2023 yil 6 fevral kuni Turkiyada 1939 yildan keyingi eng kuçli zilzila sodir böldi. Mamlakat janubi-şarqida va qöşni Suriyada röy bergan yerosti silkinişlari natijasida, sönggi ma’lumotlarga köra, 33 mingdan ortiq kişi halok bölgan, ön minglab odam jarohatlangan. JSST hisob-kitoblariga köra, tabiiy ofat yuz bergan hududida 23 millionga yaqin odam yaşaydi, şundan 1,4 millioni bolalar. Juda katta miqyosdagi humanitar falokat Turkiyaning ijtimoiy-siyosiy tuzilişida ham özgarişlarga sabab bölişi mumkin.
14 may kuni Turkiyada prezidentlik saylovlari bölib ötadi. Uşbu saylovlar natijasida yigirma yil davomida bu lavozimni egallab kelgan Rajab Toyyib Erdöğan hokimiyatdan ayrilişi mumkin. Qiziği, Erdöğanning özi ham 2000-yillar boşida, xalqning 1999 yildagi zilzila va 2001 yilgi iqtisodiy inqiroz oqibatlarini bartaraf eta olmagan hukumatdan noroziligi tölqinida saylangan edi. Endi Turkiya jamiyati Erdöğan va uning partiyasini ötgan yillar davomida xatolarni tuzatmaganlikda hamda mamlakatni tabiatning yangi zarbasiga tayyorlamaganlikda ayblaşi mumkin.
Hukumati bir neça yildan beri xalqaro izolyatsiyada bölgan Suriyada esa vaziyat yanada murakkabroq. Arab Respublikasining zilziladan zarar körgan asosiy hududlari Damaşqdagi hukumat nazorati ostida emas. Şunga qaramay yaqin-yaqingaça Başar Asadni qöl berib körişişga noloyiq inson deb hisoblagan ba’zi davlat rahbarlari hozir u bilan uçraşişga harakat qilmoqda. Anadolu yarimorolidagi tektonik platolarning siljişi yana qanday siyosiy siljişlarga sabab böladi?
Erdöğan Turkiyani umumiy qayğu atrofida birlaşişga çaqirdi. Ammo muxolifat allaqaçon hokimiyatning notöğri hisob-kitoblari haqida savollar berişni boşlagan. 14 may kuni bölib ötadigan prezidentlik saylovlari natijasi xavf ostida.
Zilziladan keyingi dastlabki soatlardayoq Rajab Toyyib Erdöğan boşçiligidagi Turkiya rahbariyati aholini tabiiy ofat mavzusini siyosiylaştirmaslikka, umumiy qayğu atrofida birlaşişga çaqirdi.
«Umid qilamanki, biz mamlakat va millat sifatida hamjihatlik va birdamlik namoyon etib, bu dahşatli kunlarni ortda qoldiramiz. Bugun 85 million inson bir yurak kabi birga bölişi kerak bölgan kun», dedi Erdöğan 6 fevral kuni Turkiya Favqulodda vaziyatlar boşqarmasida sözlagan nutqida.
Erdöğanning koalitsiyadagi ittifoqçisi, Milliy harakat partiyasi rahbari Davlat Boğçali ham hozir «ahamiyatsiz siyosiy bahslarda vaqtni behuda ötkazadigan kun emasligi»ni
Biroq, asta-sekin şokdan çiqayotgan turk jamiyati va ayniqsa, muxolifat sodir bölgan voqea sabablarini tanqidiy tahlil qilib, savollar bera boşlaydi. Masalan, falokatning bunday kölamining oldini oliş uçun hokimiyat tomonidan barça çora körilganmidi hamda qutqaruv xizmatlarining faoliyati jabrlanganlarni vayronalar ostidan imkon qadar tezroq olib çiqiş uçun yetarliça samaralimi?
Muxolifatdagi Jumhuriyat xalq partiyasi raisi, şuningdek 14 may kuni bölib ötadigan prezidentlik saylovlarida birlaşgan muxolifatning ehtimoliy asosiy nomzodi Kamol Qiliçdaröğli 8 fevral kungi videomurojaatida fojia joyida körgan narsalaridan hayratda qolganini aytgan.
«Men voqea yuz bergan joyda xalqimizning ahvolini kördim. Men bölgan narsalarni siyosatdan taşqarida körib çiqişni rad qilaman va mamlakat rahbariyatiga yuzlanaman. Men Erdöğan, uning saroyi va (u bilan boğlangan) manfaatdor tödalar bilan heç qaçon kelişuvga bormayman. Men öz xalqim bilan birga kuraşaman», degan u.
Turkiyadagi eng yirik ommaviy axborot vositalarining faoliyati ham jamoatçilikning alohida ğazabiga sabab bölmoqda, ularning qariyb 95 foizi Erdöğanga yaqin insonlarga tegişli. Masalan, Show TV telekanali muxbiri zilziladan jabr körgan qiz bilan jonli efirdagi suhbatni qiz qutqaruv xizmatlarining yetarli darajada samarali iş bermayotganidan şikoyat qila boşlagaç darhol töxtatib qöydi.
Turkiya rasmiylari öz manzillariga yoğdirilayotgan tanqidlarni e’tiborsiz qoldirmayapti. 7 fevral kuniyoq Istanbul Boş prokuraturasi hukumatning harakatlarini tanqid qilgan jurnalistlar Merdan Yanardağ va Enver Ayseverga qarşi tergov boşladi. Ularga «aholini nafrat va adovatga da’vat qiliş» aybi qöyildi. 8 fevral kuni esa Turkiyada Twitter, Tik-Tok va Instagram’ga kiriş çeklandi.
Turk jamiyatida Erdöğan tomonidan zilziladan jabr körgan 10 viloyatda joriy etilgan uç oylik favqulodda holat rejimi ham köplab savollar tuğdirmoqda. 2016-2018 yillarda ham respublikada favqulodda holat rejimi joriy qilingan edi. Uşbu favqulodda holat rasmiy ravişda, 2016 yil iyul oyidagi davlat töntarişiga uriniş oqibatlarini bartaraf etiş uçun e’lon qilingan (va bir neça bor uzaytirilgan). Amalda, bu ikki yil içida Erdöğan bir neça taniqli muxolifatçi siyosatçilarni va tanqidiy ruhdagi jurnalistlarni qamoqqa jönatgan.
Turkiya rahbari bu safar halokatli inflatsiya va turk lirasining dollarga nisbatan qulaşi fonida özi va partiyasining pozitsiyasi qaltisligini anglab, favqulodda holat rejimini butun mamlakat miqyosida kengaytirişi va hattoki saylovlarni 14 maydan keyingi sanaga qoldirişga harakat qilişi mumkin.
Ammo, keng tarqalgan versiyalardan biriga köra, Erdöğan saylov sanasini 18 iyundan mayga köçirişiga aslida iqtisodiy vaziyat keskin yomonlaşayotgani sabab bölgandi. Hatto bir oy ham Turkiyada köp narsa özgarişiga sabab bölişi mumkin edi.
Huquqiy nuqtayi nazardan, mamlakat konstitutsiyasiga köra, saylovlarni bir yilgaça keçiktirişning yagona sababi faqatgina uruş bölişi mumkin, şu sabab Erdöğan bu safar saylov sanasini özgartirişni asoslaşi ança qiyin böladi. Biroq, prezidentga Konstitutsiyaviy sud a’zolarining köpçiligini tayinlaş vakolatini bergan 2017 yilgi konstitutsiyaviy islohotdan söng bu amalga oşirib bölmaydigan vazifa emas.
Şu bilan birga, Turkiya rahbari sodir bölgan zilziladan boşqa narsalar qatori siyosiy ball töplaş, «umumiy qayğu atrofida birlaşiş» zarurligi ğoyasini yoyiş va özini millat qutqaruvçisi sifatida körsatiş uçun foydalanişi mumkin.
Boşqa tomondan, muxolifat Erdöğanga 2002 yilda u va yangi taşkil etilgan Adolat va kalkinma (rivojlaniş) partiyasi (AKP) 1999 yilda Istanbul yaqinida joylaşgan Izmit şahrida sodir bölgan dahşatli zilziladan (öşanda 20 mingga yaqin odam halok bölgan) uç yil ötib hokimiyat tepasiga kelganini tobora köproq eslatib turadi.
Aynan AKP boşqaruvi davrida Turkiyada aksariyati sifatsiz bölgan köp qavatli uylarning keng kölamda qurilişi boşlangani ramziy ma’noga ega. Misol uçun, 2018 yilda Erdöğan hukumati saylovçilarni öziga jalb qiliş maqsadida röyxatdan ötmagan quriliş işlari uçun amnistiya e’lon qiladi. Bu qarordan söng Quriliş muhandislari milliy palatasining öşa paytdagi rahbari Jyemal Gökçe deyarli kelajakni körgandek, «bu qaror natijasida Turkiya şaharlari qabristonga aylanişi»ni başorat qilgandi.
«Erdöğan 1999 yildagi zilzila vayronalari ortidan hokimiyatga keldi. Aftidan u (hokimiyatdan) 2023 yilgi zilzila vayronlari sabab ketadi. Minglab insonlar hayotiga zomin bölgan bu zilzila uni ham (öz) siyosati vayronalari ostiga kömib taşlaydi», deydi bir neça yil oldin Germaniyaga köçib ötişga majbur bölgan eng maşhur turk jurnalistlaridan biri Jan Dunder.
Şunday qilib tajribali Erdöğan 2023 yil oktyabr oyida Turkiya Respublikasining 100 yilligini mamlakat rahbari sifatida nişonlaş uçun qölidan keladigan barça işni qilişi aniq.
Taşqi siyosatda Erdöğan yaqin vaqtgaça Ğarbga muxolif siyosat yuritayotgandi. Endilikda xalqaro hamjamiyatning Turkiyaga bergan yordami tufayli bu ritorikani yumşatiş kerak böladi
Saylov yaqinlaşar ekan, Erdöğan va uning atrofidagilarning Ğarb davlatlariga nisbatan munosabatlari sönggi haftalarda tobora keskin va murosasiz bölib bordi.
Masalan, 2 fevral kuni Ğarbning töqqiz davlati elçilari Turkiya Taşqi işlar vazirligiga çaqirildi va bu birinçi bunday voqea emasdi. Uşbu hodisadan söng uşbu davlatlarning Istanbuldagi boş konsullik idoralari faoliyatini töxtatdi. Diplomatlarning xavotiri daniyalik öta öng kayfiyatdagi faol Rasmus Paludanning Qur’onni yoqiş harakatlaridan söng berilgan Erdöğan va boşqa turk siyosatçilarining jiddiy bayonotlari bilan boğliq edi. 3 fevral kuni Turkiya içki işlar vaziri Sulaymon Soylu AQŞ elçisiga yuzlanib, uni «iflos qöllarini Turkiyadan tortib oliş»ga çaqirdi.
Özaro munosabatlar keskinlaşganiga qaramay, dahşatli zilzilani boşidan ötkazgan Turkiyaga birinçilardan bölib Ğarb davlatlari yordam berdi. Xususan, AQŞ hukumati falokat oqibatlarini bartaraf etiş uçun Turkiyaga 150 nafar qutqaruvçi yubordi. AQŞ prezidenti Jo Baydenning sözlariga köra, Vaşington Anqaraga «zarur bölgan har qanday yordam»ni körsatişga tayyor.
Sönggi oylarda Erdöğanning doimiy özgarib turuvçi pozitsiyasi hamda yangi talablar tufayli NATOga kirişi töxtab qolgan Şvetsiya va Finlandiya alohida e’tiborga loyiq.
Şimoliy Atlantika alyansiga qöşilişga harakat qilayotgan ikki davlat ham Turkiya va Suriyaga öz qutqaruvçilarini yubordi hamda zilzila oqibatlarini bartaraf etiş uçun mablağ ajratdi.
Hammasi bölib, Şvetsiya Qizil Yarim oy va Xalqaro Qizil Xoç jamiyatlari federatsiyasiga 2,82 million dollar, Finlandiya esa bir million dollar ajratdi.
Ğarbning qiyin paytda Turkiyaga yordam berişga sözsiz tayyorligi Anqaraning pozitsiyasini özgartirmay qöymaydi. Saylovoldi dasturini Ğarbga qarşi ğoya asosida qurgan Erdöğan, heç bölmaganda ommaviy çiqişlar doirasida NATO hamkorlariga nisbatan ohangi va munosabatini özgartirişga majbur bölişi aniq.
Bundan taşqari, Şvetsiya va Finlandiyaning NATOga kiriş uçun arizasini tasdiqlaş jarayoni tezlaşişi mumkinligini ham istisno qilib bölmaydi. Har qanday holatda ham, şimoliy mamlakatlar bilan konsensusga erişiş Turkiya rahbariyati tomonidan diplomatik ğalaba sifatida körsatilişi mumkin.
Turkiyadagi saylovlar 14 may kuni bölib ötişi hisobga olinsa, respublika parlamenti Stokholm va Helsinki nomzodini tasdiqlaş uçun ovoz beriş jarayonini saylovdan oldingi ta’tilgaça, ya’ni taxminan aprel oyi örtalariga qadar ötkazişi kerak.
Şu bilan birga, Anqara zilzila oqibatlari bilan kuraşib, Ukrainadagi uruşdan biroz uzoqlaşadi. Şuningdek, Ğarb davlatlari tomonidan Kiyevga yangi qurollar berilişi va uruşning kutilayotgan kuçayişi fonida vositaçilik taşabbuslari bilan çiqiş ehtimoli kamayadi.
Avvalroq muzokaralarda vositaçi sifatida qatnaşgan Turkiya rahbari endilikda ehtimol Vladimir Putin va Volodimir Zelenskiy bilan telefon suhbatlari ötkazib, ularni mojaroni siyosiy-diplomatik yöl bilan hal qilişga çaqiriş bilangina çeklanişi mumkin.
Ğarb Suriyaga Turkiyaga qaraganda ança kamroq yordam bermoqda. Ammo Asad rejimi arab davlatlari bilan munosabatlarni yölga qöyiş orqali baribir siyosiy foyda körişi mumkin
Agar Turkiya allaqaçon kamida 95 mamlakatdan qutqaruvçilarni qabul qilayotgan bölsa, Suriya bilan bu borada vaziyat ança murakkabroq. Prezident Başar Asad rejimi uzoq yillardan beri xalqaro izolyatsiya va sanksiyalar ostida.
«Yevropa davlatlari va AQŞ vakillarining heç biri zilziladan jabr körgan, oçlikdan azob çekayotgan Suriya xalqiga hatto palatka, bir qop guruç yoki körpa-töşak ham jönatişga jur’at eta olmadi», deydi Suriya hukumatiga yaqin «Al-Vatan» gazetasi şarhlovçisi Munzir Hayit.
Damaşqqa yordam berişga tayyorligini birinçi bölib, Arab Respublikasida harbiy iştirokini saqlab turgan Belarus va Rossiya oçiq e’lon qildi. Armaniston, Eron va Birlaşgan Arab Amirliklari tomonidan ham humanitar yordam yuklangan samolyotlar yuborildi. Qolaversa, Misr prezidenti Abdul Fattoh as-Sisiyning suriyalik hamkasbiga qöllab-quvvatlaş taklifi bilan qönğiroq qilgani (ikkala yetakçi ilgari bir-birlariga heç qaçon qönğiroq qilmagan) ham köpçilik uçun kutilmagan holat böldi.
Boşqa arab davlatlaridan Jazoir, Iordaniya va Saudiya Arabistoni Turkiya bilan bir qatorda Suriyaga ham yordam berişga tayyor ekanini e’lon qildi. Bu davlatlar oxirgi vaqtlarda Asad rejimi bilan aloqalarini ehtiyotkorlik bilan tiklay boşlagandi. Bu qöllab-quvvatlaş Suriya rahbariyatiga yanada qonuniylik beradi va mamlakatning 2011 yil noyabrida Suriya mojarosi boşlanganidan keyin a’zoligi töxtatilgan Arab Ligasiga qaytiş imkoniyatlarini oşiradi.
Isroil hukumati ham misli körilmagan qadam taşladi, yahudiy davlati Turkiyadan taşqari, 1948 yildan beri uruş holatida bölgan Suriyaga ham yordam berişga qaror qildi. Isroil boş vaziri Binyamin Netanyaxuning aniqlik kiritişiça, Damaşqqa yordam beriş sörovi xalqaro manbadan kelgan. Isroilning Haaretz gazetasi ma’lumotlariga köra, Isroildan Suriyani qöllab-quvvatlaşni Rossiya söragan.
Ğarbning qator davlatlari vakillari agar Damaşqqa yordam berilsa ham bu töğridan töğri amalga oşirilmasligiga aniq tuşunça berdi. Xususan, Germaniya Asad rejimi bilan bevosita aloqa örnatmaslik uçun «Malta International» nodavlat taşkiloti orqali suriyaliklarga bir million yevro ajratilişini e’lon qildi.
Yana bir jiddiy muammo şuki, zilziladan jabr körgan hududlarning aksar qismi Damaşq nazorati ostida emas. Turkiya tomonidan qöllab-quvvatlanuvçi isyonçi guruhlar nazoratida bölgan şimoli-ğarbiy Idlib viloyatidagi tört millionga yaqin aholi tabiiy ofatdan oldin ham xalqaro yordamga tayanib yaşagan.
Uşbu mintaqaga humanitar yordam yetkazilişi BMT Xavfsizlik kengaşining 2014 yilda birinçi marta qabul qilingan rezolyutsiyasiga muvofiq amalga oşiriladi. 2020 yilda rezolyutsiyaga kiritilgan özgartirişga köra, Suriyaga humanitar yuk yetkaziş faqatgina bitta ötiş punktidan amalga oşiriladi. Va bu punkt — «Bob-al-Hava» hozirda zilzila sabab jiddiy zarar körgan. Zilziladan ikki kun ötib, uşbu çegara posti saytida uning xodimlari «xalqaro yordamni qabul qilişga tayyor, ammo yordam kelmayapti» degan xabar paydo böldi.
Ilgari bu hududlarni nazorat qilgan Anqara hozir Suriya yerlariga emas, balki Turkiyadagi zilzila oqibatlarini bartaraf etişga e’tibor qaratgani aniq.
Suriya Soğliqni saqlaş vazirligining sönggi ma’lumotlariga köra, Damaşq nazorati ostidagi hududlarda ham (ayniqsa, mamlakatning ikkinçi yirik şahri Halabda) vaziyat yaxşi emas. Köp yillardan buyon yonilği va elektr energiyasi taqçilligi, milliy valuta qadrsizlanişi bilan kuraşayotgan Arab Respublikasi rahbariyati bunday keng kölamli falokat oqibatlari bilan mustaqil ravişda kuraşa olmaydi.
Umumiy falokat 10 yildan köproq davom etgan sovuq munosabatlardan söng yaqinda faol ravişda aloqa örnatişga tayyorligini namoyiş qilgan Anqara va Damaşq pozitsiyalarini yaqinlaştirişini inkor etib bölmaydi. Ikki davlat mudofaa vazirlarining 2022 yil dekabr oyida Moskvada bölib ötgan uçraşuvidan söng, Erdöğan va Asad örtasidagi yakkama-yakka muzokaralarga tayyorgarlik köriş maqsadida yanvar oyida Turkiya va Suriya taşqi işlar vazirlari örtasida maslahatlaşuvlar ötkazilişi kutilgan edi. Endilikda umumiy qayğu bilan birlaşgan yetakçilar, ehtimol Kreml vositaçiligisiz ham tezroq umumiy til topişişlari mumkin.
