Qaşşoq davlatlarning qaşşoqligi sababi. Jyeyms Robinson Toşkentda ma’ruza qildi

Institutlar deganda men jamiyatdagi qoidalarni, odamlardagi rağbatlar va imkoniyatlarni nazarda tutyapman. Ayni şu institutlar sababli ham bugun Janubiy Koreyada jon boşiga örtaça daromad yiliga 30 ming dollar, örtaça umr davomiyligi esa Şimoliy Koreyaga qaraganda taxminan 10 yilga köproq.

Gap faqat Samsung, texnologik taraqqiyot, zamonaviy avtomobillar kabilarda emas – Janubiy Koreya öz ohanrabosiga ega! Koreyslar Netflix'ni egallaşyapti. Bilasiz, köp joylarda “dod, ğarb madaniyati bizning madaniyatimizni yutib yuboryapti” deyişadi, lekin menimça, ğarbdagilar koreys madaniyatining ta’siridan xavotir olişi kerak.

Janubiy Koreya – bu kreativ insonlar, innovatsiyalar jamiyati. Bilasizmi, innovatsiya faqat telefon degani emas; innovatsiya – bu san’at, musiqa, filmlar – insonlar xohlaydigan hamma narsa. Bu boradagi taraqqiyoti Koreya qançalik zör mamlakatga aylanganini körsatadi, bunga esa institutlar orqali erişilgan”, – dedi olim.

Inklyuziv va ekstraktiv institutlar

Jyeyms Robinson jamiyatlar bir-biriga juda yaqin joylaşganiga qaramay, institutlardagi farq sababli rivojlanişida juda katta tafovut yuzaga kelişini körsatuvçi yana bir misolni keltirdi: AQŞning Arizona ştatidagi Nogales şahri va Meksikaning Sonora ştatidagi Nogales şahri. Bir xil nomdagi bu ikki şaharni faqat AQŞ va Meksika çegarasini belgilaş uçun örnatilgan devor-tösiq ajratib turadi.

Çegara kelişuvi bilan ikkiga bölingan hudud aholisining tarixi, tili, madaniyati umumiy bölgan. Ayni paytga kelib esa, Arizonadagi Nogalesda ösmirlarning deyarli hammasi maktabga boradi, aholining katta qismi oliy ma’lumotli, odamlar sifatli tibbiyotdan foydalaniş imkoniga ega – şunga muvofiq, janubdagi qöşnilariga qaraganda uzoqroq umr köradi. Infratuzilma şaroitlari yaxşi, fuqarolar öz mulkini himoyalangan deb his qiladi, qonun va tartib hukmron. Aholi hukumatni öz agenti deb biladi: ular öz merini, kongressmenlari va senatorlarini saylaydi, faoliyatidan qoniqmagan taqdirda ularni almaştira oladi.

Qöşni şaharda – devorning narigi tarafida esa hayot ança boşqaçaroq. Meksikadagi Nogalesda uy xöjaliklarining örtaça daromadlari AQŞdagi Nogalesga qaraganda uç baravar kam. Meksika fuqarolari bölmiş nogalesliklarning köpi maktabni tamomlamagan, bolalar ölimi körsatkiçlari yuqoriroq, yöllar va boşqa infratuzilma obektlarining holati qoniqarsiz. Huquq tizimida jiddiy muammolar bor; jinoyatçilik darajasi yuqori. Odamlar siyosatçilarni korrupsiyada, malakasizlikda ayblaydi.

Robinsonning tuşuntirişiça, örtadagi bu farq – ikkala jamiyatda qaror topgan institutlardagi tafovut bilan boğliq. U institut deganda jamiyatdagi qoidalar va bu qoidalarga rioya etilişini ta’minlaş mexanizmlarini nazarda tutadi. “Mamlakatlar tanazzuli sabablari” kitobida institutlar ikki turga ajratilgan: inklyuziv va ekstraktiv.

Inklyuziv (qamrab oluvçi, birlaştiruvçi) institutlar jamiyatning barça qatlamlari va guruhlarini öz içiga qamrab oladi, bunda davlat boşqaruvida keng aholi qatlamlari iştirok etişi natijasida butun jamiyat manfaatlari uçun xizmat qiluvçi qaror va qonunlar qabul qilinadi.

Ekstraktiv (çiqarib taşlovçi, ajratuvçi) institutlar esa keng aholi qatlamlari davlat boşqaruvidan çetlatilgan, qarorlar faqat tor doira (elita) tomonidan qabul qilinadigan va tabiiyki köproq ularning manfaatini közlovçi institutlardir.

Insoniyat öz tarixining mutlaq katta qismida ekstraktiv qoidalarga asosan yaşab kelgan. Şu ma’noda, odamlarning davlat boşqaruvida iştirok etişi va şunday qoida joriy etilgan jamiyatlarning boşqalarga qaraganda öta tez boyib ketişi – butun tarix miqyosida olganda anomal hodisa.

Hokimiyat nafaqat taqsimlangan bölişi, balki qudratli ham bölişi kerak

Inklyuziv institutlarning paydo bölişi 1688 yilda Angliyada röy bergan siyosiy inqilobga borib taqaladi. Öşanda tarixda birinçi marta monarxning vakolatlarini çeklaşga muvaffaq bölingan, monarx parlament siymosidagi xalq bilan hisoblaşişga majburlangan, buni amalga oşiriş uçun erkin saylovlar va söz erkinligini kafolatlovçi “Huquqlar töğrisida”gi qonun (Bill of Righs) qabul qilingandi.

Inklyuziv siyosiy institutlarning vatani Angliya bölsa-da, inklyuziv iqtisodiy institutlarning gurkirab rivojlanişi birinçi bölib AQŞda röy bergan. Bunda ixtirolarni patentlaş orqali himoyalaşga doir qonun qabul qilingani muhim örin tutgan.

Jyeyms Robinsonga köra, AQŞda siyosiy hokimiyatning aholi örtasida keng va çuqur taqsimlangani – inklyuziv iqtisodiy institutlar şakllanişidagi birinçi asosiy omil bölgan. AQŞning ikkinçi asosiy yutuği esa – davlatning kuçida edi.

“Kuçli davlat – öz qonunlarini ijro eta oladigan davlatdir. Agar qonunlar faqat qoğozda bölsa, bu davlatni kuçli deb bölmaydi”, deya ta’kidladi u. Professor davlatning kuçli bölişi qançalik muhimligini körsatuvçi misol sifatida AQŞda monopoliyani çeklaş maqsadida 1890 yili qabul qilingan qonun (Sherman Antitrust Act)ni keltirdi. Öz vaqtida dunyoning eng boy odami bölgan, demakki hokimiyatni şunçaki sotib olişga yoki unga bosim ötkazişga qurbi yetgan Jon Rokfellerning Standart & Oil kompaniyasi va boşqa monopoliyalar mavjud bölgan şaroitda bu qonun talablarini amalda bajarişga erişilgani tarixiy buriliş edi. Öşanda sud, qonun talabi asosida, Standart Oil'ni 43 ta kompaniyaga bölib yuboriş haqida qaror çiqargandi.

Bu burilişning mazmuni şundan iboratki, AQŞda badavlat insonlar, boyligi qançalik oşib-toşib ketgan bölmasin, siyosatga ta’sir ötkazişi juda-juda qiyin. Aksinça, davlat, jamiyat manfaatlarining himoyaçisi sifatida, monopolist-milliarderlar ustidan töliq nazoratga ega. Jyeyms Robinson maşhur misollar sifatida Microsoft asosçisi Bill Geyts, Facebook asosçisi Mark Tsukerberg kabilarning Kongressga çaqirilib, savol-javob qilinişini eslatib ötdi.

Şu tariqa, hokimiyat xalq örtasida taqsimlangan bölişining özigina yetarli emas: inklyuziv siyosiy institutlar mavjud bölişining asosiy şarti – hokimiyat özi qabul qilgan qonunlarning ijro etilişini ta’minlay oladigan darajada qudratli bölişi kerak.

Çeklanmagan hokimiyat yulğiçlik qilişi aniq

Jyeyms Robinsonning sözlariga köra, siyosiy institutlar ekstraktiv bölgan mamlakatda iqtisodiy institutlar inklyuziv bölişi ham mumkin. Bunda jamiyat siyosiy kursga katta ta’sir qila olmaydi, lekin elitadan taşqari, keng doiradagi qatlamlarning ham mulk huquqi himoya qilinadi, foyda olişni közlagan odamlar özaro erkin iqtisodiy munosabatga kirişişi uçun şaroitlar yaratiladi. Natijada aktivlardan samarali foydalanişga, mehnat unumdorligini oşirişga rağbatlar paydo böladi (ekstraktiv iqtisodiy qoidalar hukmron muhitda bunday rağbatlar bölmaydi).

Bunga yorqin misol – Xitoy. Jahonning ikkinçi eng katta iqtisodiyotiga aylangan Xitoydagi iqtisodiy ösiş, tadqiqotçining sözlariga köra, barqaror bölmasligi ehtimoli katta. “Çunki tarix şuni körsatadiki, tor elitaning erkaligi şaroitida inklyuziv iqtisodiy institutlar uzoq vaqt mavjud böla olmaydi”, dedi Robinson.

“Hokimiyat korrupsiyaga moyil böladi, çeklanmagan hokimiyat esa aniq korrupsiyaga qöl uradi”, deya tarixçi Lord Aktondan iqtibos keltirdi u.

Ingliz olimining qöşimça qilişiça, har qanday jamiyatda, hatto AQŞda ham, ekstraktiv institutlarga qaytiş uçun rağbatlar doim bölgan.

Ekstraktiv qoidalar hukmron yurtda millionlab talantlar uvol böladi

Kitob muallifi ayrim davlatlarning boy, ayrimlarining esa kambağal ekanini izohlab, bu ulardagi siyosiy institutlarga boğliq ekanini aytarkan, kambağal davlatlardagi bir umumiylikni afsus bilan qayd etdi: ekstraktiv institutlarda insonlarning qobiliyatlari farovonlik va boylik yaratişga işlatilmasdan, uvol böladi. Faqat kamdan kam odamlargina öz potensialini röyobga çiqara oladi. Çunki öyin qoidalaridagi mavjud rağbatlar şuni taqozo qiladi, imkoniyatlar esa çegaralab qöyilgan.

Jyeyms Robinson öz tadqiqotidan ayrim xulosalarni aytib ötdi. Uning ta’kidlaşiça, birinçi xulosa şuki, tarix – bu hukm emas. Mamlakatlarning ötmişi, mentaliteti, geografik joylaşuvi, tabiiy boyliklari bor-yöqligi yoki boşqa xususiyatlaridan qat’i nazar, boyiş uçun hammada imkoniyat bor.

Şu bilan birga, mustahkam örnaşgan ekstraktiv institutlar örniga inklyuziv institutlar barpo etiş oson emas. Bu köpinça kiçik yoki katta siyosiy özgarişlar tölqinini va ekstraktiv institutlardan aziyat çekayotgan insonlarning jamoaviy sa’y-harakatlarini taqozo qiladi. Bu röy bergan taqdirda ham, muvaffaqiyat kafolatlanmagan: yangi kelgan hokimiyat avvalgisidan tubdan farq qilmaydigan ekstraktiv siyosatni davom ettirişi holatlari köp uçraydi.

Asosiysi, nima qilsa xalqlar boyişi, farovonlikka erişişi, uzoqroq va baxtliroq umr keçirişi endi ayon, buning retsepti kaşf etib bölindi. Geografiya, madaniyat kabi tabiiy omillar bunga tösiq emasligi ham tasdiqlandi. Şu jihatdan, tadbir taşkilotçisi, iqtisodçi Behzod Hoşimov öz nutqida bu kitobni “umid kitobi” deb atadi. U va boşqa qator olimlar yaqin yillarda Jyeyms Robinson va Darem Ajyemöğli iqtisodiy rivojlanişga doir tadqiqotlari uçun iqtisodiyot böyiça Nobel mukofotini olişiga işonç bildirgan.

Jahon darajasidagi olimning şaxsan özi kitobini Toşkentda taqdimot qilib, öquvçilarga dastxat qöyib berişi, uçraşuvda iştirok etiş pulli bölganiga qaramay, bir neça yuz kişilik zal kitobxonlar bilan tölgani – Özbekistonda doim ham kuzatilavermaydigan ijtimoiy voqea böldi.

Tadbir iştirokçilarining katta qismini yoşlar taşkil etgani e’tiborga loyiq. Jyeyms Robinson ma’ruzasidan keyin sahnada avvaliga iqtisodçi, Harvard universiteti doktoranti Botir Qobilov bilan suhbatlaşdi, şundan keyin auditoriyadan tuşgan bir neçta savollarga javob berib ötdi.

Jamoatçilik tadbirni iliq qarşi olganini ta’kidlaş lozim. Qator faollar ijtimoiy tarmoqda taşkilotçilarga minnatdorçilik bildirib, bu kabi uçraşuvlar davom etişi kerakligini ta’kidlaşdi.

“Mamlakatlar tanazzuli sabablari” kitobining özbek tilidagi navbatdagi tiraji yaqin kunlarda Asaxiy.uz tomonidan sotuvga çiqarilişi kutilmoqda.

Komron Çegaboyev