birinçi tölqinda şikastlangan uylar [yanada kuçli] silkinib, qulaganini kördik. Va bir-biriga yordam berişga oşiqqan odamlar ham xarobalar ostida qolişdi.
Olga Mersin, epimarkazdan 300 kilometr masofada
Men Mersindaman, bu yerda zilzila kuçi tört ball böldi. Bu haqda oldindan ogohlantirişmadi, silkiniş tunda boşlandi. Hozir ham yer qimirlab turibdi, ammo vayrongarçiliklar yöq. Maktablar duşanbagaça yopilgan.
Bu yerda avvallari ham 3–4 balli zilzilalar bölib turardi, şuning uçun men avvaliga xotirjam edim. Sobiq erim qönğiroq qilganida — u Ğoziantepda — va u yerdagi dahşat haqida aytganida, men albatta şokka tuşdim. Tanişlar u yerda yangi uylar qanday qilib qulab tuşayotgani aks etgan videolarni yuborişdi.
Keyin ikkinçi tölqin böldi — bu haqda oldindan ogohlantirişdi. Ğoziantepda [magnituda] 7,5 bölgan, hozirça [qönğiroq va xabarlarga] heç kim javob bermayapti. U yerda oldindan ham aloqa yaxşi işlamasdi.
Barça maşinalarga çiqdi, uyga kirgizişmayapti (amaldorlar yangi tölqin xavfi tufayli mahalliy aholidan uylarni tark etişni söragan). Şahardan çiqişdagi asosiy yöl zilzila vaqtida şikastlangan.
Köp odam xarobalar ostida qolgan, qutqaruvçilar yetişmaydi. Reyslar yöq — erimning hamkasblari Yevropaga uçib keta olişmadi. Bilişimça, evakuatsiya ham yöq. Tunda uçinçi tölqin bölişini aytişmoqda.
Anastasiya Mersin, epimarkazdan 300 kilometr masofada
Zilzila soat törtda sezildi: uy juda kuçli silkindi, xuddi dovul vaqtida tebranayotgan kemadek. Lyustralar silkinib ketdi. Biz juda qörqdik. Buning barçasi bir daqiqaça davom etdi va biz barçasi ötib ketdi deb öylagandik. 10 daqiqa ötib silkiniş takrorlandi, men oynadan qaradim va juda köp turklar taşqariga yugurib çiqişgani va maşinalariga ötirib, jönab ketişayotganini kördim.
Biz [oilamiz bilan] köçaga çiqdik, biroz vaqt pod’yezd oldida turdik, mikroavtobus keldi. Bu haydovçi bölib işlaydigan qöşnimizning avtobusi edi. U köçalardan odamlarni yiğdi va barçamizni oçiq joyga — dalaga olib borib taşladi. Biz u yerda ikki soatça turdi, keyin qöşnimiz bizni uyga qaytarib olib keldi. Soat sakkizda va soat 12 da kiçik silkinişlar davom etdi. Soat bir atrofida esa, bu vaqtda biz köçada edik, [ikkinçi kuçli zilzila tufayli] odamlar guruh bölib yölga çopib çiqişdi. Restoranlardan fartuk taqqan oşpazlar çiqib keldi, kimdir yiğlardi, qörqinçli vahima hukm surardi. Erim bu vaqtda uyda edi — u [köçaga] tapoçkada çopib çiqdi, çunki juda qörqinçli edi.
Hozir tunda yana kuçli zilzila bölişi haqida xabarlar kelmoqda. Odamlar uylariga qaytmayapti, şaharning turli çekkalarida odamlar töplanib turibdi, ulkan gulxanlar yoqilmoqda. Biz hozir bolalar boğçasida yiğilganmiz, bu yerda şörva, çoy va non berişmoqda. Katta ehtimol bilan tunni şu yerda ötkazamiz.
Mersinning özida vayrongarçiliklar bölmadi, ammo silkiniş kuçli edi va bu barçani qörqitib yubordi. Bizdan bir soatlik masofadagi Adanada uylar qulab tuşgan, bu esa barçani juda kuçli qörquvga solgan. Şuning uçun tavakkal qilmaymiz va uyga qaytmaymiz.
Eng qiziği, bir oyça muqaddam butun Turkiya böylab zilzila röy bergan holatda nimalar qiliş böyiça maşğulotlar ötkazilgan, telefonlardan tinmay ogohlantirişlar kelgandi. Hozir esa, çindanam zilzila röy berganida, heç qanday ogohlantiriş olmadik. Hukumatdan kelayotgan istalgan xabarni biz tasodifan bilib qolyapmiz.
Faollar zarur buyumlar yiğişmoqda, davlat muassasalari va meriya odamlarni qabul qilmoqda, stullar qöyib, çoy berişmoqda, ammo qandaydir markazlaşgan evakuatsiya hozirça yöq. Palatkali joylar tayyorlanayotgani haqida eşitdim. Hozir [şahar aholisi] çatlarida boşpanasi yöq bölganlar borişi mumkin bölgan qabul punktlari paydo böla boşladi, ammo bungaça butunlay sarosimalik hukmron edi.
Maksim Mersin, epimarkazdan 300 kilometr masofada
Birinçi zilzila erta tongda, soat 4 dan 17 daqiqa ötganda boşlandi. Kiçik titraş boşlanganida uyğonib ketdim. Men köp qavatli uyning 12-qavatida yaşayman, butun uy titrardi, oşxonada javondagi idişlar tuşib ketdi, bino juda kuçli çayqalardi.
Heç qanday trevoga signallari bölmagandi. Kimgadir xabar kelgandir, ammo menga kelmadi. Birinçi tölqindan taxminan uç daqiqada ötdi, keyin men darhol narsalarimni yiğiştira boşladim. Hali uydan çiqib ulgurmasimdan ikkinçi zilzila boşlandi. Men köçaga qaradim va boşqalar maşinalariga ötirib, jönab ketayotganini kördim, men ham şunday qilişim kerakligini tuşundim. Pastga tuşganimda, bizning binodagi barça kişilar köçada edi. Kunduzi silkinişlar davom etdi, tunda uyga qaytib keldim. Kuçli zilzila bizdan şimolroqda bölgandi.
Turklarda zilzilalar böyiça maşğulotlar ötkazib turiladi, şu tufayli ular nima qiliş kerakligini yaxşi bilişadi: oila bölib maşinalarga ötirişadi va köp qavatli binolardan imkon qadar uzoqqa, oçiq joylarga ketişadi. Kimningdir dalahovlisi yoki yozgi uylari bor, bunday joylarda baland binolar deyarli bölmaydi.
Men çamadonimni maşinaga qöydim va atrofida qurilişlar bölmagan bir qavatli yozgi kafega kirib ötirdim. Bu yer xavfsiz, çunki qulab tuşişi mumkin bölgan tom yöq, faqat çözilgan ayvon. Hozirda Turkiya hukumatidan ma’lumot kutyapman.
