Zaif axborot siyosati, tilsiz parlament va özgarayotgan qaraşlar - Ukrainadagi uruş va özbek jamiyati

Uruş boşlanganda, butun dunyoni larzaga solgan edi. Bugun ham körib turibmizki, siyosiy, iqtisodiy, mafkuraviy jihatdan butun dunyoni ta’siriga olgan bu uruş. Haligaça u yoki bu şaklda Putin siyosatini oqlaşga harakat qilayotgan odamlar borligi meni öylantiradi. Ukraina — mustaqil davlat, öz kelajagini özi belgilaşga haqqi bor, nima bölgan taqdirda ham. Öyladimki, dunyo ideal jamiyat quriş yölida hali tetapoya bölib turibdi. Bu ma’noda hali juda köp yöl bosib ötilişi kerak ekan. Bu holatlar ança-munça yuragimni parçaladi. Dunyo liderlari, ularning qilayotgan işlari va boşqalarning hayotini öyinçoq bilişi: köp qavatli uylarga bombalar yoğdiriş... Eng yomoni şuki, insoniyat könikdi şu uruşlarga. Yurak «jiz» etmay qöydi.

Kamoliddin Rabbimov:

— Uruş boşlangan payt men yölda edim. Tanişlarim telefonda uruş boşlandi, deb aytişdi. Ukrainaga qarşi maxsus çeklangan operatsiya ötkazayotgandir, degan savol berganimda, ular Ukrainaning yirik şaharlari bombardimon bölyapti, dedi. Bu xabardan larzaga tuşganman. Çunki men ham Ukraina tez yiqilişidan qörqqan edim. Putinni yaxşi bilamiz, uning siyosiy qaraşlari örganilgan, uning uçun 20-asrdagi eng katta fojia — SSSRning tarqalişi. Ya’ni Putin özining imperialist ekanini yaşirmagan. Keça ham Rossiya parlamentiga murojaatida bir gapni aytdi, bunga köpçilik e’tibor bermadi. Aytdiki, Kollektiv Ğarb bizning keçagi vatanimiz bölgan sobiq ittifoqning eng katta bölagi Rossiyaga qarşi uruş olib boryapti. Bu — aniq-tiniq aytilgan fikr. Uluğ vatanimiz deganda, sovet ittifoqini nazarda tutyapti va bu bilan qolgan davlatlarning mustaqilligini tan olmasligini bildiryapti. Qolaversa, Ukrainaga qarşi uruş ketayotgan bir paytda Rossiyaning Moldovaga qarşi har xil operatsiyalari kuçaygan.

Ukraina tez yengiladi va keyin muqarrar bosim Qozoğistonga böladi, deb öylagan edim. Agar Qozoğiston ustidan strategik nazorat örnatilsa, bu — Özbekistonga bosim. Va buni rasmiy Toşkent yaxşi biladi. Yaxşiyamki, Ukraina va uning siyosiy elitasi özining mustaqilligi uçun kuraşga mutlaq tayyor ekan. Bu esa Özbekiston davlatçiligi uçun judayam katta «bonus». Çunki biz bilmaymizki, Qozoğiston, Özbekistonga bosim bölganda, bizning siyosiy elitalarimiz özini qanday tutar edi. Mana şu tafakkur keyingi bir yilda özgardi, ayniqsa keyingi 6 oyda. Rossiyaning possovet hududida keyingi 20 yilda mahorat bilan parvarişlab borgan geosiyosiy bosimining «dami çiqyapti». Çunki geosiyosiy bosim juda katta intellektual siyosiy jarayon. Migrantlar orqali, axborot orqali, hududiy muammolar orqali signal beriş — bularning barçasini jamlaganda, siyosiy elita tafakkurida öşa davlatga nisbatan qörquv paydo böladi.

— Sizningça, bu uruş özbek jamiyati tafakkurida nimalarni özgartirdi?

Karim Bahriyev:

— SSSR Afğonistonga bostirib kirib, butun qişloqlarni yoqib yuborgan, gödaklar ölgan edi. Suriya va Iroqda ham uruş bölayotgan edi. Ya’ni global dunyoda uruşlar mavjud edi. Rossiya bizga yaqin bölgani, ertami-keçmi bevosita bizga tegişi mumkin bölgani uçun uruşni çuqurroq tafakkur qila boşladik. Jamiyat ham, siyosiy elita ham sekin-sekin özgardi. Avvalboşda neytrallik talab qilindi, Özbekiston ikki tarafda ham bölmaydi kabi bayonotlar böldi. Öşa paytda «Ozodlik radiosi» sörov ötkazgan edi, biz ham intervyu bergandik. Agar ukrainaliklar Rossiyaga bostirib kirib, öt qöyib, bolalarni öldirganda, men Rossiya tarafida bölar edim, çunki u bosqinçi bölar edi, degan javob bergandim.

Çor Rossiyasining bosqinçilik siyosati SSSRga ham ötdi. Leninning barça xalqlar öz taqdirini özi belgilaydi, degan va’dasi bor edi, şunga işongan edi odamlar. Ammo bosqinçilik qilişda davom etdi va endi parçalangan holatda ham şu siyosat davom etyapti. Odamlar ham asta-sekin Rossiyaning imperiyaçilik siyosati va tarixdagi bosqinçiliklarini yaxlit holda köra boşladi. Putinparast odamlar esa haliyam bor. Lekin uruş boşlangan vaqt va hozirga qarasangiz, özgarişni sezasiz.

Kamoliddin Robbimov:

— Avvalambor uruş Özbekiston jamiyatini ikki qutbga ajratdi. Çunki biz unga qadar Rossiya va Ukraina uruşi kabi katta bir ehtirosli fenomenni körmagan edik. Uruş boşlangandan keyin Özbekiston davlati va jamiyati naqadar Rossiya propagandasi, axborot hududining qurboni ekanini kördik. Özbekistondagi Putin tarafdorlari rus propagandasi qurboni. Ularda ongli tanlaş imkoni mavjud emas edi, propaganda esa mahorat bilan qurilgan maşina. Aytmoqçimanki, uruş orqali bizning jamiyat axborot nuqtai nazaridan davlatimiz strategik zaif ekanini körsatdi. Ikkinçidan esa jamiyat öz pozitsiyasiga, öz manfaatlariga ega emasligini yoki milliy manfaatlarni anglaş darajamiz nihoyatda past ekanini kördik. Çunki uruşda kim yengsa, nima bölişi haqida milliy konsensus mavjud emas. Faraz qilaylik, Ukraina yengilib, töliq Rossiya nazorati örnatildi va uruş tugadi. Buning oqibati Özbekiston davlatçiligi uçun halokatli böladi. Odamlarimiz şu narsani eşitadi, tan oladi ham, lekin baribir Putinni qöllaşda davom etadi. Özbekistondek aholisi 36 millionlik davlatda ijtimoiy sörovnomalar ötkazilgani yöq, bu — notöğri narsa. Jamiyatning uruşga munosabati muttasil kuzatib borilişi kerak. Çunki Özbekistonga axborot bosimi böladigan bölsa yoki Markaziy Osiyoda geosiyosiy provokatsiyalar bölsa, jamiyat, xalq kim tarafda böladi, degan savol strategik savol aslida.

Uluğbek Hamdam:

— Bu uruş notöğri ekanini anglagan, bilgan ijtimoiy faollar nari borsa jamiyatning 1 foizini taşkil qiladi, menimça. Bunday qaraşlar nafaqat Rossiya propagandasi mevasi, balki ayni paytda Rossiyada işlab kelayotganlarning ham bu davlatga bölgan simpatiyasi bilan boğliq. Bizni boqyapti-ku, degan tuşunça bor. Migrantlarning mehnati Rossiyaga kerak, aslida. Ya’ni ikki tomonlama teng şartnoma bölyapti bunda. Öşa pulni boşqa joydan ham topiş mumkin. Bir burda non topyapmiz, deya qöllab-quvvatlaş töğri emas. Buning uçun ziyolilarning, ayniqsa yozuvçilar oldida juda katta vazifa bor deb öylayman men: tarixni badiiylik bilan oçib beriş kerak.

Örta Osiyo, Markaziy Osiyo degan nomlar ham Turkiston nomidan qoçiş uçun Stalin tomonidan öylab topilgan, degan fikrlar beradi tarixçilar. Örta Osiyoni bosib oliş tuşunçasi Rossiya ziyolilarida ham bor edi. Buyuk yozuvçi Dostoyevskiy kundaligida madaniyatsiz, qoloq Örta Osiyoni bosib olib, ularga madaniyat berib, odam qilişimiz kerak, degan ma’nodagi yoziqlari bor. Davlat rahbarlariga ta’siri katta bölgan ziyolilarning. Bu — imperiyaçilik siyosati. Bunday siyosat ötgan asrlarda qolib ketgani esa haliyam ularga yetib borgani yöq. 21-asrda bu holatlar bölişi mumkin emasligini tuşuntirişimiz kerak. Putin töğri qildimi, notöğri qildimi, deb muhokama qilamiz. Biz bunga umuman bölişi mumkin bölmagan hodisa sifatida qaraşimiz lozim! Boşqa bir mamlakatga bostirib kirişni mutlaqo mumkin emas hodisa sifatida baholaşimiz va pozitsiyamiz şunday bölişi kerak. Şundagina biz uruşga, zulmga qaratilgan siyosat mohiyatini tuşunib yetamiz. Turkiston ham şunday parça-parça bölib ketdi. Turkiy degan nom parçalab taşlandi. Lenin, Stalin kabilarning kelajakda birlaşmasin degan siyosati bor edi va afsuski, bu siyosat izçil davom etib kelyapti.

— Uruşning özbek davlatçiligi va mustaqilligi uçun ahamiyati bormi va bor bölsa qanday?

Kamoliddin Rabbimov:

— Özbekiston, Markaziy Osiyo va butun possovet hududi uçun bu uruş strategik ahamiyatga ega. Yuqorida aytganimdek, Ukraina tezda yiqilmagani va keyingi paytda taşabbusni qöliga olayotgani — biz uçun tarixiy «bonus». Çunki Markaziy Osiyo şunday bir katta mintaqaki, bu yerdagi Rossiyaning nazorat qiliş salohiyati yuqori. Ukraina Rossiya ta’siridan çiqib böldi. Kavkaz mintaqa sifatida kiçik hudud. U yerdagi uç respublika aholisi 15-20 mlnga bormaydi. Markaziy Osiyoda 80 mlndan ortiq aholi yaşaydi va bu judayam katta makrohudud. Yiqilayotgan Rossiya imperiyasi eng katta e’tiborni Markaziy Osiyoga qaratyapti. Yaqinda Rossiya özining döst davlatlari röyxatini e’lon qildi, unda barça Markaziy Osiyo davlatlari bor. Agar Ukraina tez yiqilganda, keyingi bosimlar Moldova va Qozoğistonga bölardi. Çunki Qozoğistonga bölayotgan bosimlar sönggi 3 yilda nihoyatda kuçli. Ya’ni Qozoğiston va Rossiya örtasida strategik sovuqlik şakllanib böldi, endi ijobiy munosabatga aylanmaydi.

Markaziy Osiyoda keyingi paytlarda tafakkur özgaryapti. Butun dunyoda Rossiya ikkinçi harbiy qudrat degan «afsona» bor edi va bu tölaqonli afsona ekani ma’lum böldi. Rossiya armiyasi sovuqqonlik bilan har bir narsani öz joyida amalga oşiradigan harbiy maşina emasligi ma’lum böldi. Ya’ni Ukrainada qilingan xatolar şunçalik oçiq-oydin körinib turibdiki, mutaxassis bölmagan odam ham köryapti. Markaziy Osiyo va umumiy possovet hududidagi davlatlar Rossiya taşabbuslariga rad javobi berişga salohiyat topyapti. Ikkinçidan, Özbekiston davlatçiligi va Rossiyadagi mehnat muhojirlarimizning oldida Rossiya böladi yoki bölmaydi degan tanlov mavjud emas. Ikkita tanlov bor: imperialistik Rossiya yoki huquqiy demokratik Rossiya.

Putin Rossiyasi yiqilsa, u yöqolib ketmaydi. U huquqiylaşadi. Öşa yerda işlab yurgan mehnat muhojirlarining haq-huquqlari köproq kafolatlangan böladi. Bu nuqtai nazardan qaraganda, biz Rossiyaga qarşi emasmiz. Rossiya Özbekiston uçun abadiy omil — u bor bölgan, bugun ham bor, kelajakda ahamiyati oşib boradi. Bizning tanlov imperialist — bizni böysundirişga harakat qiluvçi, arzon işçi sifatida köruvçi Rossiyami yoki biz bilan hisoblaşadigan huquqiy demokratik Rossiyami, degan masala bor.

Karim Bahriyev:

— Sobiq ittifoq davlatlarining taqdiri muştarak bölayotganini köriş mumkin. Şuning uçun ham biz uçun hal qiluvçi ahamiyatga ega bu uruşning nima bilan tugaşi. Uruş boşlangan paytdayoq agar Ukraina yengilsa, navbat boşqa davlatlarga keladi, degan fikrlar aytildi. Bu fikrda yakdilmiz hali ham. Mustaqilligimiz uçun ahamiyati bor, albatta.

Migrantlar masalasida gapirsak. Özbekiston xalqini davlatning özida iş bilan ta’minlaş imkonsiz. Çunki har yili millionga yaqin bola tuğilyapti. Davlat ming uriniş bilan, qöşib yozişlar bilan 200-300 ming iş örni yaratadi. Masalan, Bangladeşda 4 ta migratsiya agentligi bor: biri jönatiş bilan, biri öqitiş, biri migrantlarning soğliği, muammolari bilan şuğullanadi, yana birida yordam fondlari bor. Özbekistonning hamma joyini zavod-fabrikalarga töldirib taşlasa ham, iş topib beriş qiyin, bundan taşqari, ekologiyaga ham töğri kelmaydi bu. Odamlarimiz çet elda işlaşga majbur. Davlatning oldidagi asosiy vazifa migrantlarni kasbga, tilga örgatiş kerak. Rossiyaning bir bosimidan qutuliş uçun migrantlar oqimini rivojlangan davlatlarga yönaltiriş kerak. Birinçidan, köproq pul topadi; ikkinçidan, til örganadi, tajriba böladi; uçinçidan, öşa yerdagi texnologiya va sohalarni özimizda joriy qiladi. Koreyada işlab kelib özimizda şunday texnologiyalarni olib kelgan yigitlarni körganman. Aynan şu rusparastlik omillarini yöqotiş uçun bu narsalar ustida işlaş kerak.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov sukhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Abduqodir Tölqinov.