Axborot ustidan senzura örnatiş muammoni yeçmaydi, balki davlatning muammoni köriş va his qiliş qobiliyatini öldiradi. Bu – eski tafakkur tarafdorlarining Özbekiston va ikkinçi ma’muriyat ustidan ğalabasini ham anglatadi.
Siyosatşunos Kamoliddin Rabbimov prezident mustaqil OAVni qöllab-quvvatlayotgani, lekin undan erkin matbuotni yopişni sörovçilar borligi haqida söz yuritdi.
Prezident Mirziyoyev yaqinda Qaşqadaryoga qilgan safarida, ba’zi davlat mulozimlari “mustaqil OAV yopişni” söraganini bildirdi.
“Yopiq davlat bölib, OAVni qöllab-quvvatlamaganimiz uçun xalqning ovozini eşitmadik. Erkinlik nafasi yoqadimi? Menga yoqadi. Töğri, menga bunday işlaş qiyinroq. Hamma aytadi, e, yopib qöy, deydi. Yöq, yopmayman. Yana oldingidek, prokuror, SNB, tekşiruvçi bölaversinmi? Biz niyatimizga yetdikmi? Birimiz ikki böldimi?” – dedi davlat rahbari.
Özbekistonda söz va fikr erkinligi Konstitutsiyaviy qadriyat va talab ekanini qöya turaylik. Ya’ni kimki söz va fikr erkinligiga qarşi çiqsa, aslida Konstitutsiyaviy tizimga qarşi çiqqan böladi. Çunki Özbekiston Konstitutsiyasiga köra, söz va fikr erkinligi – oliy qadriyatlardan, bu har bir şaxsning huquqi, uni poymol etiş esa – noqonuniy iş.
Hozir masalaning boşqa tomonini tahlil qilmoqçiman. Ya’ni, “Özbekistonda söz erkinligi töliq yöq qilinsa, mustaqil işlab turgan OAVga bosim bölib, ular mustaqil va erkin işlaş imkoniyatidan mahrum bölsa, buning oqibati davlat uçun, hokimiyat uçun, hukumat uçun, prezident uçun qanday böladi?” degan savolga javob izlamoqçiman. Bu savolga javob topiş qiyin emas. Bu savolning javobi yaqin tariximizdan, heç kim inkor qilib bölmas darajada, oçiq-oydin körinib turibdi.
Birinçidan, Özbekistonga daxldor axborot va fikrlar taşabbusi, yana Özbekistondan taşqariga çiqib ketadi. Insoniyat globallaşuvda yaşamoqda. Bundan keyin, axborot bilan inson örtasida faqatgina uning irodasi tösiq bölişi mumkin. Axborot insonning barmoği uçida turadi. Bundan keyin axborot defitsit bölmaydi, tanqis bölmaydi.
Aksinça, insonlarning, jamiyatning diqqat-eʼtibori tanqis böladi. Axborot köp böladi. Axborotlar örtasida mislsiz raqobat böladi. Bu axborotlar, odamlarning, jamiyatlarning e’tibori, ongi, şuuri uçun kuraşadi.
Lekin, agar Özbekistonda töliq senzura örnatilsa, Özbekiston mana şu raqobatli maydondan, öz xohişiga köra, çiqib ketgan böladi. Taşabbusni tölaligiça xorijiy OAV qölga oladi.
Ma’lumki, taşqi dunyoda işlab çiqilayotgan axborotlar oqimiga Özbekiston davlatçiligi ta’sir qila olmaydi.
Mavzuga oid
Taxminan 2005-16 yillarga kelib, Özbekistonda şunday vaziyat şakllandiki, butun jamiyat tafakkuriga ta’sir qiluvçi asosiy axborotlar, ğoyalar, voqea-hodisalar şarhi çetdan turib berilar edi. Özbekiston oliy hokimiyati taqdiri borasidagi jiddiy ma’lumotlar, axborotlar mutlaq tölaligiça xorijda şakllandi, xorijiy OAVlarida çiqdi, muhokama qilindi. Aholi soniga köra post-sovet hududidagi Rossiya va Ukrainadan keyingi uçinçi, Markaziy Osiyodagi birinçi davlat bölişiga qaramasdan, Özbekistonning qalbi, tafakkur markazi borasidagi, uning taqdiri haqidagi barça ma’lumotlar, axborotlar hammasi faqat Özbekiston hududidan taşqarida aytilardi.
Axborot siyosati va axborot mustaqilligi borasida Özbekiston davlatçiligi şu qadar murakkab vaziyatga tuşib qolgan ediki, endi eng asosiy kun voqealarining barçasi rasmiy OAVlaridan taşqarida keçar edi. Ya’ni, Özbekistondagi real muammolarni jamoatçilik faqat taşqarida joylaşgan OAVlardan, taşqarida yaşab kelayotgan şaxslardan bilib keldi.
Özbekiston içkarisida keng jamoatçilik mustaqil OAVlarini yaşirinça kuzatardi, mustaqil radiolarni eşitadi va internet saytlarini öqiydi, eng ahamiyatli voqea-hodisalar davlatning içida miş-mişlar darajasida, özaro yaşirinça muhokama qilinadi. Lekin rasmiy hokimiyat bu axborotlarga heç qanday ta’sir qila olmasdi, munosabat bildira olmasdi.
Boşqaça qilib aytganda, Özbekiston dunyodagi juda kam sonli şunday davlatlardan biriga aylandiki, uning taqdiriga daxldor axborotlari tölaligiça xorijda şakllanar edi. Özbekiston, bu bilan, özining axborot mustaqilligini tölaligiça yöqotgan, axborot dunyosining sub’yekti emas, 100% obektiga aylangan davlat edi.
Vaziyatning murakkabligi şu darajaga bordiki, butun boşli davlat taşqi axborot xurujlari, taşqarida joylaşgan guruhlarning axborot-psixologik hujumlaridan qörqib yaşagan davrlar keçdi. Bu qörquv, ayniqsa, “arab bahori” voqealari fonida, ijtimoiy tarmoqlar rivojlanişi soyasida yaqqol körindi.
Hokimiyatning qörquvi asosli edi: bir tomondan odamlar hokimiyatga işonmasdi, boşqa tomondan taşqi aktyorlarning yönaltirilgan axborot siyosati, mamlakatda ijtimoiy böhronlarga katalizator böliş potensiali mavjud edi.
Har qanday davlatning axborot mustaqilligi – siyosiy mustaqilligining poydevorlaridan biri. Lekin, globallaşgan dunyoda izolyatsionizm işlamaydi. Jamiyat haqqoniy va yolğon ma’lumotlarni doim farqlay oladi. Odamlarning qalbidagi, yuragidagi, ongidagi eng jozibador fikrlar, agar davlatning içida aytilmasa, muhokama qilinmasa, albatta u davlat taşqarisida aytiladi va muhokama qilinadi. Ana şu holatdan boşlab, jamiyatning qalbi, yuragi va tafakkuri davlatning içidan taşqariga çiqib ketgan böladi, va bu davlatning, davlatçilikning inqirozli holatga tuşib qolganini ifodalaydi.
Ikkinçidan, Özbekiston özini raqobatbardoş axborot segmentini şakllantirişdan öz xohişiga köra voz keçişi, nafaqat özbek tilli xorijiy OAV rolini oşiradi. Bu, eng avvalo Rossiya propagandasining ta’sirini yanada oşiradi. Hali Özbekiston Rossiya propagandasi bilan kuraşiş darajasiga mutlaq yaqinlaşgani yöq. Lekin, Özbekiston içida ma’lum ijobiy tendensiyalar ketyapti.
Özbekistonning içidagi mustaqil OAV rus propagandasi va uning salbiy oqibatlari haqida ozmi-köpmi gapirmoqda. Lekin, agar Özbekiston tölaqonli senzuraga qaytadigan bölsa, Rossiya OAV, jumladan propagandasining ta’siri kuçaysa kuçayadi, pasaymaydi. Bu faqat bitta narsani anglatadi – özbekistonliklar ongi, şuuri Toşkentning emas, Moskvaning qölida böladi.
Rossiya özining axborot resurslari naqadar qudratli ekanini yaxşi biladi. 2010 yilda Qirğiziston prezidentligidan Bakiyevni aynan rus OAV yiqitgan edi. Bakiyev Manasdagi AQŞ harbiy bazalarini yopaman deb Putinga va’da bergan, va vaqt ötib, bu va’dasini bajarmagaç, rus propagandasi qirğizistonliklarni ommaviy namoyişlarga çaqirgan edi.
Uçinçidan, davlatning axborot siyosatida senzura örnatilar ekan, bu axborotlarni saralaşni anglatadi. Natijada, davlatda “töğri axborotlar oqimi” borasida mafkura şakllanadi. Yillar davomida, bu mafkura kengayib va çuqurlaşib boradi. Va xuddi 2016 yilgaça bölgandek, davlat siyosatida içki va taşqi siyosatni baholaş borasida mafkuraviy tizim şakllanib ulguradi.
Bu mafkuraviy tizimga köra, Özbekiston – barqarorlik, farovonlik va rivojlaniş orolçasi sifatida baholanar edi. Taşqi dunyoda esa, uruşlar, beqarorliklar, kambağallik, behuzurlik va h.k.
Faqat 2016 yilda hokimiyat özgarib, Özbekistonda kambağallik va qaşşoqlik rasman e’tirof etildi. Ungaça bölgan mafkuraviy tizim davlatni va jamiyatni aldaş ekani ma’lum böldi.
Haliga qadar ba’zi amaldorlar tuşunmayapti yeki tuşunişni istamayaptiki, ijtimoiy yoki siyosiy muammolar – sub’yektiv emas, obektiv. Agar köz yumsangiz, odamlarning muammolari yöq bölib qolmaydi. Hozir – internet davri. Ijtimoiy tarmoqlar, VPNlar va boşqa raqamli aloqa vositalari – Özbekistonning taşqi dunyodan uzilişiga imkon bermaydi.
Birinçi ma’muriyatning siyosiy qaraşlari 90-yillarda şakllandi. Jumladan, senzura ham. Lekin internet sekinlik bilan 2000-yillarda kirib keldi. Bu payt birinçi ma’muriyatning siyosiy stili şakllanib bölgan edi. Internet kirib kelib ham, tizim, yangi davrga moslaşa olmadi. Şuning uçun, birinçi ma’muriyat, internet bilan besamar kuraşişda davom etaverdi.
Bugun esa, har qanday davlat va hokimiyatning manfaatlari axborot oqimlari, ijtimoiy tarmoqlar, OAV faoliyati bilan boğlanib ketgan. Investitsiyalar, xorijiy aloqalar, geosiyosiy munosabatlar – şular jumlasidan... Birgina investitsiyalar bilan boğliq davlatning juda katta manfaatlari bor. Ijtimoiy tarmoqlar, internet böğilgan davlatga investorlar kelmasligi, kundek ravşan...
Aslida, axborot – bu bor vaziyatni biliş vositasi. Senzura örnatib, davlat özini real voqelikdan uzgan böladi. Senzura orqali, davlat: “vaziyat qandayligini bilişni istamayman! Men aldaşni va aldanişni istayman!” degani böladi. Senzura orqali, globallaşgan dunyoda, eng avvalo, davlatning özi yutqazadi.
Törtinçidan, senzurani qumsayotgan davlat muassasalari va mulozimlari borligi, aniq. Çunki töliq senzura örnatilsa, ular ikki taraflama yutadi. Bir tomondan, ular özlariga yuklatilgan vazifani nointellektual, oson usullar bilan bajariş imkoniyatini qölga kiritişadi. OAVni yopiş oson, jurnalist va blogerlar ovozini öçiriş qiyin emas.
Axborot taşabbusi taşqi dunyoga çiqib ketgaç, borgan sari bu muassasalar va mulozimlar, özlari uçun qöşimça vakolatlar va resurslar söray boşlaydi. Çunki taşqi dunyodagi “axborot xurujlari” bilan kuraşiş katta vakolat va resurslarni talab qiladi.
Qolaversa, davlat rahbari va oliy hokimiyatni axborot bilan ta’minlaş ham, mana şu idoralar va mulozimlarning monopoliyasiga aylanadi. Bu bilan, davlat rahbari ikki tomonlama vaziyatning asiri bölib qoladi. Avvalo, davlat rahbari töğridan töğri mustaqil axborot ololmaydi. Jamiyatning kayfiyatini bila olmaydi.
Agar jamiyatda ijtimoiy portlaş bölsa, buning oqibatlari aynan davlat rahbari uçun öta oğir böladi, çunki közga körinmaydigan va örta böğindagi mulozimlar va muassasalar uçun esa heç qanday yöqotiş bölmaydi. Ular, qanday işlagan bölsa, şunday işlayveradi. Qöşimçasiga, davlat rahbariyati davlatning axborotni boşqaruvçi institutlari monopoliyasiga töliq tuşadi.
Prezident, Özbekistonda senzura örnatilişiga e’tiroz bildirib, özining tarixiy manfaatlari uçun kuraşyapti. Axborot ustidan senzura örnatiş – primitiv usul. Bu usul muammoni yeçmaydi, balki davlatning muammoni köriş va his qiliş qobiliyatini öldirgan böladi. Prezident esa, davlatning közlari oçiq bölişi, quloqlari yaxşi eşitişi kerakligini talab qilyapti.
Özbekiston davlatçiligining közlari yopilişi va quloqlari töliq tom bitişi bilanoq, ikkinçi ma’muriyat tarixiy kampaniyani yutqazgan böladi, eski tafakkur tarafdorlari prezident va Özbekiston ustidan töliq ğalabaga erişgan böladi.
Demak, Özbekiston Konstitutsiyasini, milliy manfaatlarni, prezidentni qöllab-quvvatlaş uçun Özbekistonda erkin va raqobatdoş OAVni kuçaytirib boriş kerak. Boşqa yöl yöq, bölişi ham mumkin emas...
