Özbekning “Temir erkagi”ga aylangan san’atkor – Murod Rajabovni xotirlab
|20:45 / 21.04.202344 16312 min
“Ajoyib xayolparast” filmidagi qişloq bolalarining fransuz tili öqituvçisi, “Töylar muborak”dagi sartaroş, “Tangalik bolalar”da Parijga ketiş orzusida bölgan Orif aka, xalqimizning “Temir erkagi”ga aylangan Murod Rajabov endi oramizda yöq.
Özbekiston xalq artisti, taniqli aktyor, özbek kino xazinasidan joy olgan bir qator filmlardagi rollari bilan tomoşabinlar mehrini qozongan Murod Rajabov 8 aprel kuni uzoq davom etgan kasallikdan söng 74 yoşida vafot etdi. “Sevimli” telekanalida marhum san’atkor xotirasiga bağişlangan maxsus körsatuv efirga uzatildi. Kun.uz körsatuvda Özbekiston xalq artisti Murod Rajabovning döstlari, hamkasblari, şogirdlari tilidan yangragan iqtiboslarni jamladi.
Isamat Ergaşev, kinorejissyor, aktyor, Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi:
Foto: MTRK
– Yoş gvardiyaçilar teatri 1968 yilda oçilganda, Malik Qayumov hammamizni kinoga olgan. Şunda bir yigit kelib, men bilan söraşdi. Şu teatrda işlamoqçiman, dedi. Şunaqa tarzda tanişganmiz birinçi. U paytda institutda öqir edi. Teatrda çiroq beruvçi edim, Murod menga yordamçi bölib kelgan. Keyinçalik spektakllarda birga öynadik, men kinoga ötib ketgaç, u teatrda qoldi. Söng kinolardayam birga öynadik.
Bir kuni «Isamat aka, bir asar bor, men boş rolda öynasam, sizga beraman» deb qoldi. Oldin öqiylik dedim, söng «Temir xotin» pesasini olib kelib berdi. Men ham boş rolda Murodni kördim. Rahbarlar boşqa odamni aytişdi, men heç kimni sinamayman boşqa, Murod Rajabov öynaydi, deganman.
Murod bilan işlaş juda maroqli edi. Albatta, nimadirlar öylab topardi va asarga qöşilardi şu. «Temir xotin»da ham Şarof Boşbekov, ssenariyçi Mahmud Töyçiyevlar bilan birga Çust tumanida olganmiz kinoni, qiynalmaganmiz.
– Murod Rajabov bilan 17 yoşdan döst edik. Otasi temiryölda işlardi, uylariga tez-tez borib turardim. Juda samimiy oila edi. U bitta öğil bölgani uçun erkaroq edi.
Mavzuga oid
Murod maqtançoqlikni juda yomon körardi. Birov zör çiqibdi deb gapirsa, ğaşi ham kelardi. Keyin, har bir işga mas’uliyat bilan yondaşardi. S’yomka oldi keçasi bilan tayyorgarlik körardi. Bir kuni uyiga borsam, öğlim heç qayerda çiqmayapti deb yiğlab qoldi. Murodga aytsam, yöq dedi. Ssenariyni körsatgaç, yoqib qoldi. Öşa körsatuv juda maşhur bölib ketgan.
Zulfiqor Musoqov, kinorejissyor, Özbekistonda xizmat körsatgan san’at arbobi:
— Bu insonlarsiz men kino qilolmasdim. Vafot etgan aktyorlarimiz köpayib ketdi. Rimma Ahmedova, Töyçi Oripov, Rixsiboy Muhammadjonov, Anvar Ergaşev, Hojiakbar Nurmatov, Fathulla Ma’sudov, Töti Yusupova, Pölat Saidqosimov, Husan Şaripov, endi esa Murod aka... Men uçun qiyin. Xuddi «Osmondagi bolalar»dagi rejissyor qahramondek vokzalda bir özim qoldim, hamma ketdi.
Murod aka yumorni maromiga yetkazardi. «Temir xotin»dagi sigir soğiş sahnasini körib, kulib, yiqilib tuşganman. Haqiqiy özbekka, xalqçil obraz olib çiqib, yurakka yetkazadigan qobiliyatlari bor edi. Melis Abzalov ta’biri bilan aytganda, zira hidi bor edi Murod aka ijodida.
Murod aka improvizatsiyani yaxşi körardi. Aktyor va rejissyor obraz ustida işlayotganda bir-biriga yordam berişi kerak. Mana şunday paytlar eng baxtli onlarim bölgan Murod aka bilan. Juda berilib işlardi obrazlar ustida. «Kiçkina tabib» filmida nabirasi yiqilib tuşgan joyidagi yiğlagan sahnani bir dublda olganmiz. Men ham yiğlab yuborganman. Keyin bir-birimizni quçoqlab yiğlaganmiz şu paytda.
«Kiçkina tabib» ssenariysi yozilayotganda, Murod aka, siz uçun mana bu rol, deb aytib qöyganman. Sening xohlagan ssenariyingda öynayman, degan. Xuşçaqçaqlik bilan, juda ajoyib muhitda olganmiz kinoni.
Ğallaorolga tomoşabinlar bilan uçraşuvga borganmiz. Şunda «Zulfiqor, mening ham yoşim ötib qoldi. Meni boş qahramon qilib ssenariy yoz» degandilar, boşlagandim ham ssenariyni...
— San’atni yaxşi köradigan, ikir-çikirigaça e’tibor beradigan xarakter Murod Rajabovning otasida bölgan. U kişi nay çalgan. Ota-onalarini körganman men.
Menga doim aytardi: «Traktorçi rolini öynasang, öşaning ijobiy taraflarini köproq oç. Taşqi körinişga e’tibor ber. Traktorçilarning tirnoğining içi, qöl qadoqlari qora moy bölib turadi, şu narsalargayam e’tibor ber». Mana şunday narsalargayam e’tibor qaratardi. Murod akam tuğma aktyor edi.
Doim kitob kötarib yurardi. Köproq jahon adabiyotiga qiziqardi. Ayniqsa, Nozim Hikmat, Aziz Nesinni köp öqirdi. Aziz Nesin asari böyiça ssenariy ham yozgandi.
Mirzabek Xolmedov, aktyor va qiziqçi, Özbekistonda xizmat körsatgan artist:
Foto: YouTube / Mirzo teatri
— Yusufjon qiziq Şakarjonov haqida spektakl qöyilgan edi. Öşa spektaklda ustozni öynardi Murod Rajabov. Biz şu spektaklning dekaratsiyasini qurganmiz. Spektakl tugaganda rus millatiga mansub kişilar yiğlab yuborardi. Nega yiğlayapsiz deb söraganimda, bunday ijroni körmaganman, deyişgan. Murod aka jiddiy rollarni juda maromiga yetkazib öynardi.
Murod Rajabov ğiybat qilmasdi. Biror davrada kimdir haqida gap ketib qolsa, qöyinglar bunaqa gaplarni, boşqa narsani gaplaşamiz, derdi. Lekin, juda qattiq jahli çiqardi. Kayfiyati yaxşi bölsa, jahlini çiqarib bölmasdi. Heç kimga hasad qilmagan, haqiqiy şaxs edi. Töğrisöz edi.
Ergaş qörboşi rolini öynagan edi. Juda maromiga yetkazib qöygan. Lekin sovet tizimining kinosi bölgani uçun, hozir töğri kelmaydi. Öşa kino s’yomkasidan keyin «Ajoyib xayolparast» filmida öynagan, oldingi kino uçun soçini kal qilgani sababli parik kiyib öynagan bu kinoda. Murod Rajabov barça yönalişdagi rollarni maromiga yetkazib öynardi. Uluğ ustoz edi.
Dublyajda işlamagan bölsalar ham, juda çiroyli ovozlari bor edi. Raj Kapurning «Mening ismim Masxaraboz» kinosiga ovoz bergan edilar. Dublyajdan keyin kino qayta tuğilgandek bölgan.
Murod akamdan köp foydalansa bölardi. Faqat komediyada emas, dramalarda, tragediyalarda foydalansa bölardi. Nasib qilmadi... Mustaqillikdan keyin kino oyoqqa turmagan vaqtda ijtimoiy komediyalarda rol öynadi, vaholanki, uluğ insonlar obrazini gavdalantirgan bölardi.
San’atkor inson öz kasbining ustasi bölsa, öşa insonning örnini heç kim bosolmaydi. Yaxşiroq qiliş, yaxşiroq yetkaziş mumkin, lekin uningdek qilolmaydi. Murod akaning oddiy turişida rol bor edi.
— Murod Rajabovning ijodiy hayoti ikkiga bölinadi. «Bosmaçilar» haqidagi filmlar u davrda qolib ketdi, mustaqillikdan keyin esa Murod akaning yangi qirralari oçildi. «Temir xotin» filmi hayotiy aççiq haqiqatlarni oçib bergan film edi öşa davrda.
Murod Rajabovni teatr aktyori sifatida juda kam odam biladi. Lekin hozirgi Özbek Milliy drama teatrining eng yetakçi aktyorlaridan biri bölgan. Mustaqillikning ilk yillarida teatr va kinoda inqiroz davri böldi, öşa paytlar tadbirkorlik ham qilganlar ma’lum muddat. Baribir peşonasiga aktyorlik bitilgan ekan, kinoga qaytdilar.
Toğay Murodning «Otamdan qolgan dalalar» asarini Şuhrat Abbosovga Murod aka olib borgan şuni qöyaylik deb. Şunday asarlarni tuşungan, qadrlagan inson sifatida juda ham ziyoli aktyor edi. Bugun bunday fikrlaydigan, kitob öqiydigan aktyorlar kam.
Hamma joyda fayz berib turardi Murod aka. «Oşga marhamat» körsatuvi orqali ham köp hissa qöşdilar milliyligimizga. Muqimiy teatrga direktor bölib borganda, intervyu olganman, şunda qöşiq ham kuylab bergandilar. Afsuski, saqlanib qolmagan u intervyular. Teatrda ham nimalardir qilişga harakat qildilar. Murod aka filmlarda qoldi, çeksiz muhabbat bilan tomoşabin ham qoldi.
Oxirgi yillarda Murod aka juda kam intervyu berardi. Oxirgi marta borganimda onangiz ötib qolgani uçunmi, deb söraganimda, ha, kinolargayam, intervyulargayam onam uçun borardim, deganlar. Bir marta Murod akadan mukofot va boşqa narsalarini söraşganda, yiğmaganman, degan ekan, lekin onalari men yiğganman deb olib çiqqan ekan katta arxivni.
Matyoquv Matjonov, aktyor, Özbekistonda xizmat körsatgan artist:
— 1976 yilda teatrga borganimda, birinçi körgan insonim Murod Rajabov bölgan. Baxtiyor Ixtiyorov taklifi bilan köplab yoşlar teatrga borgan edi. Öşanda biz, yoşlar köproq Murod akam bilan köproq çiqişib ketdik. Öziga odamlarni tortuvçi energiyasi bor edi. Ba’zi aktyorlarga öxşab ğayirlik, yoşlarni çiqiştirmaslik qilmasdilar. Aktyorlik mahoratini, sirlarini yoşlardan berkitmasdi. Men va men tengi aktyorlarni teatr va kinoga olib çiqqan inson Murod Rajabov böladi.
Boşqalarga öxşamaydigan tarzda suhbatlaşardi odamlar bilan. Nihoyatda jaydari, xalqçil sözlar bilan tuşuntirib qöyardi biror nimani. Teatrda «Hamlet»ni qöying deb iltimos qildi yoş aktyorlar. Şunda hammaga rollarni böldi, Ozrik roli tuşgan aktyor juda kam sözi bor ekan, bir marta körinarkan deb noligandek böldi. Murod akam «Bilasanmi, Ozrik bu. Yer-suvi köp, boy odam böladi» degandi, u aktyor ham sodda edi, şundan xursand bölgan. Demoqçimanki, xalqçil, oddiy gaplaşardi, bizgayam şuni örgatganlar.
Murod akaning şunçaki ötib ketadigan roli yöq. Oddiy epizodik rol bölsa ham juda muvaffaqiyatli çiqqan. «Töylar muborak» filmidagi kiçkinagina roli ham xalqimizning köproq esida qolgan boşqa rollarga nisbatan.
Soğliqlari bilan boğliq holatda ijoddan uzilib qoldilar. Iş, ijod deb köp e’tibor bermasdilar öziga. Kasbini, qilayotgan işini nihoyatda sevadigan inson edi. Maza qilib işlardi. Özbek kinosi Murod akaning imkoniyatlaridan töliq foydalana olmadi. Köpçilik oxirgi komedik rollarini biladi, lekin Murod aka buyuk tragik aktyor edi. Şukur Burhonov darajasida edi. Teatrda ham, kinoda ham foydalana olişmadi.
Ma’lum vaqt kinoga umuman e’tibor bölmadi. Keyinçalik şaxsiy filmlar çiqa boşladi, ular esa iqtisodni öylaydi. Xalqimiz komediyani yaxşi köradi, şuning uçun şu rollarda öynaşga majbur böladi aktyor. Tirikçilik qiliş kerak. Bir kuni Murod akamga kattaroq narsalarda öynaşingiz kerak, kiçik narsalarda nima qilyapsiz, desam, mening boşqa tirikçiligim yöq, nima qilay, qani öşa katta asarlar, dedi. Endi sekin-sekin çiqyapti katta asarlar. Lekin şunday aktyor ketdi...
Oxirgi marta kasalxonada reanimatsiyada körgandim. Maşhur ijodkorlar töğrisida turkum hujjatli filmlar olayotgandik. Murod akam haqida ham olamiz deb, suratga oliş kunini belgilamoqçi edik, kerakmas dedilar. Köndirdim. Sovuq bölgani uçun tabiat yaşillaşsin, keyin olamiz dedi, ammo mana armon bölib qoldi, ololmadik. Kasalxonaga tuşib qolgaç, meni olib ketinglar bu yerdan, dedilar. Toki tirik ekanmiz, heç qaçon xotiramizdan Murod Rajabov öçmaydi.
