Energetika sohasi böyiça xalqaro ekspert Ravşan Xöjanov Kun.uz'ga taqdim etgan maqolasida Yevropa va Özbekiston energetika bozorlarini tahlil qiladi, elektr energiya iste’moli va aholi daromadlarini soliştiradi.
Sönggi yillarda Özbekiston hukumati energetika sohasini yaxşilaş böyiça köplab töğri qadamlar taşlamoqda: qayta tiklanadigan energiya işlab çiqariş hajmini oşiriş (bu bilan qazib olinadigan yoqilğiga qaramlikni kamaytiriş, ekologik vaziyatni yaxşilaş mumkin), energetika tizimlarining samaradorligini oşiriş, energiya sarfini kamaytiriş, aholi örtasida energiyani tejaş madaniyatini rivojlantiriş, elektron hisoblagiçlarini örnatiş (elektron hisoblagiçlar energiya sarfini töğri ölçaş va tölovlarni qulay qiliş, korrupsiya va tovlamaçiliklardan xoli amalga oşiriş imkonini beradi) – şular jumlasidan.
GDR va GFR birlaşganda
Men Germaniyaning sobiq GDR hududida bir muddat yaşaganman. Bir paytlar bu yerda IES tizimi sobiq sovet tizimiga öxşaş edi, ikki Germaniya birlaşgandan keyin energiya tizimi noldan yangilandi. 2022 yilda Germaniyaning umumiy elektr energiyasi iste’moli 483,9 mlrd kVt·soatni taşkil etdi, bu – dunyodagi beşinçi körsatkiç. Özbekistonda esa umumiy elektr energiyasi iste’moli 65 mlrd kVt·soatni taşkil etgan (dunyodiga 61-körsatkiç), Germaniya Özbekistondan 7,4 baravar köproq elektr energiya iste’mol qilgan.
Germaniyada va Özbekistonda elektr iste’moli
Germaniya va Özbekistonda elektr energiyasi iste’moli taqsimoti bir-biridan farq qiladi. Germaniyada iste’molning eng katta uluşiga işlab çiqariş va sanoat (42%), şuningdek, uy xöjaliklari (27%) töğri keladi. Özbekistonda elektr energiyasi iste’molining eng katta uluşini işlab çiqariş (44%) va transport (27%) egallaydi.
2022 yil holatiga köra, Germaniya aholisi 84,3 millionga yaqin, Özbekistonda esa 36 milliondan oşib ketdi. Garçi, Özbekistonda aholi soni kamroq bölsa-da, Germaniyada aholi jon boşiga energiya iste’moli va tölovi Özbekistonga qaraganda sezilarli darajada yuqori. Germaniyada elektr energiyasi va iş haqi örtasidagi farq Özbekiston bilan soliştirganda sezilarsiz ekaniga bir qança omillar mavjud. Bu ikki davlatning iqtisodiy rivojlanişi, texnologik darajasi va infratuzilmasidagi farqlar bilan boğliq. Germaniyada örtaça iş haqi esa Özbekistonnikidan ança yuqori, bu esa qöşimça elektr xarajatlarini qoplaşi mumkin. Ammo ikki davlatdagi iqtisodiy vaziyatni töliq taqqoslaş uçun işsizlik, inflatsiya, ijtimoiy nafaqalar va boşqalar kabi boşqa omillarni ham hisobga oliş zarur.
Germaniyada maişiy iste’molçilar uçun elektr energiya narxi Özbekistonnikidan sezilarli darajada yuqori. Ötgan yili Germaniyada maişiy iste’molçilar uçun elektr energiyaning örtaça narxi 1 kV·soat uçun örtaça 0,35 yevroni, Özbekistonda bu esa örtaça 0,035 yevroni taşkil qilgan.
Mavzuga oid
Germaniya va Özbekistonda minimal daromad
Germaniyada iş beruvçilar öz xodimlariga tölaşlari kerak bölgan eng kam iş haqi bor. 2023 yildan boşlab Germaniyada eng kam iş haqi soatiga 12 yevroni taşkil qilib, töliq iş kuni (kuniga 8 soat) işlaydigan xodim oyiga kamida 1920 yevro olişi kerak. Özbekistonda esa taxminan 100 yevroni taşkil etadi. Nega 100 yevro deyapman? Çunki Özbekistonda köpçilikning qöşimça daromadi bor.
Bir qança omillarni hisobga olganda, xarajatlardan keyingi qolgan summa ikki davlatda bir-biriga yaqinlaşib qolişi mumkin. Zero Germaniyada Özbekistonga qaraganda juda katta sarf-xarajatlar bor: deyarli barça ijarada turadi, kommunal va elektr va issiqlik energiya xarajatlari mavjud yuqori. Germaniyada 1 xonali ijara narxi eng yuqori bölgan şaharlar – Myunxen (1280€), Frankfurt (1035€), Berlin (960€). Eng past ijara narxlari Bremen (690€) va Laypsigda (590€).
Germaniyada turmuş darajasi dunyodagi eng yuqori körsatkiçlardan biri bölib, yaşaş narxi boşqa Yevropa mamlakatlariga qaraganda örtaçadan past. Germaniyada örtaça oila oyiga taxminan 2500€ sarflaydi, şundan taxminan 920€ kommunal tölovlar uçun, taxminan 390€ oziq-ovqat uçun, 325€ transport uçun va 240€ dam oliş uçun va taxminan 630€ boşqa xarajatlar uçun ajratiladi.
Germaniyada ijtimoiy himoya
Germaniyada yiliga 14 109€dan kam maoş oladigan aholi kam daromadli guruhga kiradi (bu guruhga aholining taxminan 15% kiradi). Ayollar erkaklarga qaraganda kambağallik çegarasidan biroz köproq daromad olişadi. Qaşşoqlik çegarasidan past daromadga ega bölgan boşqa ijtimoiy guruhlarga yolğiz ota-onalar (27%), işsizlar (74%) va ta’lim darajasi past odamlar (25%) kiradi.
Energiya iste’moliga çuqurroq nazar
Germaniyada elektr energiyasining asosiy iste’molini sanoat (42%), uy xöjaliklari (29%), transport va köçalarni yoritiş kabi boşqa maqsadlar (29%) taşkil etadi.
Özbekistonda elektr energiyaning asosiy iste’molçilari sanoat (45%), uy-joy kommunal sektori (31%), qişloq xöjaligi (9%) va boşqa maqsadlar (15%) hisoblanadi. Har ikki davlatda sanoat elektr energiyasining asosiy iste’molçisi hisoblanadi. Biroq Özbekistonda uy-joy kommunal sektori va qişloq xöjaligi ham elektr energiyasining salmoqli qismini iste’mol qiladi.
Federal tarmoq agentligi (Bundesnetzagentur) ma’lumotlariga köra, 2022 yil may holatiga köra, Germaniyada işlab çiqariş manbalarining umumiy örnatilgan sof quvvati 232 GVtni, şu jumladan ekspluatatsiya 218 GVtni taşkil etgan.
Ta’kidlaş joizki, mavjud elektr stansiyalarining örnatilgan quvvatlari tarkibida (218 GVt – diagrammaga qarang): 61,8% muqobil energiya manbalari, jumladan, şamol, quyoş, geotermal elektr stansiyalari, biomassa va çiqindilarni yoquvçi elektr stansiyalari; 6,7% GES va GAES taşkil etadi. Şundan körinadiki, muqobil energiyaning umumiy uluşi 68,5% ni taşkil qiladi. Organik yoqilğilarni (jami 27,9%) yoquvçi IESlarning sof örnatilgan quvvatlar tarkibida 50,2 foizini kömir, 45,1 foizini tabiiy gaz va 4,8 foizini suyuq yoqilği taşkil etadi. Atom energetikasining uluşi (uçta reaktor) 1,9% ni taşkil qiladi.
Germaniya energetika bozorining katta qismi xususiy kompaniyalar qölida bölib, yirik sanoat korxonalari Energetika vazirligidan elektr energiyasini sotib oladi. Öz navbatida, aholi energiyani kiçik xususiy firmalardan oladi. Elektr energiyasi uçun tariflarning soni köp, ular oddiy aholi uçun möljallangan.
Germaniya energiya bozori 900 ga yaqin iştirokçini öz içiga oladi. Ammo yaqindan beri yirik korporatsiyalar va kompaniyalarni birlaştiriş tendensiyasi kuzatilib kelinadi. Germaniyaning 8 ta yirik energetika kompaniyasidan ikkitasi – Viad va Veba birlaşiş böyiça muzokaralar olib bormoqda.
Ilgari Özbekistonda elektr energiya iste’moli uçun tölovlarni aholidan undirişda qiyinçiliklar bölgan bölsa, elektr energiyasini hisobga oliş va nazorat qilişning avtomatlaştirilgan tizimi (ASKUE) loyihasi amalga oşirilgaç, tölov hajmi 80-90 foizga yetdi.
Germaniyada pul undirmalari aholining bank hisobidan avtomatik tarzda yeçib olinadi. Oldindan bir yil uçun tölagan iste’molçilar uçun çegirmalar mavjud bölib, masalan, agar beş kişilik oila bir yil uçun oldindan 6000 kVt tölovni amalga oşirsa, ularga tölangan summaning 15 foizgaça çegirma yoki 300 yevro bonus berilişi mumkin. Ammo oldindan sotib olingan limitidan oşib ketgan taqdirda elektr energiya iste’moli uçun ikki baravar köproq tölaşga töğri keladi.
Oilam bilan Germaniyaga ilk bor kelganimda Drezden markazida 3 xonali kvartira ijaraga olgan edik. Elektr va hokazolar uçun har doim mening bank hisobimdan belgilangan miqdor yeçilgan. Yil oxirida men bir yil uçun taxminan 800 yevro qöşimça tölaşim kerak bölgan. Keyingi yil esa tejamkorligim sabab taxminan 150 yevro qaytarib berişdi yoki kelgusi oylar uçun tölovni mendan soqit qilişdi. Mazkur 10 qavatli uyda qariyb 6 yil yaşaganimdan keyin, xuddi şu uyning xona içidagi issiqlik yöqolişini oldini oluvçi izolyatsiya qilingan 5 xonali uyiga köçdim (qiziq tomoni, şarqiy Germaniyadagi qurilgan uylar sobiq sovet davridagi uylar kabi qurilgan bölib, Özbekistondagi qurilgan uylardan heçam farq qilmaydi).
Nemislar tejamkorlikka intiluvçi xalq bölgani uçun, energiyani tejaşni ham davlat, ham uylarni ijaraga beruvçi xususiy kompaniyalar qöllab-quvvatlaydi.
Avvalgi uyimda faslning sovuq va iliq kunlarida ham isitiş tizimidan foydalangan bölsam, izolyatsiya qilingan uyda qişning sovuqli kunlarida ham deyarli isitiş tizimidan foydalanmadim. Binoning taşqi devorlari izolyatsiyasi şarofatidan yozning jazirama kunlarida ham uy içi salqin böldi.
Germaniyada panelli uylarni issiqlik izolyatsiya qiliş
Mana bu yerdan tarif hisob-kitobidan foydalangan holda xarajatlarni taxminiy baholaş yoki elektr energiyasini yetkazib beriş uçun maqbul tarifni topiş mumkin.
Germaniyada elektr energiyasining örtaça narxi mintaqa, provayder va tarif turi kabi köplab omillarga boğliq. Uç kişilik oila yiliga örtaça 2500 kVt·soat elektr energiya (0,34€) iste’mol qiladigan bölsa, bu oyiga 200 kVt·soatni, yillik xarajat esa 850 yevroni taşkil qiladi.
— iste’mol qilinadigan energiyaning 1 kVt·soat narxi (iste’molga boğliq) – elektr energiyasini işlab çiqariş va uzatiş uçun kompensatsiya sifatida xizmat qiladi;
— yetkazib beriş uçun özgarmas tölov – elektr energiyadan foydalaniş tarifi (iste’molga boğliq emas) va tarmoq kompaniyasining umumiy elektr tarmoqlariga ulaş joylarini işçi holda uşlab turiş xizmatlarini qoplaş, şuningdek, hisobga oliş va körsatkiçlarni oliş asboblari bilan ta’minlaş; yiliga örtaça 50-100 yevroni taşkil etadi.
Germaniyada elektr energiya narxi sönggi yillarda keskin ösişda davom etmoqda. Germaniya Federal statistika boşqarmasi ma’lumotlariga köra, 2021 yilda maişiy iste’molçilar uçun elektr energiyasining örtaça narxi bir kVt·soat uçun 31,9 sentni taşkil etgan. Bu 2020 yilga nisbatan 5,5 foizga oşgan. 2022 yilning aprel, may va iyun oylari holatiga köra, Germaniyaning 826 ta yirik elektr ta’minotçilari elektr energiyasi narxlari oşişini e’lon qilgan. Verivox taqqoslaş portali ma’lumotlariga köra, tariflar örtaça 19,5 foizga oşdi, bu esa 13 millionga yaqin uy xöjaliklariga öz ta’sirini körsatdi. Misol uçun, 2022 yil aprel oyida Germaniyada kommunal energiya provayderlari 1 kVt uçun 45-50 sent atrofida tariflarni taklif qilişgan edi. Bu qayta tiklanadigan manbalardan energiya işlab çiqariş va taqsimlaş narxining oşişi, şuningdek, energetika sektoriga soliq va yiğimlarning oşişi kabi turli omillar bilan boğliq. Bundan taşqari, Germaniya va boşqa Yevropa davlatlari Rossiyadan tabiiy gaz importini kamaytiriş siyosati gaz va elektr energiyasi narxining oşişiga olib keldi. Şunga qaramay, Germaniya hukumati elektr energiyasi narxining oşişini jilovlaş, jumladan soliq siyosatini isloh qiliş va samaraliroq energiya texnologiyalarini rivojlantirişni rağbatlantiriş yöli bilan çoralar körmoqda.
Ötgan yili Yevropa Ittifoqining statistika idorasi – Yevrostat birinçi marta Yevropa mamlakatlari uçun elektr energiyasi narxlarini e’lon qildi.
Jadvaldagi reytingga köra, YeI davlatlaridan elektr energiyasining eng past narxi Bolgariya bölib, bir kVt·soat uçun 11 yevrosentni taşkil etadi, bu Özbekistonning turmuş darajasiga yaqin bölgan davlatdir.
Yevropa hukumatlari atom elektr stansiyalaridan qisman yoki töliq voz keçib, qayta tiklanadigan energiyani rivojlantirişni izçillik bilan qöllab-quvvatlamoqda. Aksariyat fuqarolarning roziligini olgan uşbu qöllab-quvvatlaşning bir usuli – elektr energiyasi narxini oşirişdan iboratdir.
Hozirgi holatda Germaniya elektr energiya bozorida an’anaviy elektr stansiyalari uçun elektr energiyani işlab çiqarişning joriy xarajatlari tegişli töliq yuklaniş soatlari va yoqilği hamda CO2 sertifikatlari uçun narxlar quyidagiça: 2018 yilda qurilgan qönğir kömirli IESlarda 1 kVt·soat elektr energiyaning işlab çiqariş tannarxi 4,59-7,98 sentgaçani taşkil etadi. Yirik toşkömir IESlarida 6,27-9,86 sentgaça, gaz turbinali IESlarda esa eng yuqori narxga 12-29 sentga teng böldi. Biroq, sönggi voqealar ortidan 1 kVt·soat gaz narxi 20 sentgaça keskin oşib ketdi. Gaz va buğ turbinali (GBU) elektr stansiyalarida işlab çiqariş tannarxi 1 kVt·soat uçun biroz yaxşiroq 8-13 sentni taşkil qilmoqda. Biroq, xarajatlar ötgan yilga nisbatan sezilarli darajada oşişi kutilmoqda. Bu xarajatlarni IESlarning yuqori samaradorligi bilan qoplab bölmaydi. Oxirgi yillarda maişiy iste’molçilar va kiçik biznes sub’yektlari uçun elektr energiyasi narxi 60 foizdan ortiq oşdi.
Germaniya iste’molçilar uçun elektr energiya narxi böyiça Yevropada Daniya va Belgiyadan keyin uçinçi örinda turadi. Nemis oilasi sof daromadining taxminan 2 foizini elektr energiyasiga sarflaydi. Hisoblaş quyidagiça amalga oşirildi: Germaniyada örtaça daromad 2023 yilda 27.416 yevroni (farzandsiz, soliq sinfi 1) taşkil etadi (Manba: Statistisches Bundesamt – Destatis); kişi boşiga elektr energiyasi narxi ~ 500 evroga töğri keladi, ya’ni 600€/27.416€=1,8% yoki sof iş haqining 2% dan sal köproq, kuniga atigi 1,7 yevroni taşkil etadi.
Biroq, kuniga 1,7 yevro ham köp oilalar uçun oğir yukdir. Regulyator – Federal tarmoq agentligining statistik ma’lumotlarga köra, 2021 yilda 235 ming xonadon uçun (2020 yilda 230 ming xonadon) elektr energiyasi tölanmaganligi sababli töxtatilgan. 2019 yilda 289 ming xonadon elektr energiyasidan uzilgan. 2021 yilda 4,0 mln iste’molçilarning qarzi 100 yevrodan ortiq bölgani uçun va boşqa barça qarzlarni undiriş usullari (masalan, eslatma yoki ogohlantiriş – Zahlungserinnerung, Mahnung) foyda bermagan taqdirdagina elektr energiya uzilişi haqida ogohlantirişlar yuborilgan. Bu Germaniyadagi barça uy xöjaliklarining taxminan 10 foizni taşkil qiladi. Suv ta’minotidan farqli ölaroq, elektr energiya ta’minotidan uzilişni sudda asoslaş va texnik jihatdan amalga oşiriş osonroq. Bundan taşqari, elektr energiya ta’minotining qayta tiklanişi qöşimça 200 yevrodan ortiq xarajatlarga olib keladi.
Yevropada turmuş darajasi va tariflar
Dunyodagi sönggi global voqealar inflatsiyaga olib keldi, bu ötgan yillarga qaraganda ança yuqoridir. Ammo uning ortidan minimal stavkalarning oşişi kuzatildi.
Butun dunyo pandemiya va Ukrainada davom etayotgan uruş oqibatlari bilan kuraşmoqda. Inflatsiya esa rekordlarni yangilamoqda. Muammolarga qaramasdan, aksariyat davlatlar eng kam oylik iş haqini oşiriş ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning ajralmas qismi, hatto mana şunday oğir davrda ham buni e’tibordan çetda qoldirmaslik kerak degan fikrga kelgan.
Yevropada turmuş darajasi Özbekiston bilan soliştirganda albatta sezilarli yuqori. Biroq oxirgi paytda bizning restoranlarimiz va kiyimlarimiz ularnikidan farq qilmay qolyapti. Yevropaliklarning katta qismi, masalan, qişda kvartirasini yetarliça isitişga moliyaviy tomondan qodir bölmay qolyapti, yilning sovuq kunlarida uy içida issiq kiyim va paypoq kiyib yurişga majbur bölişyapti.
Özbekistondagi markazlaştirilgan isitiş tizimi aslida haşamatdir. Nemis professor ustozim yölda yöqotiladigan issiqlik uçun ham pul tölaşimiz kerak, şuning uçun issiqlikni tejaş uçun uyda qalinroq kiyinib yuriş kerak degan edi. Yevropada hamma narsa joy-joyiga qöyilgan, ammo evaziga har bir fuqaroga katta miqdorda soliq solinadi.
Eng malakasiz yevropaliklar soliqlardan keyin qança maoş olişlarini soliştiriş juda qiziq.
Dunyo mamlakatlaridagi eng kam iş haqi (soliq tölagandan keyin ham) siz xavotirsiz sarflaşingiz mumkin bölgan pul miqdori aniq emas. Birinçidan, siz ijara (yoki ipoteka), soğliq suğurtasi, bola uçun boğça-maktab uçun tölaşingiz kerak böladi. Şundan keyingina oziq-ovqat uçun biror narsa qoladi, bu ham qimmat dökonlarida xarid qiliş uçun emas.
Quyida Yevropaning alohida davlatlari uçun eng kam iş haqi keltirilgan (2023):
Izoh: Yuqoridagi eng kam oylik iş haqlarini soliştirganda şuni hisobga oliş kerakki, mamlakatda iş haqi darajasi bir qança muhim omillardan iborat. Işsizlik darajasi, YaIM, hayot darajasi va milliy iqtisodiyotning holati şular jumlasidan.
Yana şuni unutmaslik kerakki, yuqori daromadlar odatda yuqori soliqlarga olib keladi. Şunday qilib, har bir narsaning afzalliklari va kamçiliklari bor.
Ruminiya elektr energiya narxi oşişi darajasi böyiça YeIda ikkinçi örinda turadi. Yevropa statistika byurosi boşqa mamlakatlarda ham narxlar oşganini e’lon qildi. Çexiyada maişiy iste’molçilar uçun elektr energiyasi narxi 2022 yilning birinçi yarmida 2021 yilning ikkinçi yarmiga nisbatan 38 foizga, Ruminiyada esa 32 foizga oşdi. Bu bilan ösiş 11,6 foizni taşkil etgan qöşni Kipr davlatini ortda qoldirdi. Ruminiyadan keyin safda Gretsiya, Avstriya va Latviya turadi.
Ruminiyada elektr energiya narxining ösiş reytingida ikkinçi örinda bölişiga qaramay, ruminiyaliklar 2017 yilda elektr energiyasi uçun YeIdagi eng past tariflardan birini tölaşgan. 100 kVt·soatning narxi 12,5 yevroni taşkil etgan. Bolgarlar kamroq (atigi 9,8 yevro) tölagan bölsa, ikkinçi örinda litvaliklar, vengerlar va xorvatlar turibdi. Ammo sotib oliş qobiliyatini hisobga oladigan bölsak, vengerlar qöşni Daniya, Belgiya va Germaniyadan keyin YeIdagi eng qimmat energiyadan birini iste’mol qiladilar. Ruminiyada 2021-2022 yillarda örtaça iş haqi 660 yevro atrofida.
Boltiqböyi
Ötgan yili iyun oyida Boltiqböyining barça uçta davlatida: Latviya, Litva va Estoniyada elektr energiya qimmatlaşdi. Elektr energiya narxi 1 kVt·soat uçun Litvada 35%ga, Latviyada 33%ga, Estoniyada 15% ga – 76,91 yevrogaça oşdi. Narxning oşişi birinçi navbatda energiya mahsulotlari narxining oşişi bilan boğliq.
Şuningdek, Boltiqböyi mamlakatlarida elektr energiyasi iste’moli 5 foizga, ya’ni 529 GVt·soatgaça oşgan. Estoniyada u 8 foizga, 1173 GVt soatgaça oşgan. Litvada va Latviyada – 3 foizga -225 GVt soatgaça va 131 Gvtgaça oşgan.
Boltiqböyi davlatlarida joriy yilning mart oyi oxirida elektr energiyasi işlab çiqariş 3 foizga oşib, 378 GVt·soatni taşkil etdi. Litvada işlab çiqariş hajmi 14% ga kamayib, 199 GVt·soat taşkil etdi. Latviyada işlab çiqariş 38 foizga oşib, 209 GVt·soatni taşkil etgan bölsa, Estoniyada 29 foizga kamayib, 98 GVt·soatni taşkil qildi.
Ötgan yilning butun yozi davomida Boltiqböyi mamlakatlarida elektr energiyasi narxi oşgan bölib, sönggi yillardagi bir neçta rekordlar örnatildi. Issiq ob-havo elektr energiyasiga bölgan talabning oşişiga olib keldi. Şu bilan birga, qurğoqçilik tufayli GESlar suv omborlarida suv sathining pasayişi kuzatilgan. Rossiyaning energiya resurslari bu mamlakatlarga ham öz ta’sirini körsatmasdan qolmadi.
Sönggi ikki yilda Bolgariyada inflatsiya darajasi pasayib bormoqda: 2019 yildagi 2,5 foizdan 2020 yilda 1,2 foizgaça; 2021 yil uçun bu daraja biroz yuqori böldi – 2,8%. Bolgariyada maoşlar butun Yevropaga qaraganda ança past. 10 baravar farq aholi turmuş darajasidagi katta tafovutdir. Şu yilning birinçi çoragida Bolgariyada eng kam iş haqi 399 yevro yoki 435 dollar, 2022 yilda esa 363 yevroga yetgan.
Latviyada eng kam iş haqi 620 yevroni, Litvada esa oyiga taxminan 840 yevroni taşkil etadi. Agar biror kişi oyiga ming yevrodan köproq maoş topsa, bu juda yaxşi körsatkiç hisoblanadi. Mamlakatda 2022 yilda eng kam iş haqi 549 yevroni taşkil qilgan.
Turkiyada elektr energiyaning narxi doimo özgaruvçan bölib, bir xilda uşlab turiş imkoniyati yöq. Bu (şaxsiy ehtiyojlar yoki işlab çiqariş uçun) kunning vaqti, iste’mol hajmiga boğliq. Biroq, örtaça narxni hisoblab çiqiş mumkin. Oddiy aholi uçun bu 1 kVt·soat uçun taxminan 9 yevrosentni taşkil qiladi. Turkiya tahliliy agentliklari ma’lumotlariga köra, Turkiyada 2023 yil aprel oyida örtaça iş haqi 475 yevroni taşkil qilgan.
Soliştirganda
Yuqoridagilardan kelib şuni xulosa qiliş mumkinki, Özbekistondagi yirik şaharlar bilan ba’zi Yevropa davlatlaridagi aholi iş haqi darajasi va energiya xarajatlarida farq juda katta emas. Biroq soliştirganda bizda elektr energiya tarifi juda past.
Elektr energiya tariflarini oşiriş Özbekiston energetika sanoati daromadlarini oşiriş va xorijiy investorlarni jalb qiliş hamda erkin bozor yaratilişiga zamin bölişi mumkin. Bunda aholi daromadlari darajasi, energiya bozoridagi raqobat, energetika infratuzilmasi holati va boşqalar kabi köplab omillarni hisobga oliş kerak. Muqobil energiya manbalaridan foydalaniş uzoq muddatli maqsadlarda tejamkorroq bölişi mumkin.
Qilinadigan işlar: adolatli eng kam iş haqini belgilaş, aholining kam ta’minlangan qatlamiga elektr energiyasidan arzonroq foydalanişni ta’minlaş uçun subsidiyalar ajratiş, yangi zamonaviy yuqori va past kuçlanişli elektr uzatiş liniyalarini barpo qilişni davom ettiriş, elektr energiyasi narxlarini tartibga soliş, soliq siyosati va boşqa çoralar.
Sohada islohotlarning amalga oşirilişi nafaqat iqtisodiyotda, balki aholining elektr energiya iste’moli sohasida turmuş darajasini yaxşilaş, barça qatlamlar uçun işonçli, samarali va arzon energiyadan foydalaniş imkonini beradi.
Ravşan Xöjanov,
xalqaro energetik-ekspert, Germaniya quyoş energiyasi assotsiatsiyasi va Aleksandr Gumboldt jamğarmasi a’zosi.
