Turkiya va Suriyadagi zilzila: qurbonlar soni 40 mingdan oşdi; firibgarlar vaziyatdan foydalanmoqda
|21:54 / 15.02.202350 1869 min
Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan mamlakatda zilzila qurbonlari soni 35 mingdan oşganini ma’lum qildi. Bu 1939 yilgi zilziladagidan ham köp, bu esa fevraldagi tabiiy ofat Turkiya Respublikasi tarixidagi eng vayronkor hodisa bölganini anglatadi.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Sönggi rasmiy ma’lumotlarga köra, Suriyaning isyonçilar nazoratidagi anklavi hamda Damaşqdagi hukumat nazorat qiladigan boşqa hududlaridagi qurbonlarning jami soni 5 800 kişini taşkil etmoqda.
«Turkiyada ikki zilziladan jabrlangan 10 viloyatda yaşovçi bolalarning jami soni 4,6 million nafarni taşkil etadi. Suriyada esa tabiiy ofat 2,5 million bolani çetlab ötmagan», deya xabar qildi jurnalistlarga YUNISEF matbuot kotibi Jyeyms Elder.
Seşanba tongida Qahramonmaraşda qutqaruvçilar xarobalar ostidan bir bola va bir katta yoşli kişini çiqarib olişdi. Ular qariyb 200 soat mobaynida vayronalar ostida bölişgan.
Qahramonmaraşning boşqa hududida qutqaruvçilar zilzila va keyingi silkinişlardan omon qolgani taxmin qilinayotgan bir oilaning uç vakili – buvi, ona va qizni topişga harakat qilmoqda.
Turkiya naşrlariga köra, qutqaruvçilar yana bir neça joylarda omon qolganlarni topişga umid qilmoqda, bu nuqtalarda xarobalar ostida hayot alomatlari sezilgan.
Seşanba kuni Turkiya prezidenti Erdöğan qutqaruv işlariga jami 249 ming kişi jalb etilganini ma’lum qildi.
Seşanba kuni qutqaruvçilar xarobalar ostidan 17 yoşli Muhammad Enes Yeninar va uning 21 yoşdagi akasi Abdulbakini olib çiqişdi – ular zilziladan keyin 198 soat davomida vayronalar ostida qolişgan. Foto: Getty Images
Ammo mamlakat janubidagi Antakyada ekskavatorlar jiddiy darajada şikastlangan binolarni snos qilişga va xarobalarni tozalaşga kirişgan - qutqaruvçilar endi omon qolganlar topilişiga umid qilişmayapti.
Köplab aholi va qutqaruvçilar ham zilziladan keyingi dastlabki kunlarda falokat hududlarida içimlik suvi, oziq-ovqat, dori-darmon, jasadlar uçun qoplar va kötariş kranlari yetişmasligidan şikoyat qilişdi. Turkiya Tabiiy ofatlar va favqulodda vaziyatlar oqibatlarini bartaraf etiş boşqarmasi ham yordam körsatişdagi sustkaşlik va haddan taşqari markazlaşgan byurokratik protseduralar uçun tanqid qilindi.
Turkiya tadbirkorlar konfederatsiyasi va respublika işbilarmon doiralari vakillarining hisob-kitoblariga köra, zilziladan körilgan zarar miqdori 84,1 mlrd dollarga baholanmoqda.
Dam oliş kunlarida e’lon qilingan hisobotda aytilişiça, asosiy xarajatlar binolar, elektr uzatiş liniyalari va infratuzilmalarni tiklaş, şuningdek boşpanasiz qolgan yuz minglab kişilarning qisqa va uzoq muddatga turar joyga bölgan ehtiyojini qondiriş bilan boğliq böladi.
Mavzuga oid
Suriyaga yordam masalasi
Duşanba kuni BMT boş kotibi Antoniu Guterriş Suriya prezidenti Başar Asad çegarada yana ikkita nazorat-ötkaziş punkti oçilişiga rozi bölganini aytdi. Uning sözlariga köra, Asad insonparvarlik yordamlari öz vaqtida yetib kelişini ta’minlaş uçun Turkiyadan Suriya şimoli-ğarbiga olib ötuvçi Bob as-Salom va Al-Rai nazorat-ötkaziş punktlari oçilişiga rozilik bergan.
«Bu nazorat-ötkaziş punktlari oçilişi – insonparvarlik yordami yetkazişni osonlaştiriş, viza berişni tezlaştiriş va markazlar örtasidagi safar qilişni soddalaştiriş bilan birgalikda - köproq yordamni tezroq yetkaziş imkonini beradi», dedi BMT boş kotibi Antoniu Guterriş.
Zilzilaga qadar Suriya şimoli-ğarbidagi isyonçilar nazoratidagi hududlarda yaşovçi tört milliondan ortiq kişiga qariyb barça insonparvarlik yordami Turkiyadan birgina nazorat-ötkaziş punkti – Bob-al-Hava orqali ötardi.
Guterriş zilzila qurbonlari soni ösişda davom etayotgani va Suriyaning uruşdan vayron bölgan qismida omon qolganlar esa qahraton qiş şaroitida qolayotgani, «millionlab jabrlangan kişilarga oziq-ovqat, tibbiy preparatlar, himoya vositalari, turar joy, qiş zaxiralari va boşqa muhim buyumlar yetkazib beriş favqulodda dolzarb vazifa ekani»ni ta’kidladi.
BMT boş kotibining bu bayonoti Damaşqda Asad va Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti rahbari Tedros Adxanom Gebreyyesus örtasida bölib ötgan uçraşuvdan keyin yangradi.
Qöşma Ştatlar yangi çegara punktlari oçilişini olqişlagan. «Agar rejim bunga jiddiy yondaşsa va bu sözlarni amalda qöllaşga tayyor bölsa, bu Suriya xalqi uçun yaxşidir», dedi jurnalistlarga Davlat departamenti vakili Ned Prays.
Suriya şimoli-ğarbidagi Jandaresga hozirgaça yordam yetib kelmagan. Foto: Getty Images
Suriya şimoli-ğarbidagi Idlib viloyati muqaddam «Al-Qoida» terrorçi guruhi bilan yaqin aloqada bölgan «Hayyat Tahrir aş-Şom» guruhi tomonidan nazorat qilinadi. Guruh keyinroq aloqalarini uzgan, ammo jahondagi mamlakatlarning deyarli heç biri u bilan aloqa örnatmagan.
Reuters agentligi guruh orasidagi manbalariga tayangan holda ular Asad bu fojiadan öz obrösini yaxşilab olişda foydalanişiga yöl qöymaslik uçun Suriyaning yuk maşinalarini ötkazmoqçi emasligi haqida xabar qilgan.
Suriya şimoli-ğarbida harakatlanuvçi «Oq dubulğalilar» nodavlat qutqaruv guruhi rahbari Rayoz Solih BMTning Suriya prezidenti Başar Asadga Turkiya bilan çegara orqali yordam yetkazib berişni sanksiyalaşda ovoz huquqini taqdim etiş böyiça qarorini qoraladi va bu unga «yöq joydan siyosiy foyda keltirişi»ni aytdi.
«Biz BMT özini bunday tutayotganidan hayratdamiz», degan Solih Reuters agentligi muxbiriga.
BMT vakillari avvaliga yordam sekin bölganini tan olgan, ammo endilikda jumladan Turkiya orqali yetkazib beriş sur’atlari oşayotganini ta’kidlaşgan.
Solihning sözlariga köra, isyonçilar nazoratidagi anklav hududga Saudiya Arabistoni va Qatardan yirik miqdordagi yordam jönatmalari BMT yordamidan oldinroq kela boşlagan. «Ular katta ahamiyatga ega, çunki yetkazib beriş töğridan töğri amalga oşirildi», degan u.
Suriyaga Saudiya Arabistonidan yordam kela boşladi – 10 yil içida ilk bor saudiyaliklar samolyoti Halabdagi aeroportga qöndi
Seşanba kuni Suriyaning Halab şahriga saudiyaliklarning bortida 35 tonna insonparvarlik yordami ortilgan samolyoti qöndi. Bu haqda AFP agentligiga transport vazirligi rasmiysi xabar bergan.
«Bu 10 yildan ortiq vaqt içida Suriya yeriga Saudiya Arabistonidan kelib qöngan ilk samolyot böldi», degan mulozim.
Vazirlikdan xabar qilişlariça, çorşanba va payşanba kunlari ham Saudiya Arabistonidan yana ikkita humanitar reys kelişi kutilmoqda.
Saudiya Arabistoni 2012 yilda Başar Asad hukumati bilan diplomatik aloqalarni uzgan va fuqarolik uruşining dastlabki bosqiçida isyonçilarni qöllab-quvvatlagan.
Ar-Riyod mamlakatning barça jabrlangan hududlariga, bu yerlarni kim nazorat qilişidan qat’i nazar yordam yetkazib berişni va’da qilgan.
Saudiya rasmiy matbuot agentligi xabar berişiça, şanba kuni Idlibga jami 104 tonna oziq-ovqat va brezent ortilgan 11 ta yuk maşinasidan iborat ilk karvon yöl olgan. Ammo, avvalroq AFP agentligi qirol Salmon nomidagi Insonparvarlik yordam markazi xodimiga asoslanib xabar berganidek, Ar-Riyod töğridan töğri Asad hukumati bilan boğlanmagan.
Firibgarlar
Xavfsizlik masalalari böyiça ekspertlar vayronkor zilziladan keyin internet va ijtimoiy tarmoqlarda göyoki jabrlanganlar uçun pul yiğuvçi firibgarlar paydo bölganidan ogohlantirmoqda.
Ular tomonidan yiğilgan xayriya pullari ehtiyojmandlarga emas, firibgarlarning kriptovaluta hamyonlariga borib tuşadi.
Xususan, kontent yaratuvçilari obunaçilarning xayriyalari orqali pul yiğişi mumkin bölgan TikTok Live platformasida vayronalar tasvirlari orqali yordam söralgan videolar paydo bölgan.
Videoroliklardan birida portlaş fonida qoçib borayotgan bolakay tasviri aks etadi. Bu fotosurat zilzilaga aloqador emas, u internetda 2018 yilda paydo bölgan va Suriya şimoli-ğarbidagi Turkiya qöşinlari va ularning Suriya muxolifatidagi ittifoqçilari kurdlarni Afrin şahridan siqib çiqarganida röy bergan voqealar bilan boğliq.
TikTok vakili BBC bilan suhbatda şunday degan: «Biz Turkiya va Suriyadagi dahşatli zilzilalardan çuqur qayğudamiz va zilziladan jabr körganlarga yordam beriş uçun öz hissamizni qöşmoqdamiz. Şuningdek, firibgarlik va yordam bermoqçi bölganlarni çalğitişga qaratilgan harakatlarning oldini oliş uçun faol iş olib bormoqdamiz».
Tvitterda ham odamlar ta’sirçan suratlar bilan xayriya sörab, kriptovaluta hamyonlari havolasini ulaşmoqda.
Akkauntlardan biri vayron bölgan binolar fonida yoş bolani tutib turgan öt öçiruvçi tasvirlangan postni 12 soat içida 8 marta joylaştirgan.
Ammo bu fotosurat – haqiqiy emas. Gretsiyaning OEMA naşri xabar berişiça, suratda Midjourney sun’iy intellekt dasturi orqali çizilgan Egey dengizi öt öçiriş brigadasi general-mayori Panagiotis Kotridis aks etgan.
Bundan taşqari, kriptohamyon manzillaridan biri 2018 yilda yozilgan firibgarlik tvitida ham uçraydi. Boşqa bir manzil esa Rossiyadagi «VKontakte» saytida pornografik kontent bilan birga kelgan.
Firibgarlar şuningdek pul yiğiş uçun soxta akkauntlar yaratişmoqda va öz tvitlarida PayPal’ga havola qoldirişmoqda.
