«Bu yerga kim nima maqsadda kelsa, qidirganini topadi» – Amerikada 8 yildan buyon taksi haydayotgan Habibulloning hikoyasi
|21:05 / 09.04.202354 91111 min
Asli özbekistonlik Habibullo Sa’dullayev 11 yildan buyon AQŞning Nyu-York ştatida mehnat qilib, yaşab kelmoqda. Dastlab Manxettenda velosipedlar ijaraga beriş bilan şuğullangan qahramonimiz bugun Uber'da haydovçilik qiladi. Habibullo Kun.uz muxbiri bilan suhbatda Amerikada haydovçilik qiliş, uning qiyinçiliklari va şaroitlari, Nyu-York hayoti haqida gapirib berdi.
— Birinçi bu yerga qanday qilib kelganingiz haqida gapirib bersangiz.
— Amerikaga kelişim tarixi juda qiziq bölgan. Heç qanday tayyorgarlik körmaganman. Omadimni sinab köray deb harakat qilganman. Ingliz tilini mukammallaştiriş dasturi böyiça topşirib, talaba vizasi bilan kelganman. Öşa paytda juda köp Amerikadagi tanişlarim Nyu-Yorkka topşirma, viza oliş imkoniyatlaring çeklangan böladi, deyişgan. Lekin baribir harakat qilib körganman. Boşida vizangiz tasdiqlandi, olib keting, deyişganida işonmaganman, çunki doim qiyin deb eşitib kelganman. Ikki daqiqalik intervyu va vizani olganman. Bu yerga kelgunimça Toşkentda köp joyda işlaganman, oxirgi iş joyim Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligining “Özmarkaz impeks” kompaniyasida işlaganman. Amerikaga birinçi kelganimda, ya’ni 2011 yilda töfondan keyin suv bosib tovarlarning bir qismi oqib ketgan omborda hisob-kitob böyiça işlaganman. U yerda bir oy işlab, Manxettendagi – Central park’da turkmanistonliklarning velosiped ijaraga beradigan şirkatiga yordamçi bölib işga kirganman va bir oydan keyin menejyer lavozimiga kötarilganman. 3 yil işladim u yerda ham. Asosan «Work and travel” dasturi böyiça kelgan örta osiyolik yigitlarga ijaraga velosiped berardik.
U yerda kötarilişim mumkin bölgan yuqori daraja şu iş boşqaruvçilik edi, unga erişdim. Şuning uçun ham boşqa joyda işlaşga harakat qilib, Uber taxi'ga işga kirganman. Men işga kirgan paytlarda oylik maoş juda yaxşi edi. Keçki soat 17⁰⁰ da işga çiqib, soat 01⁰⁰ gaça umumiy xarajatlar bilan 450-500 dollar topardim, sof foyda ham yaxşi bölardi.
Toşkentda paytim yaxşi bölgan topiş-tutişim. Çunki u paytda eng yaxşi maoş tölaydigan vazirlik edi Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligi. Ammo soğliğim kötarmadi, közimni davolatiş uçun ham topşirib körganman vizaga.
— Özbekistondan kelib Uber taxi'da işlaş uçun nima qiliş kerak? Işga kiriş qanday böladi, talablari qanday?
— Nyu-Yorkning öz qonun-qoidalari bor. Imkoniyat yaratib beradi, lekin qoidalarga böysuniş kerak. Hozirgi kunda birinçi navbatda AQŞning haydovçilik guvohnomasini oliş kerak. Birinçi olgan paytda «D» toifa beradi, 6 oydan keyin esa yollanib işlaşga ruxsat beruvçi «Ye» toifa beriladi. Keyin 24 soatlik kurs öqiladi, test topşiriladi. Keyin esa tibbiy ma’lumotnoma beriladi. Har yili majburiy tarzda narkotik moddalarga tekşiriladi. Söng 6 soatlik haydovçilik xavfsizligi böyiça kurs öqiladi. Yana Nyu-Yorkda nogiron insonlarga xizmat körsatiş böyiça 2-3 soatlik kurs öqiladi. Bularning barçasi pulli, taxminan 800-900 dollar pul va 6 oyça vaqt ketadi.
Mavzuga oid
Lisenziya olgandan keyin ham avtomobil topiş muammosi bor. Har qanday maşinani olib bölmaydi, maxsus raqamlanib biriktiriladi. Lekin sönggi yillarda taksi xizmatiga yangi avtomobillar jalb qiliş töxtatilgan, ya’ni taksilar soni oşmaydi.
Habibullo Sa’dullayev. Foto: Şaxsiy arxivdan
Umuman, Uber taxi'da işlaş uçun nimalar kerak: birinçi navbatda hamma narsa qonuniy bölişi kerak; soliq tölovçi raqami; Nyu-York şahri haydovçilik guvohnomasi olinganiga 6 oy ötgan bölişi va «Ye» toifa kerak; 24 soatlik kurs olinadi; tibbiy ma’lumotnoma; narkotik va alkogol testi; 6 soatlik xavfsizlik kursi va 2 soatlik nogironlarga xizmat körsatiş kursi olinadi.
Maşina oliş uçun ijaraga beruvçi şirkatlar bilan kelişiladi. 3 xil maşina turi bor, xizmat narxlari ham şunga yaraşa böladi. 4-5 oldin Uber taxi kompaniyasi 30-35 foiz olar edi, hozir 50 foizgaça ham oladi.
Deylik, oyiga 10 ming dollar pul topiladi. Şundan 6-7 ming dollari özingizga qoladi. Buning içidan taxminan 900 dollar benzin uçun işlatiladi, har hafta maşinaning moyi almaştiriladi, maşina holatiga qarab ta’mirlaşlar böladi. Oldingi maşinamda bir marta avtoservisga kirişim örtaça ming dollar bölardi. Hozirgi maşinam (Toyota) 2 yil içida bir marta buzildi. Nyu-Yorkda 90 foiz taksilar Toyota maşinalari. Bundan taşqari, har yili 10 aprelgaça davlatga daromad soliği tölanadi. Soliqlar ham har xil: oilali odamga boşqaça, yolğiz odamga boşqaça, Nyu-York ştati soliği va federal soliq. Taxminan 30 foiz soliqqa ketadi. Yana har oy 200-300 dollar maşina suğurtasi tölanadi. Hammasini hisoblasak, 10 ming dollardan 4 ming dollari özimga qoladi. 4 ming dollar yolğiz inson uçun yetadi, lekin oilali odamga yetişi juda qiyin.
— Odatiy sariq taksilar bilan Uber taxi'ning qanday farqi bor?
— Sariq taksilar köçalardan odam oladi. Qöl kötargan odamga töxtaşga majbur ular. Faqatgina bir kunda 3 marta töxtamay ötişi mumkin qandaydir holatda, aniq bilmayman. Uber taxi esa onlayn çaqirtiriladi. Sariq taksilarda ham, Uber taxi'da ham km va soatga qarab pul hisoblanadi maxsus dasturda.
— Uber taxi'da işlamoqçi bölganlarga qanday maslahat berasiz?
— Birinçi örinda ingliz tilini bilişi kerak. Özbekistonning haydovçilik guvohnomasi ham kerak böladi. Nimagaki, yuqorida aytgan suğurta puli miqdori haydovçining tajribasiga ham boğliq. Haydovçilik guvohnomasi qançalik eski bölsa, suğurta puli ham şunça kamayib boradi, çunki xavfsizlikka boğliq, tajriba hisobga olinadi.
Kelmoqçi bölganlar kelaversin, lekin oila bilan kelişni maslahat bermayman. Çunki bir kişi işlasa, juda qiynalib qoladi. Katta bosim bilan köp işlaşga töğri keladi. Lekin bemalol pul topsa böladi, qidirgan narsasini topadi kelgan odam.
— Bu yerda ekaningizdan afsuslaniş böladimi?
— Ba’zida afsuslaniş böladi. Ayniqsa, 2016 yildan keyin hukumat özgargaç, mening ham qandaydir foydam tegardi Özbekistonda bölganimda, degan fikrlar ötib turadi. Birinçi 3 yil juda qiynalganman, özbeklar bilan gaplaşişga zor bölganman. Keçqurun Özbekistonning Vaşingtondagi elçixonasiga telefon qilardim, u vaqtda işlamaydi, lekin avto javob beruvçi özbekça talaffuzda «Assalomu alaykum» deyişi yuragimni ezib yuborardi. Haligaça yiğlagim keladi eslasam. Lekin hozir inglizça qöyilgan. Vatanni soğinmay bölarkanmi?
Boşida özbekça ovqatlar topiş qiyin edi. Hozir bir neçta restoranlar oçildi, yaxşi özbek oşpazlari keldi. Lekin haligaça Çorsu xonimini heç kim tayyorlay olmayapti. Va gumma ham yöq. Boşqa ovqatlarni juda yaxşi qilişadi. Özbek restoraniga kirganimda xuddi uyga kirganday his qilaman, onam tayyorlaydigan ovqatlar hidi kelib turadi.
— Farzandlaringiz kelajagini AQŞda körasizmi yoki Özbekistonda?
— Xohlayman Özbekistonga borişini. Lekin ular allaqaçon AQŞ fuqarosi. Bilmadim, köramiz hali... Ammo Nyu-Yorkning özidan ketiş niyatim bor, bir neçta ştatlar variantini körib çiqyapman.
Yaxşi tomoni şuki, özingiz qanday şaroitni istasangiz, şunday ştatlar bor. Masalan, qorli, issiq, şaharsozlik rivojlangan ştatlar yoki yaşil manzarali. Nyu-Yorkdan boşqa ştatlarda daromadingiz kam, lekin yaşaş uçun ketadigan mablağ ham mutanosib şunga. Nyu-Yorkda yaxşi yaşaşingiz mumkin, lekin ortiqça pul saqlab qöyolmaysiz orttirib.
Habibullo Sa’dullayev. Foto: Şaxsiy arxivdan
Nyu-Yorkda bir yillik örtaça oylik 90-100 ming dollar, Floridada esa 24 ming dollar. Uylar ham, boşqa narsalar ham arzon şunga mutanosib tarzda. Nyu-Yorkda Uber taxi xizmatida ikkinçi iş sifatida işlasangiz yaxşi. Talabalar uçun, yolğiz yaşaydiganlar uçun Nyu-Yorkdan yaxşi ştat yöq. Nyu-Yorkdan boşqa ştatlarda hayot unçalik qaynamaydi, köçada odamlar kam, keçqurun köçaga çiqişmaydi, gavjum emas. Oldingi mer payti ança xavfsiz edi Nyu-York, yangi mer bölgaç esa xavfli bölib qoldi. Oldin uysizlarga turistlar sadaqa berardi, ularning daromadi bölardi. Karantin davrida esa turistlar kelmadi, ularga daromad yöqoldi. Bir neçta odamlarni metro tagiga itarib yuborişdi heç qanday sababsiz. Politsiya nazorat qilyapti, lekin baribir boşqarib bölmayapti. Karantin paytida osiyoliklarga yomon köz bilan qaraş ham böldi Xitoydan kirib keldi virus deyilgani uçun. Manxetten, Bruklin taraflar xavfsiz, lekin boşqa joylarda xavf bor. Hatto politsiya bormaydigan joylar ham bor.
— Yomon tomonlari qanday işingizning?
— Birinçi navbatda faqat maşinada ötiriş. Yaxşi odamlar ham, yomon odamlar ham ötiradi maşinaga. Xavfsizlik jihatdan tavakkal böladi, çunki yomon odam ötirgan bölişi mumkin. Keyin taksi xizmatlari jamiyatining politsiya nazorati bor, jarimalarga tortadi, sud böladi.
Nyu-York politsiyasi zararsiz kiçik qonunbuzarliklarga köz yumib yuboradi. Nyu-York raqamidagi taksilarga unçalik tegişmaydi, çunki qiyin ekanini bilişadi. Boşqa ştat maşinasi şunday qoida buzsa, birdan töxtatişadi. Eng kam jarima 50 dollar böladi. Agar kameraga tuşib qolsa, jarima tölanadi va muammo hal. Lekin politsiya töxtatsa, uning sudi böladi, muammo böladi. Qoida buzarlik böyiça ham ball berib boriladi, agar 10 ballga çiqib ketsa, bir yilgaça haydovçilik guvohnomasini olib qöyişi mumkin. Lekin bir narsa yoqadi menga: politsiyaga qoidabuzarlikka majbur bölganingiz sababini tuşuntirib bersangiz, tuşunişadi. Tuşunmaydigan politsiyaçilar ham bor.
— Vaşington va Nyu-Yorkdagi Özbekiston vakolatxonalari özbekistonliklarga yordam beradimi? Aloqalar qanday?
— 2016 yildan keyin katta özgariş böldi bu borada. 2012 yilda konsullikdan röyxatda turiş masalasida yordam söraganimda, biz faqat Özbekistonga foydasi tegadiganlarga yordam beramiz, deyişgan. 2016 yildan boşlab turli uçraşuvlar qilişadi, bayramlar nişonlanadi. Lekin faqat telefon qilganda tuşib bölmaydi vakolatxonaga. Vakolatxonaning öziga borilsa, qöldan kelgança yordam berişadi, bu tomoni yaxşi taşkillaştirilgan. Baribir telefon masalasida işlaşi kerak, har xil vaziyat bölişi mumkin fuqarolarda. Vaşingtondagi vakolatxonada göşakni kötarişadi.
Farzandlarimiz özbek tilida ham darslar ötişini xohlaymiz. Elçixona buni taşkillaştirsa böladi, yöli bor. Masalan, rus tili darslari ötiladigan maktablar bor. Xuddi şu narsani biz ham xohlaymiz. Bolalarning özbekça talaffuzi buzilib ketgan. Özbek jamiyati borgan sari kengayib boryapti, ehtiyoj ham ortyapti özbek tili darslariga. Faqatgina özbek jamiyati qoşida tögarak bor. Baribir maktabda örgangani boşqaça.
